Internet: Balany saqtandyrý keńesi

Kóp ata-ana, ásirese sıfrlyq jańa­shyldyqtardan habarsyz eresekter nemese telefonnyń tilin tolyq túsin­beıtin egde jastaǵy jandar «Tele­fon­­daǵy balany baqylaýǵa bola ma?» degen suraqty jıi qoıady. Olar kóbine úıdegi kishkentaılardyń smartfondy ruqsatsyz alatynyn nemese eriksiz berýge májbúrleıtinin aıtady, sondaıda balalar keıbir qajetsiz ınternet resýrstarǵa kirip ketedi. Mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek? Osy jáne ózge de suraqtarǵa jaýap tabý úshin ata-analar men joǵarydaǵy másele mazalap júrgen oqyrmandarǵa balanyń ınternettegi qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý joldary týraly paıdaly aqparatty usynamyz.

Ata-analardyń arasynda smart­fon­daǵy «Ata-ana baqylaýy» dep atalatyn fýnksııanyń baryn bilmeıtinder jıi kezdesedi. Shyn máninde bul – balanyń ınternettegi qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń eń bastapqy ári tıimdi joly. Atalǵan fýnksııa Android jáne iOS operasııalyq júıelerinde bar. Dál osy fýnksııa arqyly balanyń qaraıtyn kontentin, gadjetti qoldaný ýaqytyn shekteýge, qaıda júrgenin bilýge bolady. Tarqatyp aıtsaq, «Ata-ana baqy­la­ýynyń» kómegimen jaǵymsyz saıttar men qosymshalardy buǵattaýǵa, kilt sózdermen izdeý tapsyrmalaryn súz­gi­den ótkizýge, ınternettegi ýaqytty shekteýge, spam, vırýs jáne alaıaqtyq áreketterden qorǵaý maqsatynda áleýmettik jeliler men hat almasýdy baqylaýǵa, qurylǵynyń (balanyń) geolokasııasyn kórýge múmkindik bar.

Osy máselege oraı Oqý-aǵartý mınıs­trligine qarasty Balalardyń quqyq­taryn qorǵaý komıteti ata-ana­larǵa keńester keshenin usyndy.

Balanyń ınternettegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý joldary jónindegi keńes­tiń alǵashqysy 0-5 jastaǵy balalardyń ata-analaryna arnalǵan.

Munda ata-analarǵa:

1. «Bala paıdalanatyn úıdegi barlyq qurylǵy men balalar planshetine ata-ana baqylaýy qyzmetin ornatyńyz;
2. Balańyzǵa óz akkaýntyńyzǵa baılan­ǵan bólek eseptik jazba quryńyz;
3. Gadjetterdi qoldaný erejesin bekitińiz. Bala­ńyzdyń qurylǵylardy qonaq bólmesi sııaqty ortaq bólmelerde qoldanýyn quptaıtynyńyzdy bildirińiz;
4. Bala­ńyzdyń qurylǵysyna qaýipsiz qosym­shalar júktep berińiz. Balalardy túrli qosymshany óz betinshe júkteýden saqtap, onlaın saýda jasaý múmkindigin óshirip qoıyńyz;
5. Braýzerde nemese basty ekranda pozıtıvti bastapqy bet jasańyz. Bul bala úshin qolaıly resýrs­tar (YouTube Kids, bilimdik oıyndar); ekran bala kútýshi emes, balańyzdyń sıfrlyq ortasyn sanaly da, salamatty etińiz», delingen.

Al mınıstrlik 6-10 jastaǵy balalar­dyń ata-analaryna usynǵan keńes «Alǵashqy smartfon» dep atalypty. Munda balaǵa jańa smartfon ápergende áýeli ony baptap berýdi eskertken. Ony balamen birge jasaýdy usynǵan. Mysaly, telefonǵa kupııasózdi balamen birge ornatý, geolokasııa jáne izdeý fýnksııalaryn qosý sekildi áreketterdi birlese oryndaýǵa bolady. Sonymen qatar osy jastaǵy balalardyń ata-analaryna balanyń smartfonyndaǵy ata-ana baqylaýy servısin qoldanyp, onlaın belsendiligin, júrgen jolyn baqylaýǵa, jaǵymsyz kontentti shekteýge keńes bergen.

Osyǵan qosa keńeste: «Balańyz úı kompıýterin qoldanyp, sabaq oqý barysynda ata-anasyna jáne otbasynyń basqa múshelerine arnalǵan kontentke tap bolmaýyn qadaǵalańyz. Gadjetterdi úıde, mektepte, demalys kezinde t.b. qoldaný erejelerin jasańyz. Internetti qaıda, qashan, qansha ýaqyt qoldanýǵa, ózi týraly qandaı aqparatty bólisýge bolatynyn belgilep berińiz. О́zińizdiń jeke qurylǵylaryńyz ben eseptik jazbalaryńyzdy, mobıldi bankıng .qosymshalaryn qupııasózben qorǵańyz, balańyz bul derekterdi kezdeısoq nemese ádeıi koldanyp júrmesin», delingen.

