– Assalaýmaǵaleıkým, Meırambek zamandas! Aqjol Mahmudovtaı grek-rım kúresinen qyrǵyzdan shyqqan tuńǵysh álem chempıonynyń jeke bapkeri ekenińizdi estip, marqaıyp qaldyq. Eldegi baýyrlaryńyz bile júrsin, áýeli ata jurtyńyz, túp negizińiz, áke-shesheńiz týraly aıtsańyz.
– Kóp rahmet! Ata jurtym – Jambyl oblysynyń Qordaı aýdany. Ákem Jánel Ahmetuly Qordaıdan, anam Máıke Muhımova Shý aýdanynan. Ekeýi de qazaq. Ol kisiler ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Bishkekke kóship keldi. Sodan beri qyrǵyz jerinde turyp jatyrmyz. Qordaıdaǵy aǵaıyn-týǵandarymyzben aralasyp turamyz.
– Bárekeldi, endi áńgime arnasyn sportqa bursaq. Máke, bapkerlik týraly túıindep aıtyp kórseńiz. Bul ózi kásip pe, mamandyq pa, álde basqalaı qyrlary bar ma?
– Jattyqtyrýshylardyń bári birdeı myqty maman emes. Naǵyz bapkerlik qasıet Alladan beriledi. Zalda jattyǵý jasatqannyń bárin bapker deýge kelmeıdi. Bapker eń áýeli balany durys tárbıeleı bilýi kerek. Ol úshin ózi tárbıeli bolýǵa mindetti. Shákirtterińe kerek jerinde ákesindeı qamqor bol. Eń aldymen kúresti súıýge tárbıele, kishkentaıynan oıly, sapaly kúreske baýly. Bapkerdiń nıeti taza bolsa, bala ony sezedi. Al kúres shyńyna nıeti túzý, júregi taza, tárbıe kórgen oıly ári tabandy shákirt qana jetedi. Sondyqtan qaramaǵymdaǵy balalarǵa eń áýeli adamshylyǵyńdy saqta, kisige jamandyq jasama, tek jaqsylyq qyl degendi aıtýdan jalyqqan emespin. Chempıon shákirtterime keýdeńdi kóterme, kópshilik qandaı qarapaıym bolsa, sen odan ótken qarapaıym bol deımin. Jurt sýretke túseıik dese, qasyna tura qal, erteń ol «chempıon menimen qushaqtasyp sýretke tústi» dep marqaıyp júredi. Jaqsylyqqa beıim adam ǵana – naǵyz chempıon degen ustanymdy shákirtterim de ustansa deımin.
– Áıgili fýtbol bapkeri Valerıı Lobanovskııdiń: «Bapker ómir boıy oqyp, izdenýi kerek. Izdenisti toqtatqan bapker – bapker emes» degen sózine qalaı qaraısyz?
– Kásibin shynaıy súıgen adam ǵana úlken jeńisterdiń dámin tatady. Josparly, júıeli jumys qana jaqsy nátıje bermek. Bapker únemi izdenis ústinde bolǵany abzal. Robot tárizdi sezimsiz, izdenissiz tirlikten eshteńe shyqpaıdy. Búgingi jattyǵýda mynany istedik, endi myna nárseni qossaq qalaı bolady, taǵy neni umyttym dep talmaı izdengen, erinbeı eńbektengen adam ǵana túbi maqsatyna jetedi.
Balalardy únemi qyzyqtyryp, elitip otyrý ońaı emes. Olar kúndelikti jattyǵýda belgili júktemeni qınalmaı atqaryp, lázzat alýy kerek. Úıge rahat sezimmen qaıtqan bala kelesi jattyǵýǵa asyǵyp turady. Mundaı jaǵdaıda shákirtteriń de rıza, óziń de rıza bolasyń. Al izdenisin toqtatqan jattyqtyrýshy kúres zalynda mundaı atmosfera qalyptastyra almaıdy.
– Shákirtteri dúıim eldi moıyndatqan bapkerlerdi surapyl sabyr ıeleri dep jatady. Buǵan ne aıtar edińiz?
– Bir kisi jaqsy trener bolý úshin adam óte tózimdi, óte sabyrly bolýy kerek depti. Buǵan alyp-qosarym joq.
– Sizdiń ustazdaryńyz týraly bile otyrsaq.
