Beıimbettiń «Shapaıy»

Bul rette Beıimbettiń keıipkerine – qazaqtyń Shapaılaryna, keıipkeriniń atymen jarııalanǵan shyǵarmalaryna nazar aýdarǵan jón.
Birinshiden:
«Shapaı jylaýda edi,
Kóz jasyn kól qylyp, bulaýda edi.
Qaıtsin, sherli ǵoı,
Turmysy buǵaýda edi.
Átteń, joqshylyq!
Áıtpese, qul bolyp,
Esikke turar ma edi?!» dep bastalatyn, 1925 jyly jarııalanǵan «Shapaı kámsámól» óleńiniń bas taqyryby bolmasa, basqa jaǵynan tómendegi prozalyq shyǵarmasyna eshbir sáıkes kelmeıdi.

Ekinshiden, jazýshynyń 1928 jyly jazylǵan «Shapaıdyń haty» degen áńgimesi bar. «...Kópten saqtaýly syr edi. Eskirgen bir jyr edi. El talqysyna salyp, áleýmet synyna bereıin desem de, kezi kelmeı júr edi. Búgin Tolqynaı báıbisheniń qarǵysyn estigen soń, syr aqtarylǵaly otyr, jyr tógilgeli otyr..» dep bastalatyn osy áńgimesin oqyrman jaqsy bilse kerek (Osyndaǵy «Eskirgen bir jyr edi» degen sóılem keıbir basylymynda «Eskirgen bir jyl edi» dep qate jazylyp júrgenin eskertken jón bolar). Bul áńgime de, keıipkeriniń attas ekendigi bolmasa, mazmuny jaǵynan biz usynyp otyrǵan shyǵarmamen shendese almaıdy.

Úshinshiden, «Soıqandy sodyrlar» jınaǵynda «Shapaıuly – shapalaq» degen oqshaý sózi bar. Bul – kommýna mektebiniń bastyǵy Shapaıuly degen azamattyń bala tárbıesin shapalaqpen júzege asyryp kele jatqanyn synaıtyn týyndy. Avtor keıipkeriniń Jóke degen shyn atyn «Shapalaq» dep ózgertken.

Sondaı-aq bizge Beıimbettiń kólemi 80 betten asatyn «Shapaı kámsámól» degen áńgimeler jınaǵy 1927 jyly Qyzylorda qalasynda arab qarpimen jaryq kórgeni týraly tııanaqtaýdy talap etetin derek te belgili. Jazýshynyń bul jınaǵy áli izdestirilý ústinde. Osyǵan negizdep, usynylmaq shyǵarmany shamamen jıyrmasynshy jyldary jazylǵan deýge bolady.

«Shapaı kámsámól» – Beıimbet Maılınniń basqa shyǵarmalaryn qaıtalamaıtyn, buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen, oqyrman nazarynan tys qalǵan jańa prozalyq eńbegi. Izben-izi belgili bolsa da, kózge kórinbeı kele jatqan shyǵarmasy edi. Sol áńgimeni taýyp, búgingi qaripke túsirip, Beıimbet Maılınniń eńbegi sińgen «Eńbekshi qazaqtyń» jalǵasy «Egemen Qazaqstan» gazeti oqyrmandarynyń nazaryna usynyp otyrmyz.

ShAPAI KÁMSÁMО́L

I

Alasa boıly kelgen adyraq kózdi qara bala, murnyn qos-qostan tartyp, aýyldyń shetki jaǵyna qaraı júgirip keledi. Eki jeńi qazannyń kúıesindeı qap-qara jyrtyq, tizesinen keler-kelmes qysqa ala kúpisi bar; tumsyǵy qaıqıǵan jyrtyq etigi tyrpyldap shańdy burqyratyp keledi.

Aýyldyń kún batys jaǵyndaǵy qyrman taqyrynda 4-5 bala dop oınap jatyr edi: bu da soǵan kelip qosyldy.

– Shapaı, jaqsy keldiń, aıdaýshy bola ǵoı, – dep uzyn boıly sary bala buǵan ámir qyldy.

– Eń áýeli qaǵysamyz, jeńilsem aıdaýshy bolam,- dep Shapaı qarysty. Shoqpar basty taıaǵyn qoltyǵyna qysyp yńǵaılap aldy. Basqa balalar da qaǵysýǵa qarsy bolmaı, kezekpen qaǵa bastady. Aldy 4-5-ke sheıin qaqty. Shapaı dopty qolyna ustap turyp, jaýyrynyn bir-eki qımyldatyp alyp, shekip kelip qalyp edi, «bir-eki...» deı bergende dop jerge túsip ketti.

– Shapaı aıdaýshy. Sorly mańqaý álgide shekispeı-aq aıdaıtyn adam ǵoı, – dep sary bala mysqyldady.Dopty jerden alyp ortaǵa keldi de, – Atanboıyn durystap bereıinshi, – dep ordanyń qyryna qoıyp pármenimen urdy. Dop zymyrap áldeqaıda baryp tústi.

Shapaı sary balaǵa ala kózimen qarap turdy da, taıaǵyn ıyǵyna salyp alyp dopqa qaraı jóneldi.

Kúzgi kún edi. Aýyldyń bári de zemlen­kesinde, kún bir-eki kúnnen beri yzǵyryq­taý bolyp, búgin azyraq jadyraǵan sekildi bolyp edi. Aýyl adamdarynyń bári de boqyraý jármeńkesine ketken. Shapaıdyń ákesi Ybyraı da bir ylaý tary alyp ketip edi. Shapaı ákesi qalaǵa ketkennen beri qaraı joldan kózin aıyrmady. Jol boıynda bir qara kórinse, kók sholaqty kish-kishtep ákesi kele jatqan sııaqty bolady. Ákesi kelse, bazarlyq ákele me dep dámelenedi. Bazarlyqtan da zor dámesi bar: kúpisiniń tysy jyrtyq, kóılegi qyryq quraý jamaý, aıaǵyndaǵy etigi tilenshiniń kıetini sekildi kón sharyq; Sonyń bárin bolmasa da, bireýin ákele me? Ákesi poselkeden kelgende de Shapaı arbasyna baryp úńiletin. «Qaraǵym, mynany saǵan ákeldim» dep qýantar ma eken deıtin.

Aýyldaǵy ózindeı balalardy alsa, olardyń kıimi búp-bútin. Jyrtylsa, áke­leri qaladan ákelip beredi. Basqa bala­lar­dyń ákesindeı bolmaǵanǵa Shapaı Ybyraıǵa ashýlanǵysy keledi. Jek kórmekshi bolady. Biraq ákesi otbasynda otyryp, «qaraǵym» dep Shapaıdy baýyryna bassa, mańdaıynan sıpap, betinen súıse, kóńilindegi ashý tarqap ketedi. Bir rette: «Basqa balalardyń ákeleri balasyna kıim ákelip beredi. Sen nege ákelmeısiń?» dep Shapaı ákesinen suraǵanda, ákesi qarq-qarq kúlip:

– Aldymen baıyp alaıyq. Baıyp alsaq, saǵan kıim alarmyz. О́zim doǵa ishik alyp kıermin, – dep tálkek qylǵan.Artynan mańdaıynan sıpap:

– Tiri bolsań, kıim tabylar. Aldymen ósip, oqyp, adam bolýǵa tyrys, oqysań, molda bolyp shyqsań, óz kıimińdi óziń ta­ýyp kıersiń... – degen.

