Túgisken túletken túlekter

Túgisken – Ulytaý oblysyna qarasty Jańaarqa aýda­nyn­daǵy aýyl. Irgesi ótken ǵasyr­dyń 30-jyldary qalanyp, onyń qaramaǵyna Kommýnar, Tú­gis­ken, Qarajartas, Jıdeli, Ja­ryq ujymsharlary uıym­das­tyrylǵan. 1962 jyly birikti­rilip, «Jeńis» keńshary atandy.

Bala kezimizde ár úıde bolyp turatyn qarttardyń bas­qosýynda aıtylǵan áń­gimelerge eriksiz qulaq túre­tinbiz. О́ıtkeni aqsa­qal­dyń biri birneshe jyl boıy ja­zyqsyz Magadanǵa aıdal­ǵany týraly áńgi­melese, ekin­shisi el arasyndaǵy tarıhı tulǵa­lardy tizbektep aıtqan­da aýyz úıde qulaq qury­shy­­myz­dy qan­dyratynbyz. Qazir bilgeni mol, ómirden túıgeni kóp qart­tarymyzdy eske alyp, ǵıb­ratty oqıǵalardy áńgimeleı­tinderdi saǵynamyz.

Shamamen 90 jyl buryn osy túgi ósken, shúıgin shóbi tize­ge jetetin jerde alǵashqy ujym­d­astyrýdyń oshaǵy qury­lyp, el bolyp birigip eńbek etý úr­disi bastalǵan. Sol seriktestik «Jeńis» ujymshary, odan keıin odaqqa tanymal asyl tuqym­dy iri qoı keńshary (1962 jyl) bolyp tirshilik etken. Aýyl­da 6-7 synyptyq qana shaǵyn mektep bolatyn. Ol keıin qoı­shy­lardyń balalary jatyp oqı­tyn ınternatqa aınaldy. Mekteptiń kirpishin Muham­betjan Seıtmaǵambetov aqsaqal quıdyrdy. Áli este, mekteptiń uzynnan-uzaq dá­lizi bolatyn. Ár synypta qysta jaǵatyn peshi bar-tuǵyn. Sol mektep 20 jyl­ǵa jýyq, naqtylasam, 1970 jyl­ǵa deıin aýyl halqyna qyz­met etti. Sol eski mektepte saýat ashyp, bilim alǵan oqýshynyń biri boldyq.

1960 jyly osy eski mektepti 21 bala bitirdik. Oqýdy jalǵadyq, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty boldyq. Almaty­daǵy Abaı atyndaǵy pedagogı­kalyq ýnıversıtette (QazUPÝ) 2016 jylǵa deıin dáris ber­dim. Qatarlastarymyz Maýhan Daýylbaev, Ábdikárim Ábdiraıy­mov, Damyl Ysqaqov, Ámirbek Esetov sııaqty ustazdardy áli kún­ge deıin aıtyp otyrady. Bas­qa synypty bylaı qoıǵan­da, bir synypta oqyǵan Ábsat­tar Ábdiǵulov medısına ǵy­lymdarynyń doktory, Baqyt Káribaeva fılologııa ǵylym­darynyń doktory boldy.

Odaqqa tanymal asyl tuqym­dy qoı keńsharynyń eńbekker­leri arasynan Sosıalıstik Eńbek Eri shyqty. Satan Ysqaqov pen Ydyrys Jumabekovtiń eńbegin jurt jaqsy biledi. Satan ákemiz tek adal eńbegimen kózge túsken joq. El ishinde 16 perzent tár­bıelep ósirgen qur­metti azamat bolatyn. Al Ydy­rys Jumabekov Eńbek Eri ataǵynan bólek, qoǵam qaırat­keri dárejesine kóteril­di. Aýylynyń mádenıetin, eko­no­mıkasyn kóterdi. Sońǵy kezde Jańaarqa aýdanynyń basshy­lyq qyzmetterine de aralasty. Osylaısha, aýyl, aýdan tarıhynda esimi qaldy.