– Jas kezimde erkin kúresten KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, keńes quramasynyń bapkeri bolǵan Aleksandr Remezovtiń jattyǵýyna jıi baryp turdym. Álem, Eýropa jáne KSRO chempıondaryn baptaǵan Aleksandr Ivanulynyń jattyǵý úderisi naqty josparmen qyzyqty ótýshi edi. Ol kisiniń shákirti, bilikti bapker Jeńis Donbaevtyń da mashyqtary kóńilge qonymdy bolatyn. Jeńis Donbaev – erkin kúresten álem chempıonatynyń qola medalısi, KSRO halyqtary spartakıadasynyń chempıony Kenjebek О́mirálıevtiń, Azııa oıyndarynyń júldegerleri Maqsat Bobýrbekov pen Nýrdın Donbaevtyń, taǵy basqa beldi balýandardyń bapkeri, keńes odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy. Jeńis aǵa saýatty, izdenimpaz maman. Jattyǵý úderisin júıeli josparmen tartymdy qylyp atqaratyn. Osyndaı ustazdardan úırene júrip, ózim de talmaı izdendim.
– Shákirtterińizdiń nátıjelerine, áńgimeńizge qaraǵanda jattyǵý úderisin josparmen, belgili júıemen atqaratyn tárizdisiz.
– Sanaly adam ýaqytyn bosqa ótkizbeýge tyrysady. Mektepte jaqsy oqydym. Bilimdi bolýǵa talpyndym. Ásirese gýmanıtarlyq pánderge kóńilim buryp turatyn. Matematıkany taza tórtke oqydym. Qazirgi bapkerlerdiń kóbi oqýǵa, bilimge jete mán bermeıdi. Kóbi fızkýltýra ınstıtýtynda jarytyp oqymaı, bazalyq bilimin shala qalyptastyryp jattyqtyrýshy bolady. Keıbireýler kezinde jaqsy kúresken shyǵar, biraq ári qaraı izdenbeseń, oqymasań jaqsy bapker bola almaısyń. Bilikti bapker bolý úshin áýeli ózińniń deńgeıińdi jan-jaqty kóterýiń kerek. Mysaly, shákirtteriń jamyrap suraq qoıady. Bilim-biligiń jetpese, jaýabyń shıki bolady. Ár balanyń tabıǵaty ártúrli. Biri kúshti, biri sezimtal, endi biri jyldam, biri baıaý degendeı. Árqaısysynyń beıimine qaraı jattyǵý ádistemesin yńǵaılaýǵa tıissiń. Biriniń ádistemesi ekinshisine saı kelmeıdi. Al balanyń irgetasyn durys qalyptastyrýdyń mańyzy óte zor. Sosyn kúres tehnıkasyn, odan ári ádis, oǵan jalǵastyra kombınasııa úıretesiń. Sonda bala satylap jetilip, oılanyp kúresýge daǵdylanady.
Balalardy bas-kóz joq jarysqa salýǵa bolmaıdy. Olardy óz deńgeıindegi básekege daıyn bolǵanda, qulshynysy oıanǵanda ǵana aparý kerek. Áıtpese, minezi, kúresi áli qalyptasyp úlgermegen shákirt muqalyp, jasyp qalýy múmkin. Ondaı balanyń qalpyna kelýi qıynǵa soǵady. Sosyn shákirtińniń qımyly kóńilińe qonbaı tursa da, ony bir mezgil qaırap, birde maqtap otyrý qajet. Bul olardyń qulshynysyn kúsheıtip, jigerin janı túsedi.
– Máke, endi áńgime arnasyn Aqjolǵa buraıyq. Ony alǵash kórgendegi sezimińiz esińizde me?
– Esimde. Aqjol maǵan 2013 jyly 14 jasynda keldi. Salmaǵy 38 kılo. Aryq, suńǵaq bala. Kózine qarap, oıly ekenin bildim. Kúresti ishimen sezetinin ańǵardym. Alǵashqy jattyǵýlarda-aq sezimtal, tabandy qasıetin baıqatty.
– Kúresine qarasań, kishkentaıynan qara jumysqa jegilgen aýyl balasy tárizdi. Kúres tehnıkasy men kúshi qatar jetilgenin aıtyp otyrmyn.
– Ákesi Mahamadjan otbasyn asyraý úshin tandyr nan pisirdi. Aqjol kishkentaıynan nandy velosıpedpen Bishkektiń ár qıyryndaǵy saýda oryndaryna taratýǵa járdemdesti. Sabaǵy men jattyǵýy bolsa da, erinbeı, aıanbaı ákesiniń qolǵanatyna aınaldy. Sóıtip júrip bir tıynnyń qadirin bildi, shırady, pisti, beınetpen eseıdi.
– Qaramaǵyńyzda bala kóp. Bári chempıon bolǵysy keledi. Bárine birdeı teń qaraý, kóńil bólý tym aýyr emes pe?
