Endaýment – damý quraly
Birneshe jyl buryn sarapshylar qaıyrymdylyq salasyndaǵy qoldanystaǵy zańnamany belsendi túrde talqylaı bastady. Nátıjesinde mamandar kóńilge qonymsyz qorytyndy jasady, sebebi Qazaqstanda mesenattarǵa arnalǵan preferensııalar joqtyń qasy. Tipti, ǵylymı zertteýler men áleýmettik bastamalarǵa jasalǵan kez kelgen jeke ınvestısııalar jalpyǵa birdeı salyqtarǵa ushyraıdy. Elde birneshe onjyldyq boıy maqsatty kapıtal qorlary jumys istegenimen, mundaı uıymdastyrý-quqyqtyq forma keńinen taralmaǵan. Nátıjesinde endaýmentter ınvestısııalyq qyzmet quraldary joq qaıyrymdylyq uıymdarynyń bir túrine aınalǵan.
Álemdik tájirıbe boıynsha, endaýment ınstıtýty maqsatty kapıtaldy qaıyrymdylyqtar esebinen qalyptastyrý kózdelgen. Bul qarajattardan túsken tabys uıymnyń túrli jobalaryn qoldaýǵa jumsalady. Mundaı mehanızm bilim berý salasynda keńinen taralǵan. Mysaly, amerıkalyq jáne brıtandyq ýnıversıtetterdiń bıýdjetteriniń shamamen 35% endaýment-qorlar arqyly qalyptasady. Sonymen qatar zań deńgeıinde qordyń qyzmetiniń ashyqtyǵy jáne ınvestısııalanǵan qarajattardyń jumsalýyn baqylaý qamtamasyz etiledi.
Endaýment-qorlardyń negizgi artyqshylyqtarynyń birine - donorlyq qaıyrymdylyq retinde alynǵan qarajattardyń uzaq merzimdi ınvestısııalar, mysaly, aksııalarǵa, oblıgasııalarǵa jáne basqa qarjylyq quraldarǵa tartylýy jatady. Bul qosymsha tabys tabýǵa jáne turaqty tólemder jasaýǵa múmkindik beredi. Bul bilim berý uıymdaryna bıýdjetin uzaq merzimge josparlaýǵa ǵana emes, sonymen qatar qarjylyq áleýetin aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik beredi. Oqý oryndary úshin ǵylymı zertteýler jasaýǵa, ınnovasııalyq baǵdarlamalardy engizýge jáne mamandandyrylǵan ınfraqurylymdy salý úshin qajetti senimdi qarjylandyrý kózi bolady.
Ranking.kz zertteý agenttiginiń málimetteri boıynsha, Qazaqstanda búgingi tańda shamamen jıyrma maqsatty kapıtal qory tirkelgen. Sonymen qatar endaýment-qorlar assosıasııasy quryldy. Degenmen tabysty jumys istep jatqan tek úsh uıymdy atap ótýge bolady: Nazarbaev Ýnıversıtetiniń (NU) jáne Nazarbaev Intellektýaldy mektepteriniń (NIS) bilim berý qory, Respýblıka fızıka-matematıka mektebiniń (RFMSh) endaýmenti, sondaı-aq Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııalyq ortalyqtyń «Júrek ortalyǵy» medısınalyq endaýmenti. Eń kónesi – NU ýnıversıtettik qory, onyń jıyntyq aktıvteri mıllıard dollardan asady. Qor ınvestısııalardan túsken tabysty ǵylymı-zertteý jobalaryn qarjylandyrýǵa, qural-jabdyqtar men baǵdarlamalardy satyp alýǵa, talantty stýdentterdi qoldaýǵa jumsaıdy.
Qabyldaýdyń qajettiligi
Belgili bir jetistikterge qaramastan, Qazaqstandaǵy endaýment ınstıtýtynyń bolashaǵy áli de anyq emes. Oǵan zańnamalyq olqylyqtar men naqty jumys algorıtmderiniń bolmaýy sebep bolyp otyr. Elde maqsatty kapıtal qorlarynyń qyzmeti qaıyrymdylyq týraly zańmen, ishki erejelermen nemese arnaıy zańdarmen (mysaly, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń mártebesi týraly zańmen) retteledi.
Sarapshylar mundaı belgisizdik Úkimettiń áleýmettik jáne bilim berý jobalaryn qarjylandyrýdyń jańa josparyn júzege asyrýyna kedergi keltirýi múmkin dep sanaıdy. Endaýmenttiń damýyna kedergi keltiretin negizgi máseleler retinde ashyqtyqtyń bolmaýy, salyqtyq yntalandyrýlardyń joqtyǵy jáne qoljetimdi qarjylyq quraldardyń azdyǵy aıtylyp otyr.
Degenmen bılik qazirgi jaǵdaıdy jaqsy túsinip otyr. Jaqynda Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrligi Parlamentke maqsatty kapıtal qorlary týraly zań jobasyn usyndy. Qujattyń túsindirme jazbasynda negizgi kedergiler kórsetilgen, qorlardy basqarýshy kompanııalardyń ınvestısııalyq qyzmetke erekshe kóńil bólýi qajettiligi erekshe atap ótilgen. Normatıvtik aktini qaraý 2024 jyldyń sońyna deıin ótedi dep kútilip otyr.
Sonymen, zań jobasy ne nárseni kózdeıdi? Avtorlardyń málimetteri boıynsha, zań aktisi jumysty tolyq retteý kerek. Kelesi túsinikterdi bekitý usynylady: «maqsatty kapıtal qory» – zańda kózdelgen tártippen ınvestısııalyq tabys alý jáne mesenattyq qyzmet obektilerin qarjylandyrý úshin endaýment-qoryn basqarýmen aınalysatyn kommersııalyq emes uıym», «endaýment-qor» – maqsatty kapıtal qorynyń bóligi, ol endaýmentter men ınvestısııalyq tabystar esebinen qalyptasady jáne (nemese) tolyqtyrylady, sondaı-aq kommersııalyq emes uıymnyń óz qarajattaryn paıdalana otyryp, mesenattyq qyzmet obektilerin qarjylandyrý úshin qoldanylady.
Zań jobasynda uıymdar mesenattyq qyzmet obektilerine qarjylyq qoldaý kórsetýi qajet ekeni aıtylady. Ol úshin endaýment-qordan ınvestısııalyq tabys alý jáne paıdalaný qarastyrylǵan. Qorlar qarajattardy ártúrli quraldarǵa ınvestısııalaý arqyly ózdiginen tabys taba alady.
Qujatta endaýmenttiń jumys mehanızmderi, basqarý qurylymy túsindirilgen jáne barlyq qarjylyq ózgeristerdiń ashyqtyǵy mindettelgen. Memleket tarapynan negizgi baqylaý fýnksııalary Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine júkteledi.
Jeke zańnyń qabyldanýy Qazaqstan endaýmentin naqty naryqtyq mehanızmge aınaldyryp, jańa damý baǵytyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi dep úmittendiredi.
Sáýle Ismaǵambetova