Molda degen sózdi estise Shapaıdyń oıy­na Qalabaı túsedi. Qalabaı osy aýyldyń jigiti, jylda medresede oqıdy. Jaz mol­dalyqqa turady. Kıimi ádemi, ózi sypa, kózine súrme tartyp tórt kózdenip júrgeni. Shapaı onyń kıiminiń ádemiligine qyzyqsa da, kózge tartqan súrmesin jaqtyrmaıdy. «Men molda bolsam, súrme tartpas edim» dep oılaıdy.

Qalabaı sııaqty molda bolýdy oılaǵanda, Shapaıdyń oıyna bir jaǵynan ájesi Yrymkúl túsedi. Yrymkúl adýyn, tentek kisi. Birdemege ashýlansa, birdemesi istelmeı qalsa, Yrymkúl úıiniń ishin bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzady.

Kóbine Shapaıdy tópep sala beredi. Ákesi Ybyraıdy da zar qaqtyrady. «Molda bolyp shyqsam da urar ma eken?» dep oılaıdy.

Erinińkirep basyp dopqa jaqyndaı bergende, qara joldyń boıynda uzynnan shubalǵan kóp arbaly kórindi. «Bazarshylar bolmasa ıgi edi». Shapaı ańyraıyp qarap tur edi, keıinde turǵan balalar dý júgirdi: «bazarshylar kele jatyr, ákem kele jatyr». Dopty tastaı berip Shapaı da júgirdi. Bazarshylardyń sońǵy jaǵynda jaman arbasy qısaıyp, kók atty sıraqqa ura túsip, Ybyraı da kele jatyr edi. Arsalańdap júgirip aldynan shyqqan Shapaıdy kórgen soń Ybyraı atynyń basyn tartyp toqtatty.

– Aınalaıyn, deniń saý ma? – dep Sha­paıdy janyna otyrǵyzyp betinen súıdi. Shapaı ákesiniń kelgenine, betinen súıgenine tasyp ketti. Kók attyń delbegesin qolǵa alyp, kish-kishtep aıdaı bastady. Eptep arbanyń ishine kóz salady. Birdeme aıta ma eken dep ákesiniń betine jaýtańdap qaraı beredi. Ákesi Shapaıdyń oıyn sezdi bilem, jymıyp kúldi.

– Qaraǵym, saǵan shapan ákeldim, etiktik bylǵary ákeldim, – dedi. Shapaıdyń tóbesi kókke jetkendeı boldy.

Yrymkúl keshki sıyryn saýyp bolyp, sútin pisirip jatyr edi. Baıy bazardan kelgen soń sútin tastaı berip qarsy shyqty.

– Aman-esen keldiń be?

– Keldim.

Jamaýly túıe jún qaptyń ishinde birdeme bar sekildi.

Yrymkúldiń kóılek-jaýlyǵy tozyp júr edi. Júrerde pálen al dep aıta qoıǵan joq edi. Biraq ózi bilip birdeme alar degen oıy bar edi. Úıge kirip otyrysymen Yrymkúl qapshyqqa yntyqty:

– Beri ákelshi, qaraǵym, ákeńniń ákelgen bazarlyǵyn kórelik, – dedi. Qapshyqty aqtarǵanda úsh arshyn shamasy tómen qol ala shúberek, etik bastaıtyn bylǵary jáne bir sısa shyqty.

– Mynalary nesi?.. Maǵan jaýlyq almaǵanyń ba? – Yrymkúl ókpelegendeı bolyp baıyna qarady.

Ybyraı jaılańqyrap sóıledi:

– Saǵan kóılek aldym. Shapaıjannyń kúpisi tozyp júrgen soń tys aldym, etigin bastaıtyn bylǵary aldym.

– Bul qaǵynǵyrǵa nesine alasyń, kún uzaqqa oıynmen bolady. Búgin buzaýdy jamyratyp jiberdi. Mana jelkesin úzetin edim, qolyma túspeı ketti, – dedi.

«Áje-aı, óne boıy urysa beretiniń ne?» degendeı qylyp jábirlengen túrimen Shapaı ákesine qarady.

Ybyraı Shapaıǵa kıimdi ne sebepti alǵandyǵyn ashyp aıtýǵa kiristi:

– Qalaǵa bara jatqanda qalpeniń aýylyna at shaldyryp edik. Qalabaıǵa amandasa keteıik dep barsam, medrese tolǵan adam, ishinde jap-jas balalar júr. Kórgen soń qyzyǵyp kettim. Qalabaıǵa jolyǵyp, «Shapaıdy qalaı oqytar ekenmin» dep edim, «osynda ákelip tasta, bir qosta 4 adambyz; ortamyzda jatyp oqyr. Kór-jerge jumsaýymyzǵa jaqsy bolsyn dedi. Soǵan berýge ýaǵdalasyp keldim, – dedi.

Jumsap otyrǵan qoldy-aıaqtaı balasyn oqýǵa berem degeni Yrymkúlge onsha unap ketpedi. Qabaǵyn tyrjıtyńqyrap, eki qolymen tizesin ustap otyryp: – Qaı jóndi oqytýshy edi, tamaǵyn pisirýge malaı qylaıyn degen ǵoı, – dedi. Aldyndaǵy ta­ýar­dy artyna qaraı syryp qoıyp, áldenege jumsaǵandaı: – ákeń seni jarylqap kelipti ǵoı, bar, daladan aǵash alyp kel, shaı qoıaıyq, – dedi.

Ájesi qabaǵyn ashyp sóılegen soń yrza bolyp ketti bilem, Shapaı tura aǵashqa jóneldi.

Yrymkúl basta ashýly sózder aıtsa da, jatýǵa kelgende kóńildendi. Ybyraı qalaǵa ketkeli aýylda bolǵan ózgeristi qaldyrmaı aıtyp shyqty. Eń arǵysy Jamaldyń kúıeýi kelgenin de aıtty; Qyz kórsetkende alǵan aqshaǵa talasyp Dárikúlmen sózge kelip qalǵanyn da aıtty:

– Baıy aýylnaı bolmady – bále boldy; qıt etse, maǵan ber deıdi de turady. Baıymen ekeýi-aq jurtty jep bolatyn shyǵar, – dedi.

Ybyraı qatynynyń syryn bilgendikten pálen dep qarsy aıtqan joq, uıqyly kózimen birer esinep, uıqyǵa jumdy. Shapaı uıyqtamady. Ala kúpisin jamylyp búrisip jatyp uzaq oıǵa kirdi. Aldaǵy kúnderdi oılady. Medreseni dúnıedegi ujmaq sekildi sypattady. Odan oqyp shyqqan adam molda bolady. Molda bolǵan soń elge syıly bolady. Shapaı molda bolyp shyqsa, ákesin de jurt qadirleıdi. Burynǵydaı kóringen tálkek qylyp, ıyǵyna minýdi qoıady. Aýylnaı, bıylǵy únistiriktir kelgende kedeı qylyp kók atty ylaýǵa tartyp alyp mingizbeıdi... Jalǵyz aǵasy Qaltaıdy Yraqymnyń úıiniń esiginen shyǵaryp alyp, óz úıiniń jumysyn isteıtin qylady. Qaltaı úılenedi. Kempir, shal tórge otyryp kelin jumsap otyrady. Shapaı ózi bir baıdyń qyzyn otaýlatyp alady... Meshit saldyryp, molda bolady. Joq, molda bolmaıdy.Kárim sekildi oryssha kıim kıip tórelermen birge júredi...

Shapaı oılaýmen jatyp uıyqtap ketti.Uıqysynda, oılaǵannyń bárin túsinde kórdi...