– Árıne, ońaı emes. Biraq Aqjol sekildi erekshe daryndy balaǵa kóbirek kóńil bólý qajet. Basqalardan erekshelep jatpaı-aq onyń kemshiligin túzep, qateligin kórsetip otyrdym. Únemi nazarda ustadym. Zoryqtyrmaı, úlken balalarmen beldestirmeı, salmaq «qýǵyzbaı», jaraqatqa uryndyrmaı baptaýǵa tyrystym. Jasóspirim shaǵynda jarysqa saǵyndyryp baryp qana saldym. Saǵyn syndyrmadym. Áýeli deńgeıi ortasha jarystarǵa qostym. Ol qarsylastaryn jyǵyp, kádimgideı qýanatyn. Quddy álem chempıony bolǵandaı kúı keshetin. Osyndaı jeńister arqyly onyń boıynda jeńimpazdyq rýh qalyptasty.
– Oqýy, minezi qalaı edi? Zerek bala ma?
– Mektepte 4 pen 5-ke oqydy. Sabyrly, adamgershiligi mol, meıirimdi jigit. Qoly ashyq, jigittermen dámge barǵanda tarylmaı, ózi tólep jiberedi.
– О́te batyl, erkin kúresedi. Mundaı deńgeıge qalaı jetti?
– Aqjoldy kishkentaıynan kilemde ózin erkin sezinýge, erkin qımyldaýǵa baýlydym. Kúreske qatty tolqyp, tyrysyp shyqsań, tez sharshaısyń. Ondaı kezde ádisiń sátti shyqpaıdy, qımylyń úılespeı qoıady. Naǵyz babyńa engende sanań tunyq, oıyń ushqyr, on eki músheń ustaradaı qylpyldap turady. Júrekke taý qoparatyndaı alapat senim uıalaıdy. Sonda ǵana surapyl qýatpen qarsylasyńdy seń soqqandaı qylasyń.
– Nebir talantty jigitter jattyǵýdyń tartpasyn sál bosatyp jiberip, opyq jep jatady...
– Men osy jasyma deıin Aqjol sekildi beınetqor sportshyny kórgen emespin. Ol jattyǵýdan keıin óz erkimen 1-1,5 saǵat ter tógedi. Keıde zoryǵyp qalmasyn dep zaldan qýyp shyǵamyn.
Iá, keı bala keremet talantty, biraq jalqaýlyq jolyn baılaıdy. Keı bala eńbekqor, biraq daryny kem. Eńbekqor sportshy biraz jerge barady, áıtse de, tabıǵı talantsyz úlken jeńisterge jetý óte qıyn. Al Aqjol talantty, eńbekqor, oıly ári júrekti balýan. Alla Taǵala onyń bir basyna chempıonǵa tán qasıettiń bárin bere salǵan.
– Aqjoldyń kúresine kóziń toıady. Julqynyp, jutynyp turady. О́zine bek senimdi. Opyryp, japyryp kúresedi. Siz júıeli, josparly jattyǵýǵa qosa sporttyq rejimge de qatty mán beretin tárizdisiz.
– Rejimsiz túk te shyqpaıdy. Máselen, tańǵy jattyǵýda balýandar biraz energııa jumsaıdy. Sol energııany keshki mashyqqa deıin ornyna keltirý kerek. Túski qunarly astyń jóni bólek. Sosyn tústen keıingi eki saǵattaı uıqynyń mańyzy zor. Men shákirtterimdi osy tártipke daǵdylandyrdym. Kóp bapker buǵan jete mán bermeıdi. Jumsaǵan qýatty jastaıynan, dál ýaqytynda qalpyna keltirmese, sportshy eseıgende úlken maıdandarǵa shydamaıdy. Keı balýannyń beldesýdiń sońǵy jaǵynda zoryǵyp, turalap qalatyny sodan.
– Sportshy úshin durys tamaqtanýdyń mańyzy zor ekenin bilemiz...
– Iá, júıeli jattyǵyp, kerisinshe, durys tamaqtanbasań – organızm álsireı beredi. Aqjol negizinen býǵa pisken tamaq ishedi. Qýyrylǵan tamaqqa tyıym saldym. Tabıǵı shyryn ishedi. Negizgi as máziri qoı men taýyq eti, sosyn balyq. Tátti taǵamdarǵa shekteý qoıdyq. Sebebi táttiden salmaǵy ósip ketedi.
– Aqjol túregep turyp ta, parterde jatyp ta qarsylastaryn shydatpaıdy. Ádisteri san alýan. Keıingi 3-4 jylda grek-rım kúresi boıynsha dúnıe júzindegi eń ádisqoı balýannyń biri ári biregeıi Aqjol bop tur. Mundaı deńgeıge qalaı jettińizder?
– Eger seniń ońtaıly bir ádisiń bolsa, qarsylasyńa sol ádistiń jolyn jabý asa qıynǵa soqpaıdy. Al ıin qandyryp jasaıtyn 5-6 ádisińe qarsylasyń tosqaýyl qoıa almaıdy. Birine túspese, ekinshisine túsedi. Ekinshisine tutylmasa, úshinshi qarmaqqa báribir iligedi.
