Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Aýstralııalyq ınvestısııalyq sarapshy Djon Forvýd «Stockhead» jýrnalyna jazǵan maqalasynda Qazaqstannyń ýran segmentindegi memlekettik saıasaty «boljaýǵa» baǵynbaı bara jatqanyn jazypty. Al «The Deep Dive» basylymy Qazaqstan ýran óndirý salyǵyn 2025 jyldan bastap 6%-dan 9%-ǵa deıin ósiretinin, bul ózgerister álemdik naryqqa áser etip, ýran baǵasynyń ósýine sebep bolatynyn boljaıdy.
«Shildede ýran baǵasy 1 fýnt úshin 86 dollarǵa deıin kóterildi, bul – eki aptadaǵy eń joǵary kórsetkish.
AQSh 20 elmen birge 2050 jylǵa qaraı ıadrolyq energııa óndirisin 3 ese ulǵaıtpaqshy. Álemdegi 58 jańa reaktordyń 22-si Qytaıda salynady. Japonııa da reaktor qurylysy jobalaryn qaıta bastady», dep jazady «The Deep Dive».
Sarapshylar Salyq kodeksindegi bul ózgeristerdi qup kórip otyr. Ýran salyǵyn kóterý arqyly bıýdjetti tolyqtyrý – batyl ári qajetti qadam. Áleýmettanýshy jáne ekonomıst Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, ýran óndiretin kompanııalarǵa salyq mólsherlemesin kóterý týraly usynys birazdan beri aıtyldy.
«Mólsherlemeni kóterý – keıingi onjyldyqtaǵy eń batyl sheshimderdiń biri. Jańa salyqtyń kórsetkishi qazirgi deńgeımen shektelip qalmaıdy. 2026 jyldan bastap ýranǵa qatysty qatyp qalǵan baǵa bolmaıdy. Paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy árbir kelisimshart boıynsha jyldyq tabystyń kólemine qarap belgilenedi. Bul mólsherleme árbir naqty kelisimshart boıynsha óndirilgen ýrannyń naqty kólemine, sondaı-aq tabıǵı ýran konsentratynyń qunyna baılanysty bolmaq. Eger jylyna óndiriletin metall kólemi 500 tonnaǵa deıin bolsa, onda kásiporynǵa 4%-dyq paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy salynady. Jyldyq óndirý deńgeıi 1 000 tonnaǵa deıin bolsa – kórsetkish 6%-ǵa deıin, 2000 tonna – 9%-ǵa deıin, 3000 tonna – 12%-ǵa deıin, 4000 tonna bolsa 15%-ǵa deıin ósedi», deıdi sarapshy.
Paıdaly qazbalar naryǵyndaǵy ózgeriske bastaıtyn kez kelgen sheshim teketires jaǵdaıynda qabyldanatynyn kórip júrmiz. Sarapshylar arasynda ýran salyǵyna qatysty jańalyqtar bul sheshim sol segmentte júrgenderdiń ınvestısııalyq saıasatyna keri áser etedi degen pikir bar. Ázirge «ýranǵa qatysty suranys ósip turǵan kezde ony barynsha tıimdi baǵada satqan, salyq tabysyna qaraı eseptelgen durys» degen baǵytty qoldaıtyndar basym.
Z.Qarajanov aıtyp ótkendeı, bizge sońǵy nátıje, Úkimettiń bul ózgeristerdi qalaı basqaratyny jáne yqtımal teris saldardy azaıtý úshin qandaı qosymsha sharalar qoldanatyny mańyzdy. Olıgarhııalyq toptardyń qysymynan kúsh ketken saıyn bıýdjettiń kiris bóligine dem beretin tetikter paıda bola bastady.