II

– Áne, meshittiń munarasy kórindi, – dedi ákesi.

Sary obanyń qyryna shyqqanda aldyn­daǵy ańǵarda soraıǵan eki qara kórindi. Onyń qomaqtyraǵy poselkedegi shirkeý edi. Qyltıyp kóringen jińishkesi meshit munarasy edi.

Kún batyp barady. Aýyl ústi aspanǵa tizbektelip ushqan qalyń tútin. Sıyr móńirep, qoı mańyrap, aýyl ishin azan-qazan qylyp tur.

Shapaılar aýylǵa jaqyndap buryla bergende, basynda qazandaı sáldesi bar bireý meshit munarasyna shyǵyp azan shaqyrdy.

Móńiregen sıyrǵa qosylyp daýysy áldeqaıda ketkendeı boldy. Medreseniń janyna taqalyp kelip, Ybyraı atyn toqtatty.

Medrese mańy jybyrlaǵan adam, biri kirip, biri shyǵyp, qaınap jatyr. Ekeý-ekeý qatarlasyp, qoldarynda quman, ıyqtarynda súlgi oramal bos salýly – dáretke shyǵyp barady. Tolyp jatqan usaq balalar asyr salyp oınap jatyr eken, bala ákelgen shaldy kórgen soń bári de oıyndaryn tastaı berip arbaǵa qaraı júgiristi. Ybyraı men Shapaıdy ortaǵa qamap aldy. Shapaı aýyldan shyqqanda medreseni áldeqandaı bolady dep qaýiptenip edi. Endi ózi sııaqtanǵan qara domalaq balalardy... (osy tus oqylmady – S.B.)

...Úıdiń ár jerinde kertelep qoıǵan sandyq. Ekeý-úsheýden sandyqtyń ara-arasynda otyryp, qoldarynda quran, eki kózderin jumyp jiberip ándetip soǵyp otyr.

Ybyraı men Shapaı kirgen kúıi ańy­raıyp turyp qaldy. Shetten kelgen adamdy kórgen soń yń-jyń bolǵan daýys báseńdeńkirep, bári de osylarǵa qa­ra­ǵan sekildi boldy. Samsaǵan kózden qaı­myq­qandaı Shapaı ákesiniń artyna taman yǵysyp turdy.

– Otaǵasy, beri júrińiz, – dep art ja­ǵynan Qalabaı kelip óziniń qosyna qaraı bastady. Bólmeniń buryshy jaǵynda eken.

Ashań júzdi, qaba saqaldy bir kisi júre­sinen otyryp, táspıǵyn tartyp otyr eken. Qalabaıǵa sálem berdi.

– Bul kisi Ketegen qalpe bolady, – dep Qalabaı onymen Ybyraıdy tanystyrdy. Mártebesi artyq qalpeniń ákesine sálem bergenine Shapaı kóterilip qalǵandaı boldy.

Úıdiń ishi qara kóleńke tartty, yń-jyń bolyp otyrǵan jurt báseńsip, ekeý-ekeý bas qosyp, kúbir sózge kirdi. Bireýler jazǵy moldalyqqa turǵandaǵy kórgen-bilgenin aıtyp jatyr:

Dáret almaı namaz oqyǵanyn, baıǵa ótirik sharıǵat soqqanyn, baıdyń qyzyn-kelinin aınaldyrǵanyn aıta bastady.

Ybyraı esitpegen adam sekildenip otyrsa da, shákirtterdiń sózin anyq estip otyr edi. Ol buǵan nanaryn-nanbasyn da bilmedi. «Kileń jas jigitter ǵoı, kóńil kóterý úshin ásheıin aıtatyn shyǵar» dep te oılady. Biraq shet kisi barynda orynsyz sózdi aıtqandaryna keıip ketti bilem, «oı, aqymaqtar, sabaqtaryńdy oqysańdarshy, kúnáǵa batyp ne kerek» dep Ketegen qalpe jekirdi.

Erteńine Ybyraı aýylyna qaıtty. Ákesin qımaı, qalǵysy kelmegen sekildenip, Shapaı arbanyń janynan shyqpaıdy. Kóz janary jasqa tolyp, «meni áýre qylmaı alyp qaıtsań qaıtedi?!» dep aıta jazdady. Shapaıdyń qynjylyp turǵanyn sezdi bilem, ákesi baýyryna qysyp, mańdaıynan súıip, «qys ortasynda ózim kelip alyp ketem. Ájeń sálemdeme jiberip turar» dep arqasynan qaqty. Ákesiniń baýyryna basyp súıgenine Shapaı eljirep ketti, ystyq jas kózinen móldirep aǵa bastady. Ákesiniń de kóńili buzylǵan sekildenip, atyn dereý buryp alyp jóneldi. Kózden tasa bolǵansha, Shapaı jylaǵan kúıi ákesin qaraýmen boldy. Oınap júrgen balalar Shapaıdyń jylap turǵanyn kórip janyna jınaldy.

–Jylaýyq, jylaýyq, ıttiń... tyrnaýyq, – dep bireýi mazaq qyldy. Ekinshi bireýi jorta aıaǵan bolyp: – Ket, ıt, sen nege mazaq qylasyń? Men munymen dos bolamyn. Qane, dos, ekeýmiz birigeıik. Ájeńdi saǵynyp tursyń ba?.. Álde, apań bar ma edi, apańdy saǵynyp tursyń ba?.. – dep qaljyńdy múlde údetti. Shapaı olardyń sóziniń tórkinin túsingen soń ashý aralas jasyn tyıyp, qaırattanyp medresege kirdi. Qalabaı kózine súrme tartyp jatyr edi. Shapaıdy aldyna tizerlendirip otyrǵyzyp, isteıtin jumysyn tapsyrdy: Shapaı et asýy kerek, shaı qoıýy kerek, dáretke sý ázirlep turýy kerek! Shapaı úıde júrgende ájesiniń jumsaýymen kór-jerdi istep kórse de, naq óz betinen as pisirip kórgen joq edi. Áıtse de isteı almaımyn demedi, basyn ızep, rızashylyǵyn bildirdi.

Medresede bes qos shákirt bar eken, onyń bárinde de tamaq isteıtin balalar bar. Shapaı solarǵa qosylyp ashanaǵa bardy. Bir balanyń jumsaýymen shelekpen sý ákeldi. Kúl shyǵardy. Ot jaqty. Qazan burqyldap qaınaı bastaǵan soń nan ıleýge kiristi. О́mirine nan ılep kórgen joq edi, bul Shapaıǵa aýyr soqty. Biraq moıynǵa alǵan soń istemeı sharasy joq, undy elep alyp, sharaǵa salyp, ústine bir aıaq sýdy quıyp jiberip edi, nany kóje boldy da ketti. Mańyndaǵy balalar mazaq qylyp dý kúldi. Uzaqty kúnge azaptanyp júrip, tıtyǵy bitip sharshap, zorǵa degende etti túsirip alyp kelip edi, Ketegen qalpe qabaǵyn túıip, túksıip qoıdy: «myna aqymaq as pisirýdi bilmeıdi eken ǵoı» dedi.

Qalabaı Shapaıǵa bolysqan tárizdi:

– Jas qoı, úırener, – dep jubatyp qoıdy. Júre-júre medreseniń tártibine kónikti, as pisirýdi úırenip aldy. Buryn mazaq qylatyn balalardyń birsyp­yrasymen úıir bolyp aldy, endi ózi bireýdi tálkek qylmasa, basqalarǵa ózin tálkek qyldyrmaıtyn boldy. Medresege kelgenine on shaqty kún ótkende, Qalabaı Shapaıǵa sabaq bastatty. Buryn eldegi moldadan áptıek oqyp edi. Qalabaı muny birden quranǵa túsirdi. «Moldańa sabaq bastaǵanda berersiń» dep ákesiniń berip ketken qara baqyryn oramalynyń buryshyna túıip saqtap júrdi, sony Qalabaıǵa berdi.