Joǵaryda aıttym ǵoı, Aqjoldy kishkentaıynan zoryqtyrmaı, densaýlyǵyn jáne babyn saqtaı otyryp shyńdadym dep. Izdene kele birneshe ádisti birine-birin jalǵastyra qas-qaǵymda sapaly jasaıtyn dárejege jetkizdik. Mysaly, Aqjol etpetinen sozylyp jatqan qarsylasyna bas jaǵynan kelip moıny men qoltyqtan oraǵan boıy shalqalaı bere keýdesinen asyra laqtyrýǵa sheber. Buǵan alapat kúsh kerek. Sosyn jambasqa salýǵa, qoltyqqa kirip ıyqtan asyra tastaýǵa (kocherga), parterde keri julqyp laqtyrýǵa sheber. Taǵy biraz ádisi bar. Bul ádisterdi avtomatty jaǵdaıǵa jetkizý úshin jattyǵý ústinde ártúrli kombınasııamen kemi 200 retten jasaımyz. Jattyǵý sońynan Aqjol taǵy 200 márte qaıtalap shyǵady.
– Máke, talaı jylǵy eńbek aqtalyp, Aqjol Mahmudov 2022, 2023 jyldary 77 kılo salmaqta qatarynan eki ret dúnıe júziniń chempıony atandy. Osy eki chempıonatta da Aqjol keıbireýler qusap kilemde yrǵasyp, tiresip júrip almaı, qarsylastaryn es jıǵyzbaı, umar-jumaryn shyǵardy. Jıyrma ekiniń fınalynda majar Zoltan Levaıdy sumdyq qýatpen shalqalaı bere ıyqtan asyra oraı tastaǵanyn, ári qaraı ony esin jıǵyzbaı sereıgen qalpynda basynan asyra kilemge atyp urǵanyn umyta qoıǵan joqpyz. Mundaı táýekeldi júreginiń túgi bar, baby kemeline jetken balýan qana jasaı alady. Osy sáttegi sizdiń bal-bul janǵan júzińiz de jadymyzda. Osy keremet jeńistiń Aqjol ekeýińizge ortaq ekenin dáp sol mezet jan júregimizben sezingen edik.
– Rahmet!
– Máke, Aqjoldan basqa álemdik arenada oljaǵa kenelgen shákirtterińiz bar shyǵar?
– Allaǵa shúkir, bar. Tól shákirtim – Qanatbek Begalıev 66 kılo salmaqta 2006 jylǵy álem chempıonatynyń, 2008 jylǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis júldegeri. 2007 jylǵy Azııa chempıony. Qanat osy belesterge jetkende «bul kezdeısoq jeńis» dep, keıbireýler meniń bapkerlik biligime kúmán keltirip, namysyma tıdi. Men odan saıyn shıryǵyp, qamshyny basa tústim.
Kóp uzamaı, 2011 jyly shákirtim Arsen Erálıev Azııa chempıonatyn utty. Ol London olımpıadasynda 8-orynǵa, Rıo-de-Janeıro olımpıadasynda 5-orynǵa taban tiredi. Qanybek Jolshybekov atty shákirtim jastar jáne stýdentter arasyndaǵy álem chempıony, eresekter básekesinde Azııa oıyndarynyń 2 márte kúmis júldegeri, Azııa chempıony. Damırbek Asylbekuly Azııa chempıonatynyń kúmis, qola medaldaryn jeńip aldy.
– Bárekeldi! О́zindik mektebi qalyptasqan, ózindik qoltańbasy bar álemdik deńgeıdegi bapker ekensiz. Qýanyshtymyz. El jaqtan Otanyńyzǵa qaıtyńyz degen usynys túsken joq pa?
– Biraz jyl buryn Dáýlet Turlyhanov Almatyǵa shaqyrdy. Iá, Qazaqstanda kúrestiń dástúrli mektebi bar, soǵan saı báseke de kúshti. Syrttan baryp syıysyp, ornyǵyp kete alamyn ba dep biraz oılandym. Qysqasy, qabyrǵammen keńese kele Bishkekte qalǵandy jón kórdim.
– Máke, áńgimeńizge kóp rahmet! Aqjol shákirtińizdiń Parıj olımpıadasyndaǵy qola medali qutty bolsyn! Qyrǵyz jerinde siz sekildi álemdik deńgeıdegi qazaq bapkeriniń júrgeni bizge de abyroı. Eńbegińiz jana bersin! Aman bolyńyz!
– Kóp rahmet! Elge duǵaı-duǵaı sálem aıtyńyz.
Áńgimelesken –
Qydyrbek Rysbek,
jýrnalıst