11-13 jastaǵy balalardyń ata-analaryna arnalǵan keńeske «Áleýmettik jelidegi alǵashqy akkaýnt» degen taqyryp tańdalypty. Keńester legine kelsek, munda ata-analarǵa áleýmettik jeli normalary men erejelerin eleýsiz qaldyrmaýdy, óıtkeni tanymal platformalardyń kóbinde 13 jastan bastap qana tirkelýge ruqsat etilgeni eskertilgen. Al eger bala áleýmettik jelini qoldana bastasa, onyń akkaýn­tyn ata-ananyń eseptik jazbasyna baılaýdy usynǵan. Sebebi bul bala akkaýntynyń, jeke habarlamalarynyń baptaýlaryn retteýge, geobelgilerdi alyp tastaýǵa kómektesedi. Atalǵan jastaǵy balalardyń ata-analaryna: «Jasóspirimmen onyń onlaın ómiri týraly áńgimelesińiz. Onyń qandaı saıttarǵa kiretinin, qandaı oıyndar oınaıtynyn, kimmen qandaı platformalarda sóılesetinin bilińiz. Balańyzǵa onlaın abyroıdyń ne ekenin jáne jón-josyqsyz belsendiliktiń qalaısha sıfrlyq ortada jaǵymsyz iz qaldyratynyn, onlaın etıkettiń mańyzdylyǵyn túsindirińiz. Býllıng, qorlaıtyn, namysqa tıetin habarlamalar, ósek-aıań shynaıy ómirde de másele týyndatýy múmkin. Balada synı oılaý men medıasaýatty damytýǵa kómektesińiz. Feıkter men aıla-sharǵylardy ajyratýdy úıretińiz. Jelide keıbir adamdar feık paraqshamen otyratynyn aıtyńyz. Balańyzǵa sizdiń ruqsatyńyzsyz eshbir vırtýaldy tanysymen kezdesýge, ózi jáne basqa adamdar týraly jeke málimetterdi jarııalaýǵa bolmaıtynyn aıtyńyz», delingen.

14+ jastaǵy balalardyń ata-analaryna keńes «Azyraq baqylaý – kóbirek senim» dep atalǵan. Bul jastaǵy balalardyń ata-analaryna da bárine aıtylǵandaı, ata-ana baqylaýy fýnksııasyn qoldanýdy usynǵan, tek balańyz eseıgen saıyn onyń kurylǵylaryndaǵy ózińiz baptaıtyn parametrlerdi azaıtýǵa bolatynyn eskertken. Osyǵan qosa: «Balańyzǵa sıfrlyq saýattylyqty jáne sıfrlyq tártipti úıretińiz. Jelidegi seksýaldy jarnama men kıberbýllıng qaýpi týraly aıtyp berińiz. Balańyz qoldanatyn áleýmettik jelilerdiń nusqaýlyqtaryn birge zertteńiz. Áleýmettik jeliniń algorıtmderi onyń túrli máselelerdegi kózqarasyna qalaı yqpal ete alatynyn aıtyp berińiz. Balańyzǵa jelidegi jeke derekterdi, onyń ishinde bank kartasynyń derekterin, akkaýnt kupııasózderin qorǵaýǵa kómektesińiz. Jarııa etýge bolmaıtyn málimetterdiń naqty tizimin (úıdiń, mekteptiń, ata-anasynyń jumys ornynyń jáne basqalarynyń meken jaıyn) jasańyz. Balalardyń kórýine tyıym salynǵan jáne jaǵymsyz kontent týraly, olardy nelikten kórýge bolmaıtynyn aıtyp berińiz. Zamanaýı tehnologııalar shynaıy aqparattan ajyrata almaıtyn feıkter jasaı alatynyn túsindirińiz. Vırtýaldy dostarmen tanysý erejelerin kuryńyz (anonımdermen sóılespeý, jeke derekterdi jarııa etpeý, ata-ananyń ruqsatynsyz eshkimmen kezdespeý jáne basqalary). Balańyzdyń vırtýaldy jáne shynaıy ómiri týraly sóılesińiz. Senimge qurylǵan jaımashýaq qatynasta bolyńyz. Paıdaly isterdi, demalysty jáne oıyn-saýyqty mólsherleı bilýdi úıretińiz», delingen.

Oqyrmandar baıqasa, Komıtettiń keńes­ter kesheniniń birinshisi 0-5 jastaǵy balalardyń ata-analaryna arnalǵan. Iá, besikten beli shyqpaǵan balaǵa da «Telefonsyz tamaq ishpeıdi» dep smartfon berip qoıatyndardy kózimiz kórip júrgendikten, 0-5 jastaǵy balalardyń ata-analaryna da joǵarydaǵydaı keńes­tiń keregi anyq. Alaıda biz gazetimizdiń 2024 jylǵy 23 sáýirdegi nómirinde jarııalanǵan «Tele­fonǵa telingen tárbıe» atty kólemdi materıalymyzda keńinen tarqatyp jazǵanymyzdaı, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my­nyń bekitken usynymyna sáıkes 2 jasqa deıingi balalarǵa ekran aldynda ýaqyt ótkizýge múlde bolmaıtynyn eske salǵymyz keledi. Al 2-6 jasar balalardyń ekran aldynda ótkizetin ýaqyty kúnine 1 saǵattan aspaýǵa tıis. 7-12 jas aralyǵyndaǵy balalar ekran aldynda 2 saǵattan artyq otyrmaýy kerek. Ár 20-30 mınýt saıyn kózdi demaldyryp, qımyldy oıyn nemese is-áreketke almas­tyrý kerek.