Medresedegi balalardyń ýaq jaǵy kúndiz-túni oıyn, áńgimemen bolady. Iri shákirtter túnge qaraı sabaq jattaýǵa kiriskende, ár qostaǵy jas balalar birtindep sytylyp shyǵyp, medreseniń aldyńǵy úıinde bas qosady. Alysyp oınaýǵa, aıqaılap sóılesýge Qazıdan qorqady.

Kúbirlep sóılesip, estigen ertegilerin aıtady. Balalardyń ishindegi sózsheńi, jeldirbesi – Qasenniń estimeıtini joq. Qaıdaǵy jamandyqty sol taýyp alady. Qasenniń kóbine aıtatyny – medreseniń keremetteri týraly, meshitti ıelengen peri týraly: «jazdykúni shóp shaba kelgende ákemder kóripti, eshki bolyp quıryǵy shoshaıyp júr eken» deıdi. Túnge qaraı meshittiń paryzhanasyna sham jaǵyp otyrady deıdi. Meshitke dáretsiz kirgen adamdy soǵyp ketedi deıdi. Kileń «deıdimen» soqqan Qasenniń áńgimesin balalar uıyp tyńdaıdy. Etteri túrshigip qorqady. Ásirese Shapaı qorqady. Qasen peri týraly aıtyp otyrǵanda, úıdiń buryshy jaǵynda birde­me turǵan sekildi bolyp jaltańdap qaraı berdi. Túnde shaı qaınatqanda, dáretke shyqqanda – eteginen ustaı alǵandaı bolyp alańdap qorqady da júredi. Qorqamyn dep samaýyrynyn da talaı tógip aldy. Meshitke namaz oqýǵa barǵanda, balalardan surap jattap alǵan duǵasyn Shapaı aýzynan tas­tamaıdy. Dáretti babyna keltirip alyp, kúmánsiz bolyp barady. Áıtpese peri soǵyp ketetin sekildi kóredi.

Meshit moldasy – qalpe suqsyraı adam. Aq sáldeni basyna salyp, taspalap tikken aq shapanyn ústine kıgende, ekinshi dúnıeniń adamy tárizdenip ketedi. Shapaı namazǵa barǵanda qalpeden kóz aıyrmady. Osynsha shákirtti bastap otyrǵan, osy meshitke ıe bolǵan, meshitti ıelengen periden qoryqpaı júrgen adamdy ne deýge bolmaqshy?!.

Medreseniń ózgeshe túrge kiretin keziniń biri – keshki mezgil. Úıde jaryq barynda shákirtter yń-jyń bolyp jat sabaq jattap, úı qara kóleńkelene bastasa, ekeý-ekeý bas qosyp keńeske kiredi. Aıtatyndarynyń kóbi – qyz týraly: kimniń qyzy sulý; kimniń qyzy sózge ashyq jaıdary; sonyń birde bireýi qalmaı sóz bolady. Keıbireýler óziniń qyzben sóılesýge eptiligin, moldalyqqa turǵan jerinde aýyldaǵy bozbalalardan jigitshilikti asyryp jibergendigin aıtady.

– Oı, ne qylasyń, qyz edi ǵoı!

– Bıtip buralyp kelip qushaǵyma kir­gende, tula boıym eljirep ketýshi edi, – deıdi. Mańaıyndaǵylar ony qumar­lanyp tyńdaıdy. Aýzynan sý aǵyp yntyǵa­tyn­dary da bolady. Ásirese Qasen sondaı áńgi­me shyqqan jerden qalǵan emes, jyly­syp baryp qulaǵyn tyǵyp otyrǵany. Keshki qara kóleńke oıdy qozǵaıdy. El áńgime bolǵanda, Shapaıdyń oıyna aýyly túsedi. Kishkene zemlenkeleri myna medreseden kósh ilgeri sekildenedi. Syǵyraıyp janǵan shamnyń sáýlesinde, ájesi, ákesi úsheýi otyryp shaı iship, ájesi men ákesiniń ázildesetini, ákesiniń muny janyna alyp, mańdaıynan ıiskep súıetini kóz aldynan sáýlelenip óte bastady. Jalpy, aýyldy oılaıdy. Aýyldaǵy birge oınaıtyn balalardy, eń arǵysy Shapaımen óne boıy tóbelese beretin Beldenboqty da saǵynǵan sekildi. Osy kúni solardy kórse, solarmen birge oınasa, basylyp júrgen kóńili ashylatyn sekildenedi. Iri shákirtter eldegi qyzdardy áńgime qylǵanda, Shapaıdyń esine Berkimbaıdyń qyzy Zıba túsedi. Shapaı bıyl 13-te, Zıba 12-de. Berkimbaıda erkek bala joq. Zıbany erkeletip ósirgen. Zıba kóbine erkek balaǵa qosylyp oınaıdy. Shapaı esine keltirmegen. Endi, «ustazdarynyń» áńgimesin esitken soń, áldenege Shapaıdyń oıy sol Zıbaǵa baryp tirelgendeı bolady. Zıbany ózi súıetin sekildenedi, biraq qansha oılasa da, jaı súıýden artyqqa oıy órlemeıdi.

Búgin medresede bir jańalyq boldy.

Kórshi aýyldaǵy Ospan degen baıdyń sheshesi qaıtyp, iri shákirtter soǵan quran shyǵarýǵa ketti. Qazı da ketken. Qalǵan shákirtter ekpindep, medresede asyr salyp oıynǵa kiristi. Eldegi oınaıtyn oıyndarynyń kóbin oınady. Birsypyrasy dalaǵa shyǵyp dop ta oınady. Shapaı topqa aralasa almady – dalaǵa shyqsa da, kúnniń sýyqtyǵynan shydaı almaı qaıta kiredi.

Medresedegi shákirtter ortalarynan et jınap asyp, toıynýdyń qamyna kirisip jatyr eken. Shapaı da soǵan aralasyp ketti. Áldeqaıdan Qasen júgirip kirdi: – Tez kıinińder, bizge de zıratqa kelsin depti. Zıratty esitkende balalardyń ishinde úrpıiskenderi boldy. Biren-saran barǵysy kelmegen balalar bolsa da, Qasen eki túrli dálelmen kóndirdi: Barmasańdar, Qazı urady dedi; jáne barǵan shákirtterge aqsha úlestiredi eken dedi. Zırat meshit turǵan aýyldyń qyr jaǵynda, aýyldan bir shaqyrym shamasy jerde. Kún sýyq, terezeniń qyraýy erimesten tur. Búgin sý ákelgende sýyqtan aıaǵy qatyp Shapaı zorǵa kelip edi. Endi zıratqa barý habary shyqqan soń ne qylaryn bilmeı sasty. Aqshaǵa qyzyqpasa da, Qazı urady degendi estigen soń barmaýdyń sharasyn taba almady. Jaqyn arada bir-eki balany jatqyzyp qoıyp, eki aıyr qamshymen Qazıdyń tilgenin kórip edi. Sodan beri Qazıdyń qamshysy Shapaıdyń oıynan qalmaýshy edi. Barlyq bala sypyrylyp ketip bara jatqan soń, amaly bar ma, Shapaı da barýdyń jabdyǵyna kiristi. Qalabaıdyń jaz kıetin jeleń shapanyn kúpisiniń syrtynan kıdi. Bet súrtetin oramalyn bókebaı qylyp moınyna orady.