Túgisken tarıhyndaǵy tul­ǵa­lar­dyń tizbegin jalǵasaq, QazSIK-ti basqarǵandardyń biri Ja­naıdar Sadýaqasovtan aı­nalyp óte almaımyz. Ol 1937 jyldyń qurbany bolyp ket­kenmen, ónegeli isterin túgis­kendikter umytpaıdy. Jyl saıyn eske alý keshterin ótkizip turady. Ujymshar kezinde kózi ashyq qarııalardyń biri Yqysh Aqmaqanov el isine ara­lasyp, malǵa baz salý isin qol­ǵa alǵan. Kóp uzamaı bala-shaǵa­symen qoldan kirpish quıyp, qoı bazyn saldyrdy. Bul is ujym­sharǵa da, kisiniń ózine de paıda ákeldi. Sodan bylaı qaraı ósirgen maly men kól-kósir eń­be­giniń arqasynda aýylda jeńil kólikter sany kóbeıdi. Aýyl­dyqtar odaqtyq kórmege salma­ǵy 100 kılo tartatyn qosh­qar­laryn aparyp kórsete bastady.

Túgisken eńbekkesh turǵynda­rymen ǵana aty shyqqan joq. Igilik Omarov ánshiligimen res­pýb­lıkaǵa tanyldy. Qazaq radıo­syna úntaspalary kóptep jazyl­dy. Qoı baǵyp júrip óz qoly­men aǵashtan qobyz oıyp tart­qan Smataı Úmbetbaev­ty qalaı maqtan tutpaısyń?  Qobyzdy yńyrantyp otyryp, án aıtýdy qazirgi ónerpazdar arasyna taratqan eń birinshi daryn edi. Qońyr únimen aıtqan ánderi, qoldan jasaǵan qobyzymen tart­qan kúıleri áli kúnge deıin el jadynda. Bolashaqta Smataı­dyń sarynyn mýzyka ónerin zertteýshiler zerdeleı berer.

El ishinde esim-soıy kópke málim bolys, bı, batyrlar da kóp bolǵan. Túgiskendegi «Arap» tóbesi de ataqty Arap batyr­dyń esimimen atalady ǵoı. Jol­dyaıaq, Tanash batyr, Mama, Myńjasar (Báıseıit pen Dinmuhammedtiń babalary), Baıan, Ber­diqoja, Amantaı syndy batyrlar da – osy óńirdiń týmalary. Sapalaı ánshi de kezinde osy ólkede ómir súrgen. Ol el aýzynda «Sapalaıdyń áni» degen shyǵarmalarymen aty qalyp qoıdy. Tóbel degen kúıshi atamyz, Balabek syndy aqyn babamyz da – Túgiskenniń týmasy. Olardyń óleńderin, án-jyrlaryn kópshilik aýzynan jıi estıtinbiz. Báıtileý uly Mu­saıyp ánshini Májıt Seıfýllın: «Sá­ken aǵa onyń ánderin estigende ózgeshe bir hál keshetin edi... Maqpaldaı qońyr únine uıyp otyryp, ózine qudyretti bir kúsh alatyn. Oıǵa tunǵan kózi qyrannyń kózindeı jarqyldap ketetin», dep eske alady. Onyń Arqa men Qarataýdy dúbirletken «Jalpy álem» ánin kompozıtor E.Brýsılovskıı «Er Tarǵyn» operasynda shalqyǵan bı kórinisi retinde paıdalansa, Myńjasar Mańǵytaev «Máńgi mahabbat» atty 8 bólim­di oratorııasynyń sońǵy pate­tıkalyq asqaq fınaly «Mıl­lıondar qol ustańdar» degen bólimine negiz etip
alǵan.

Túgiskendikter maqtan tuta­tyn aqynnyń biri – Ǵalym Jaı­lybaıuly. Ol Túgisken mekte­binde ustazdyq etken jyldarda oqý­shym boldy. Alǵash Jańa­arqa aýdandyq gazetine maqala jaza bastaǵany kúni keshegideı este. Osyndaı ozat túlekterdiń joly árdaıym ashyq bolsyn, halyqqa abyroıly qyzmet ete bersin deımiz.

Amankesh ZEKENOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ardager ustaz