«Tabys salyǵynyń ósýi úlken ózgeristerge jol ashsa deımiz. Endi temir, kómir, mys, altyn qulaǵynda otyrǵandarǵa barymen bólisýdi qaperge salatyn kez keldi. Ýran sektorynda sheteldikterdiń úlesi basym. Biraq tehnologııalyq jabdyqtalýy sol deńgeıge saı emes. Damyǵan elderdegi tehnologııany óz elimizde qoldanýǵa múmkindik az. Qazaq ýranyn ıgerip otyrǵan sheteldiktermen aradaǵy kelisimsharttardy qaıta qarap, tehnologııamen jabdyqtaý týraly qosymsha baptardy engizgen durys. Sol kezde ýran eksporty aınalasyndaǵy statıstıkalyq kórsetkishter júıelenedi», deıdi sarapshy.
Reseılik «Finam» sarapshylary sáýir aıynda 2024 jyly ýrannyń 1 fýnty 100 dollardan asady dep boljaǵan bolatyn. Demek ıadrolyq shıkizattyń qazirgi baǵasyn suranysqa yńǵaılanǵan naryqtyq baǵa dep qabyldaýǵa bolady. Sarapshylar salyq mólsherlemesindegi jańa kórsetkishtiń oń jáne teris saldary bolýy múmkin ekenin aıtady. Jańa baǵa bıýdjettiń kiris bóligine dem bergenmen, ýran óndirýge keri áser etedi degen qaýip bar. Biraq bul qaýip ýaqytsha. Ýranǵa degen suranys bar kezde ınvestorlar mundaı usaq-túıekke mán bermeýi de múmkin.
Energetıka salasynyń sarapshysy, «Energy Monitor» qoǵamdyq qorynyń dırektory Nurlan Jumaǵulov jańa salyq mólsherlemeleri ýran óndirý kólemine aıtarlyqtaı áser etpeıdi dep esepteıdi.
«Qazir ýran óndirý óte tıimdi kásip. Ony júrgizetin kompanııalar bıýdjetke kóbirek aqsha tólese ǵana ádil bolady. Sebebi ýran kompanııalarynyń marjalary – 40-50%. 2017 jyly ústeme paıda salyǵy joıylyp, ýran baǵasy kóterilgen kezde ýran óndiretin kompanııalar jaqsy paıda kórdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, ýran óndirisiniń kólemine áser etetin faktorlardyń mańyzdysy – «Qazatomónerkásiptiń» tehnologııalyq múmkindikteri. Kompanııanyń ýran óndirýde qoldanylatyn negizgi reagent bolyp sanalatyn kúkirt qyshqylyna qatysty úlken problemalary bar ekeni kópten aıtylyp júr. Kúkirt qyshqyly tas qyrtystaryn eritý ýrandy qarjy jumsap alýǵa múmkindik beredi eken».
Sarapshy aıtyp ótkendeı, «Qazatomónerkásip» kompanııasy 2023 jyly Túrkistan oblysynda jumys istep turǵan kenishterdiń janynan kúkirt qyshqylyn óndiretin jańa zaýyt salý josparyn jarııalaǵan bolatyn. Bul kásiporynnyń 49% aksııasyn ulttyq kompanııanyń ózi alsa, 26%-y «Qazatomónerkásip-SaÝran» JShS-ǵa ótedi. Jańa kásiporyn jylyna 800 myń tonna kúkirt qyshqylyn óndirmek. «Qazatomónerkásipke» ýran óndirýdi ulǵaıtý úshin jylyna keminde 3 mln tonna kúkirt qyshqyly qajet. Jetispeıtin reagentter kólemi Reseıden, О́zbekstannan jáne basqa elderden satyp alynady.
N.Jumaǵulovtyń aıtýynsha, 2025 – 2026 jyldardaǵy salyqtyń jańa deńgeıi mańyzdy emes. Ýranǵa degen suranyspen birge baǵa da ósip jatyr. Demek qazaq ýranyn ıgerip otyrǵan ınvestorlarǵa almaqtyń da salmaǵy baryn jetkizetin kez endi keldi.
ALMATY