Kún yzǵyryq, saqyldaǵan aıaz. Jelge bet qaratpaıdy. Medreseden shyqqan kóp shákirt uzyndy-qysqaly kıinip, óriske jaıylǵan mal qusap, biriniń artynan biri júrip, zıratqa qaraı shubyrdy. Ortaraq jerinde yqqa qaraı qyryndap Shapaı da ketip barady. Buryn elde júrgende, Shapaı moladan jaman qorqýshy edi. Molaǵa barsa, ustap alatyndaı kórýshi edi. Molanyń qasynda buzaýy jaıylyp júrgende jalǵyz baryp qaıyra almaı, janyna bala ertip barýshy edi. Endi kóppen birge kele jatqan soń, bálendeı qorqa qoımady. Zırat basy tolǵan at, adam eken. Túlki ishik, túlki tymaq kıip shirengen baılar sýyqpen jumysy joq, maldas quryp, úıdegisindeı áńgimeni soǵyp otyr.

Bir kezde Quran bastaldy. Qalpe Mysyr maqamyna salyp «tábárikti» jiberdi. О́lik tárbıesinde júrgen adamdar shákirtterge aqsha úlestirýge aınaldy. Aldyńǵy qatarda iriler, art jaqta jastary bolyp, shákirtter eki qatar otyr edi. Aldyńǵy qatardaǵylarǵa aldymen úlestire bastady. Syldyraǵan kúmisti kórgende aqshaǵa qumar balalardyń kózderi jaınaı bastady.

Qasen Shapaıdyń tómengi jaǵynda otyr edi. Keıingi qatardaǵylarǵa aqsha úlestirgende, ózine bergenge shydamaı Shapaıǵa usynǵan aqshany shap berip ustaı aldy. Aqsha úlestirip júrgen jýantyq sary kisi ejireıip qarady da: – Jasyńa jetpeı obyrlyqqa aınalǵan ne qylǵan bala ediń, – dedi. Eregisip Qasenge aqsha bermeı ketti. Zırattyń basynan medresege qaıtqanda Shapaıdyń aıaǵy ábden tońǵandyqtan basýǵa jaramaı qalyp edi...

III

– Ákeń keldi! – dep Qasen júgirip kelip Shapaıdan súıinshi surady. Eki bilekti sybanyp alyp Shapaı nan ılep jatyr edi.

Sasyp qaldy. Bu kúıimen ákesine qarsy shyǵýdy ar kórdi.

Jalma-jan jýynyp alyp, durystalyp shyqqansha ákesi de kelip qalyp edi.

– Qaraǵym, – dep baýyryna basyp, betinen súıdi. Shapaı qýanǵandyqtan jylaryn da, kúlerin de bilmedi. Ákesi burynǵyǵa qaraǵanda, ádemilengen, súıkimdi adam bolǵan sekildendi. Jaıdaq shanaǵa jegýli turǵan kók at burynǵydan semirip, ajarlanǵan tárizdendi. Shanasyna minse, burynǵydaı ústi-ústine urǵyzbaı, sypyrta jóneletin attaı jutynyp turǵan sııaqty.

Ybyraı atyn shaldyryp, Shapaıdy mingizip alyp, eline qaraı asty. Kún burqaq, yzǵyryq sýyq. Shanaǵa minerde eski at jabýmen Shapaıdy myqtap orap edi. Áıtse de, jeldiń ótkirligi shydatpady, Shapaı tońaıyn dedi. Biraq eki-úsh aıdan beri kórmegen aýylǵa degen qýanyshy Shapaıdyń tońǵandyǵyn sezdirmedi, esi-derti elge jetý bolyp, eki kózin aldyńǵy jaqtan aıyrmady. Dala appaq qar. Jol ústindegi aýyldar qalyń qarǵa kómilip, jermen jeksen bolǵan sekildi. Ár jerde qyltıyp peshteriniń morjasy ǵana kórinedi.

Keshke taman boran údeıin dedi. Jel ysqyryp, tútindetip boraýǵa aınaldy. Tútindetken boranǵa keshtiń qarańǵylyǵy qosylyp, joldyń tabany keıde kórinip, keıde kórinbeı qalady.

Ybyraı qaýip qylaıyn dedi:

– Apyraı, masqara bolyp, adasyp ketpesek ıgi edi, – dedi. Biraz júrgen soń kók at ombylap baryp bir jerge toqtady. Ybyraı shanadan qarǵyp túsip, olaı-bylaı júrip qarady da, qaıtyp keldi.

Shapaıdyń kóńiline qorqý kirip, attyń toqtaǵan sebebin surap edi, ákesi aıta qoımady.

Shapaıdy oraǵan jabýdyń ashylǵan jerlerin qymtap:

– Tońyp qalma. Aýyl alys emes, jetemiz, – dedi. Azyraq qozǵalyp, ashyl­ǵan jerlerin qymtaǵan soń, Shapaı burynǵydan da qaltyrap ketkendeı boldy. Jabýǵa basyn tyǵyp buıyǵyp oıǵa shomdy. Aýyl kózine elestedi. Kózi ilinip ketkendeı bolyp edi, ózin ekinshi túrde kórdi. Ketegen qalpe sekildi kátte molda bolǵan. Basynda shıyrshyqtap oraǵan aq sálde, ústinde – biltelep syryp tikken, jeńi túıeniń joǵarǵy ernindeı jyryq – uzynyraq shapan, qolynda asa taıaq, meshitten shyǵyp keledi eken... Meshitti ózi saldyrǵan eken... Yrysbaıdyń súıegine kirip alǵan qara kúpini kıip ákesi art jaǵynda keledi eken.

– Qaziret! Tynymbaıdyń sheshesi qaıtqan eken, sonyń namazyna shaqyryp ketti. Barsańyz at jektirip bereıin, – dedi. Ol eki arada kózinde jas, áldeqaıdan ájesi kelip:

– Qaraǵym-aý, zaryǵyp kútkendegi kórgenim osy ma? Bir kún úıde turmadyń ǵoı... Barma! – dedi.

Qylmańdaǵan jas áıel, ádemi kıinip, esikten qarap jylmıyp tur. Kózine kózi túskende ishi órtenip ketkendeı boldy. «Mundaı áıeldiń jolyna bar dúnıem qurban!» dep, sáldeni tastap, júgirip baryp qushaqtaı alǵanda... áldekim:

– Qaraǵym, qaraǵym!.. – dedi.

Kózin ashyp alǵanda, ájesi qushaqtap súıip jatyr edi.

– Qalqam, uıyqtap qalypsyń ǵoı, tońyp qaldyń-aý, – dedi. Shapaı meń-zeń súıretilip shanadan tústi. Aıaǵy uıyp, basýǵa kelmeı qalypty. Úıge kirgizip, ájesi sheshindirip jatyr. Úı ishi kúńgirt, kishkene shamnyń jaryǵy medreseniki sekildi emes. Úı de alasa, ybyrsyǵan, medreseniń ashanasynan artyq emes. Budan eki-úsh aı buryn jumaqtaı kórinetin úı kózine jat sekildenip turdy. Biren-saran qatyn-qalash, bala-shaǵalar kele bastady. Bári de burynǵydan bir túrli ózgergen sekildi. Buryn qaǵynǵyrlap otyratyn Daırabaıdyń qatyny:

– Aman-esen keldiń be, shyraǵym? E, balań kelip kózaıym boldyń ba? – dep jyly sóılep sampyldap otyr, ájesi de burynǵydaı ashýly júzben qaraýdy qoıyp, janyna kele beredi.

– Qaraǵym, júdep qalypsyń ǵoı, – dep mańdaıynan sıpaıdy.

Mundaı jyly júzdi, mundaı erkeletýdi Shapaı ómirinde birinshi ret kórip otyrǵan sekildi boldy. Áke-sheshesiniń ortasynda erkelep otyryp, qara qumannyń shaıyn terlep iship, tósegine jatty. Úıinen ketkeli birinshi ret erkin tynys alǵandaı bolyp, raqattanyp uıqyǵa shomdy. Shapaıdy qaıtadan medresege aparýǵa Yrymkúl qarsy boldy. Qansha jek kóredi degenmen de, sheshe shydaı ma, eki-úsh aıdyń ishinde Shapaıdy qatty saǵynyp qalyp edi. Shapaıdyń da barǵysy kelmedi. Medreseden kórgen raqaty shamaly. Jóndep sabaq oqyp kórgen joq. Kúni-túni salpyldap jumys isteýmen boldy. Ásirese Ketegen qalpeniń kózin ejireıtip jekirgeni – uıyqtaǵanda da kózine elesteıtin edi.

Medresege barýdy toqtatqan soń, Shapaı erkindep oıynǵa kiristi, ájesi de burynǵydaı kóp uryspaıtyn boldy. Shapaı kóbine Zıbanyń úıine barady. Zıbanyń asyǵy kóp, Zıba ekeýi han oınaıdy. Birine biri upaı salady. Zıba upaı salsa, Shapaıdyń mańdaıyna aıamaı shertedi. Shapaı upaı salsa, Zıba kúlimsirep, jalynyshty qarap, mańdaıyn tosady. Shapaı shertýge aıaıdy. Zıbanyń mańdaıyna tyrnaq tıgizýge qımaıdy.

Keıde, asyqty soǵyp qalǵanda, han qımyl bolyp tússe, «han talapaı» dep ekeýi jerde jatqan asyqqa talasady. Shapaıdyń qoly Zıbanyń qolyna tıedi, keıde betine beti tıip qalady. Mundaıda ekeýi de birine biri qarap, qyzaryp ketkendeı bolady.Nege qyzarady? Qandaı uıat is istedi? Ony ekeýi de bile almaıdy. Bilgileri de kelmeıdi.

Shapaı men Zıbanyń asyq oıynyna oılamaǵan jerden bir kesel paıda boldy. Jamaldyń toıynda Yrymkúl Berkimbaıdyń qatynynyń betin tyrnap alady. Muny Berkimbaı estip, ashýlanyp kelgen kúıi Yrymkúldi boqtap til tıgizedi. Qatyndardyń áńgimesine kiriskenge Ybyraı keıip:

– Qý bas ıt, qartaıǵanda aljyp ólseıshi, qatyndardyń áńgimesinde ne bar edi? – deıdi.

«Qý bas» dep aıttyń dep Berkimbaı Ybyraıdy taıaqpen salyp ótti. Shapyr-shupyr tóbeles bolyp, Ybyraıdyń basy jaryldy, Berkimbaıdyń bir jaq kózi kógerdi.

Aýyl bolyp arashalady. Berkimbaıdyń jaqyndary «Qý bas» dep aıtqanǵa qyzysyp, Ybyraıdy sileıtpekshi bolady. Aýyl aqsaqaldary bılik aıtyp, «Berkimbaıdyń jasy úlken edi. Aıaǵyna jyǵyl, ana jalǵyz sıyryńnyń buzaýyn aıypqa ber» deıdi. Ybyraı bermeıin dese, Berkimbaı jaǵy kópshilik, túbinde bir keselge ushyratpaı qoımaıdy; bereıin dese, Berkimbaıdyń isi tentek; aqsaqaldar kóre-bile ony qoldap otyr. Munyń basy jarylǵanyn elegen jan joq. О́lip qalsa, obal boldy deıtin emes.

Yrymkúl kúsh aıtyp shaptyqsa da, Ybyraı kóndirdi, qara sıyrdyń ala buzaýyn Ysqaq jetelep, Berkimbaıdyń albaryna aparyp kirgizdi. Shapaı túsine almaı ań-tań boldy. Tóbelestiń ishinde Shapaı da bolyp edi. Ybyraı Berkimbaıdy bir-aq ret urdy. Qorshalap alǵan jurt Ybyraıdyń eki qolyn ustap turyp, Berkimbaıǵa meılinshe urǵyzdy. Urǵan adam jazyqty bolsa, Berkimbaı jazaly bolýy kerek. Endeshe, ala buzaýdy Berkimbaıdyń alǵanyna jol bolsyn? Apyrmaý, sol jerde turǵan jurttyń ishinen qudaıshylyǵyn aıtatyn bireýdiń shyqpaǵany ma?!..

Bul tóbeleske Zıbanyń qalaı qaraıtyndyǵy Shapaıǵa jumbaq boldy. Zıba da áke-sheshesiniń sózin sóılep, Ybyraıdyń úıine qas bolyp otyr ma eken? Álde Shapaımen aradaǵy dostyǵyn úzgen joq pa eken?!.

Shapaı muny bilýge yntyqty. Keshke qydyryp Berkimbaıdyń úıine baryp edi, qatyny qazanyn sapyryp jatyr eken. Zıba shaı quıyp otyr, Berkimbaı terlep-tepship, jalań bastanyp shaı iship otyr eken. Esikten kirgen Shapaıdy kórgen soń, Zıba kúlimsiredi. Zıbanyń jyly júzben qarsy alǵanyna masattanyp, asyq oınaǵysy kelip, Shapaı sákige otyra berip edi, Berkimbaı kórip qalyp aqyrdy:  – Shyq, ıttiń balasy! Ury ıt qusap jylmıyp kelýin qarashy, birdemeni ilip keteıin dep júr ǵoı, – dedi. Shapaı jurttan qansha sógis estise de, ury degen atqa taǵylyp kórgen joq edi. Kisiniń ala jibin attamaý jaǵynan Shapaıdyń dini berik edi. Ákesi de eki sózdiń birinde: «Eshkimniń nársesine jýýshy bolma» dep aıtyp otyrýshy edi. Berkimbaıdyń myna sózi óńmeninen ótip ketti.

Súıretilip ornynan turyp, esikke bara berip artyna qarap edi, Zıba aıaýshylyq kózben qarap, «men qaıteıin, qaqbastyń isi ǵoı» degen pishin bildirdi.

Berkimbaıdyń urysqanyn Shapaı úıine aıtpady. Áńgime ushynbaı, eki úıdiń jaqyndasqanyn ishinen tileıtin edi...

Jurt soqaǵa shyǵaıyn dep jatqanda Ybyraı úlken oıǵa kirdi. At jalǵyz-aq. Birigip jegetin úıdiń reti kelmeıdi – bári de jeke shyǵady. Kisige jaldanýǵa – jasy 50-den asyp ketkende kisi jumysyn isteý de ońaı emes. Úlken balasy esin bilgeli kisiniń esiginde. Shapaıdy jaldamaspyn-aq deýshi edi, biraq eginsiz qalý qıyn. Ári-beri oılap kelgende, Nurǵalıdyń soqasynyń basyna minýge jaldamaqshy boldy.

Nurǵalı deıtin kespeltek qara; qabaǵy tunjyrap kisimen ashylyp sóılespeıdi. Minezi dóń, birdemege ashýlansa, dúnıeniń astyn ústine keltiredi. Shapaı Nurǵalıdyń minezin burynnan biletindikten onyń qolynda júrip jumys isteýdi qıynsynsa da, ákesi renjimesin dep kóndi.

Nurǵalı soqaǵa tórt at jekti. О́zi soqany ustap, Shapaıdy aldyńǵy attyń basyna mingizdi. Qystan júdep shyqqan attar aıaǵyn baspaıdy. At júrmese, Nurǵalı Shapaıǵa keııdi.

Aıdaı almaısyń dep jer-jebirine jetedi. Nurǵalıdan sóz esitpeıin dep, ústi-ústine uryp, tebinip, keshki soqa doǵarǵanda attan túskende, Shapaı sharshaǵanyn bir-aq biledi:

Tula boıy saldyrap, eki sanynan jan ketip qalǵan sekildi eken.

Soqaǵa qostap shyqqan. Nurǵalı qosynda otyryp Shapaıdy sýǵa jumsady. Tezek tergizdi. Shapaı qansha tez istese de, Nurǵalı keıýdi qoımaıdy:

– Qarań qalǵyr, ne qylyp jatyrsyń? Tez bol! – dep janyn jaǵadan alady.

Jazǵyturǵy kún. Salqyn. Jeldiń lebi betke yzǵar bolyp soǵady. Jaman kúpisine oranyp búk túsip jatyr, tátti uıqyǵa batqanda, Nurǵalıdyń daýysy qulaǵyna sap ete qaldy.

– Tez tur, atty ákel!

Tań salqyn. Buıyǵyp uıyqtap jatqanda turýdan qıyn ne bar?! Biraq turmaı amaly qaısy: jaldanǵan soń jaldaý­shynyń ámirin ornyna keltirmeı bolmaıdy. Tań salqyny deneni túrshiktirip – qytyqtap, qaltyrata bastady. Jalań aıaq kúıi júgendi qaryna ile sala uıqyly kózimen atqa qaraı dirdektep júgirdi. Jańa shyǵyp kele jatqan kókti julǵyshtap, oty qanbaǵan at Shapaıdy mańaıyna jolatatyn bolmady, tusaýymen sekirip bet-betine qashty, ásheıinde jup-jýas sholaq ker, mańaıyna barsa qulaǵyn jymıtyp, artqy aıaǵyn tebýge yńǵaılaı bastady.

Shapaı anaǵan bir, mynaǵan bir júgirip zyr qaqty.

Ustatpaǵanǵa yzasy kelip keıidi. Qatty yzalanǵanda jylaǵysy kelip ketýshi edi. Bul jolynda tátti uıqysyn buzǵan Nurǵalıǵa keıidi me, ustatpaǵan attarǵa keıidi me, tura qalyp jylady.

Soqa jegildi, kún shashyrap shyǵyp keledi. Kún nury quıylǵan saıyn erteńgi salqyn yzǵar birtindep kemip, boı jylı bastady. Boıy jylynǵan soń uıqy aınaldyraıyn dedi. Birer esinep alyp, uıqysyn ashaıyn dep, yzyńdap óleń de aıtqan boldy, bolmady. Kózi eriksiz jumylyp ketetin boldy. «Aıdap otyr!» dep Nurǵalı aqyryp qalǵanda, maýjyratqan uıqy kenet ashylyp ketkendeı bolady da, izinshe qaıta aınaldyrady. Attan túsip jatsa, eń bolmasa, on múnetteı ǵana jerde jatyp kózin ilindirse, uıqysy qanyp, boıy jeńilip qalatyn sekildi bolady. Áýrelenip kele jatyp kózi ilinip ketkenin ózi sezbeı qaldy. Birdeme dúrs etkendeı boldy, kózin ashyp alsa, topyraqty súze etpetinen qulapty. Bir jaq betin jer jyrtyp ketipti.

– Tur, ıttiń balasy! Oıbaı-aı, bul ıtti qaıdan alyp edim, qutylmas bálege qalǵan ekenmin ǵoı! – dep Nurǵalı baqyryp jatyr.

Shapaıdyń qalǵyp kele jatqanyn bilip Nurǵalı jerden bir kesekti alyp pármenimen jiberip qalyp edi. Kesek tıgende qalǵyp kele jatqan Shapaı murttaı ushyp edi.

Kórmegen azabyn kórip, Nurǵalıdan shyǵý qarsańyna Shapaıǵa ekinshi azap taǵy sap ete qaldy: kórshi aýyldaǵy Erjan degenge qoıshy kerek eken. Apyraı, soǵan jaldap qoıypty.

Erjannyń artyna mingesip ketip bara jatqanda, tezek terip júrgen Zıbaǵa kezdesti. Zıba boıjetken qyzdar qusap kıinip, shashyna shashbaý taǵyp alypty. Qabyn ıyǵyna salyp turyp, Shapaıdy kórip jymıyp kúldi...

IV

– Al Shapaı, sóılep jiber, sen elge shyǵyp keldiń ǵoı, – dep dýdar shashty, kertik muryn qara jigit ústeline shalqaıyńqyrap otyrdy.

Úıde 4-5 jigit bar, bári de qylqandaı jas jastar uıymynyń músheleri. Aldaǵy bolatyn gýbirnelik sıezge arnap ispektákil qoımaqshy bolyp, daıyndalý úshin bas qosyp otyrǵandary edi. Úı ishi qońyrsyǵan tútin. Temekiniń sabaǵyn pyshaqpen jonyp ýaqtap, shylym qylyp tartysyp otyr. Shapaı shylymyn birer soryp aldy da, eldiń jaıyn sóz qylýǵa kiristi:

– Elde kúı joq.Byltyrǵy 20-jyldy jut boldy degenimiz beker eken, juttyń, asharshylyqtyń ákesi elde bıyl kórinedi. Ashtan ólgen, tamaq taba almaı kózi-basy isip, qaıyr tilep júrgender tolyp jatyr. Salyq degenniń úıine qonyp edim, tańerteń dalaǵa shyqqanymda, sol úıdiń túndegi jegen etiniń súıegin bir kempir etegine salyp áketip bara jatyr eken. «Muny qaıtesiz?» degenimde «sýǵa qaınatyp, sorpa qylyp ishemiz» dedi. Kedeılerdiń kórgen kúniniń kóbi sol kórinedi. Eldiń baılar jaǵynyń murtyn balta kesetin emes. Jegeni sary qazy. Baqqany daý, eldi eki jikke bólip olja túsirý.

Ásirese aqsaqaldardyń murasy berip turǵan kórinedi: ury atandyryp, mańaıyn jeıdi eken.

Shyqqan jumysym – Eráli aýylyndaǵy jastar uıymyna jón-joba kórsetip, isin jóndep berý edi. Barǵan soń isterine kóńilim tolmady. Uıa hatshysy Eráliniń úlken balasy eken. Barlyq múshesi – 12. Sonyń úsheýi-aq kedeı, sosynǵynyń bári Eráli tuqymyniki. Úsh kedeıdiń úsheýi de Eráliniń úıindegi malaılar, bireýiniń jasy 30-dan asyp ketken hat tanymaıdy. Surastyra kelgenimde, uıany ashýdaǵy maqsattary – ózderiniń bas paıdasy sekildi kórinedi. Eráli men Jántik degen baı araz kórinedi. Ekeýi eki jaq bolyp, eldi eki bólip alyp, biriniń ústinen biri aryzdy aıdap jatqan kórinedi. Sózderin ústem qylý úshin balalaryn kirgizip, uıa ashyp otyrǵan Eráliniń ózi bolsa kerek...

Otyrǵan jastar el arasyndaǵy jastar uıymynyń jumysynyń nasharlyǵyn, uıa jumysyn basqararlyq kedeı jastarynyń azdyǵynan baı balalarynyń kirip ketip jumysqa kesheýirin bolatyndyǵyn aıtyp, budan bylaı eldegi jastardy oqytý kerek dep ózderinshe qorytyndy shyǵardy. Jastar basqa áńgimege kirgen soń, Shapaı ornynan turyp baryp, terezeniń aldyndaǵy gazetti aldy. Basylǵan maqala, habarlardy oqı kele, «Zıbany jylatty» degen habarǵa kezdesip qaldy. Jalma-jan oqysa, habar túri mynaý eken:

«Berkimbaıdyń Zıba degen qyzy bar edi. Jasy bıyl 18-de edi. Jumaǵul degenge qatyn ústine bergen eken, báıbishemen úılese almaı úıine qashyp kelse, ákesi urysyp qaıtadan berip jiberipti... Buǵan kim qolyn sozar eken?..».

Shapaı ne bolǵanyn bilmedi. О́z kózine ózi senbeı, habardy qaıta-qaıta oqysa da, baıaǵy bir habar – ózgergen emes.

«Apyraý, perishte sekildi Zıbany qatyn ústine beredi degen ne masqara?! Bul jurt bara-bara ne bolar eken?..» dedi.

Gázet qolynda – terezeniń aldyna baryp otyrdy. О́tken kúnderdi kóz aldynan ótkize bastady. Budan bes jyl buryn Shapaı aýyl­da júrgen balanyń biri edi. Nurǵalıdyń soqasyn aıdap, talaı taıaqty jep edi. Odan Erjan degenge qoıshy bolyp jaldanyp, sonda júrgende Amanǵalı degen muǵalimmen tanys bolyp edi. Amanǵalı muny jazdaı áýrelep otyryp, azyraq hat tanıtyn qylyp, kúzdikúni qalaǵa ertip baryp mektepke kirgizip edi. Shapaı mektepte oqyp júrgende, aýylynda oba bolyp, ákesi de, sheshesi de ólip edi.Baratyn úı bolmaǵan soń Shapaı Amanǵalıdan aıyrylmaı, 19-jyly qyzyldar kelgen soń jastar uıymyna jazylyp, uıymnyń belsendi múshesi bolyp, sodan beri tynbaı qyzmet qylyp kele jatyr edi. Bıyl jaz otposke alyp eline baraıyn dese de, jumystyń kóptiginen bosana almap edi...

Shapaıdyń Zıbany aqtyq kórýi – Erjanǵa qoıshylyqqa jaldanyp ketip bara jatqanda jolda ushyratyp edi. Zıba tezegin ıyǵyna salyp turyp, jymıyp kúlip edi. Ekeýi de qur qaraǵany bolmasa, birine biri sóz aıta almap edi...

Sóılesip otyrǵan jastar Shapaıdyń muńaıǵan qalpyn kórgen soń birtindep buǵan buryla bastady: «Áı, saǵan ne boldy? Jaı otyrsyń ba?». Shapaı gázetti ákelip aldaryna saldy:

– Mynany oqyńdar.

– Oqydyq.

– Buǵan qalaı qaraısyńdar?

– Mynaý áıelge myqty zábir istegen, muny sotqa berý kerek.

– Joq, men muny meletsemen baryp alyp kelsem deımin, oǵan qalaı qaraısyńdar?

– Ákelgende qaıtpeksiń?

– Qaıteıin – oqýǵa berem. Oqysyn. Kúıeýdi ózi taýyp ala jatar.

– Jasa, jasa! Shapaıdyń osyndaı erligi bar, áıda, alyp kel!

– Áıel teńdigin júzege shyǵarý týraly aıanbaı kúresý kerek!.. – dep otyrǵan jastar alaqan shapalaqtasty.

Jumaǵuldyń úıine bir par atty kelip tura qaldy. Oryssha kıingen eki adam shanadan túsip jatyr, munyń biri – Shapaı, ekinshisi – bolystyq meletse edi. Jumaǵul deıtin bir aýylnaı eldiń baıy, jýantyq kelgen sary kisi edi. Albarynyń ishinde júrip, oryssha kıingen adamdardy kórgen soń, áldeneden qaýipsingen adamdaı jyldamyraq basyp aldynan shyqty.

– Jumaǵul siz bolasyz ba?

– Biz bolamyz.

– Úıińizge júrińiz.

– Jaısha ma?

– Kirgen soń aıtamyz.

Kisiler úıge kirmeı jatyp-aq, meletse keldi degen habar úı adamdarynyń bárine estilip boldy. Báıbishe jalma-jan ornynan turyp, balasynyń bosaǵada ilýli turǵan ádemi er-toqymyn júktiń artyna aparyp tyqty.

– Oıbaı-aı, osy meletse degeni kelmese eken, záre-qutym qalmaıdy, – dedi. Baı qonaqtarynan shek alyp, aıaǵyn ushynan basyp tórge kórpe saldy.

– Qatyn qaıda, myna kisiler tońyp kelgen shyǵar, tez as assyn, – dep báıbishesine aıqaılady.

Meletse et jegendi teris kórmese de, Shapaı jumysty tez bitirip ketkisi keldi.

– Asqa qaramaımyz, jumysymyz tyǵyz, Zıbany shaqyryńyz, – dedi.

– Oıbaı, shyraǵym, ony qaıtesiń?

– Keregi bar.

– Seniki kátin bar, áıda, shaqyr, – dep meletse de buıryq qyldy.

Baı apalaqtady. Zıbanyń atyn qulaǵy shalǵan soń, jaýlyǵyn keıin qaraı ysyryp, qulaǵyn asha túsip, surlanyp báıbishe de keldi.

Zıba shaqyryldy.

Aıaǵynda kón etik, ústinde qatqan ton, júzi ashań – úrpıip, tórde otyrǵan kisilerge ań-tań bolyp qarady. Tanymady.

Zıbany mundaı kúıde kóremin dep Shapaı oılaǵan joq edi. Jaman aıap ketti. Ornynan turyp baryp kórisýge qolyn sozyp edi, qoryqqan adamsha Zıba qaltyrap, qolyn zorǵa berdi.

– Zıba-aý, meni tanymadyń ba? Shapaımyn ǵoı...

Esinen tanǵan kisishe kózi jaýtańdap, Zıba otyra ketti.

Meletse jaýap alyp jatyr.

– Myna kisige yrızasyń ba?

– Yrıza emespin...

Shapaımen qatar otyryp, aýyldan uzap shyqqan soń Zıba erkin tynys aldy.

– Meni qaı jaqqa aparasyń? – dedi.

– Seni qalaǵa alyp baramyn. Mektepke kirip oqy. Kámsámólǵa jazyl. Qazaq áıeliniń bári kúńdikte, qorlyqta júr. Olardyń arasynda jumys isteıtin, olarǵa basshylyq qylatyn adamdar kerek. Oqysań, bilim alsań – solardy bastaýǵa jaraısyń. Seni oqytýǵa, seni adam qylyp shyǵarýǵa járdemimdi aıamaımyn, – dedi.

Zıba Shapaıdyń betine qarap jy­mıyp kúldi.

Ázirlegen –

Serikqalı BAIMENShE,

beıimbettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi