Zamanaýı bilim berýdegi tyń sheshimder

О́zgerister men mindetter

Tamyz keńesinde sóz alǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúı­senova ótken oqý jylyndaǵy jetis­tikterdi saralaı kele, bilim júıesin damy­tý tujyrymdamasyna engizilgen ózgeris­ter týraly tarqatyp aıtty. Onyń aıtýynsha, atalǵan ózgerister bilim júıesiniń barlyq salasyna, býynyna qatysty. Bul jerde árqaısysyn bóle-ja­ryp qarastyrýǵa bolmaıdy, óıtkeni bar­lyǵy birigip, tolyqqandy júıeni quraıdy.

«Mektepke deıingi tárbıe men oqytý. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes, balabaqshalarǵa baratyn balalardyń teń jartysy mektepke daıyndyqsyz keledi. Osy oraıda  balabaqsha men mektep arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý qajet. Bul úshin balalardy erte jastan oqytý men tárbıeleýdiń mazmunyn, ádistemelerin  bastaýysh mektep pen balabaqsha jumysyn sáıkestendire qamtamasyz etý kerek. Ekinshiden, balalar boıyndaǵy daǵdylardyń ósý dınamıkasy olardyń jeke damý kartalarynda jınaqtalady. Osy karta balamen jumys isteýdiń taktıkasyn anyqtaý úshin  onyń jeke derekterin saqtaı otyryp, bastaýysh mektepke beriledi. Al balalary balabaqshaǵa barmaıtyn ata-analar úshin balabaqshalar men mektepterde keńes (konsýltasııalyq) ortalyqtary jumys isteıdi. Bul jumysty biz bastadyq. Mınıstrliktiń sońǵy derekteri boıynsha mundaı ortalyqtardyń sany 5 myńnan asty. Bul ortalyqtar ata-analardy óz balalarynyń múmkindigin úı jaǵdaıynda anyqtap, damyta bilýi úshin oqytý jáne keńes berý oryndaryna nemese belgili ýaqytta mektepke daıyndaý maqsatynda ártúrli damytý kýrstaryna qatysa alatyn ortaǵa aınalady. Mundaı jaǵdaıda da mektepterge berilý úshin balalardyń damý jeke kartasyn toltyrady», dedi T.Dúısenova.

Úkimet basshysy orynbasarynyń málim­deýinshe, tárbıeshilerdi daıarlaı­tyn kolledjder men joǵary oqý oryndary sertıfıkattaýdan ótedi. Bul aldaǵy ýaqytta balalarmen jumys isteýge tek qana kásibı bilimi ǵana emes, sony­men qatar balalarmen jumys isteý mashyqtary men daǵdylary ba­ryn dáleldeı alǵan adamdarǵa ruq­sat etiletinin bildiredi. Osyǵan qosa tár­bıeshilerge magıstratýrada óndiristen qol úzbeı oqýǵa múmkindik berilmek.

«Qazirgi kúni Taraz qalasynda balabaq­shalardy vaýcherli qarjylan­dyrý boıynsha qanatqaqty joba ótkizilip jatyr. Onyń negizi mynada. Vaýcherlik qarjylandyrýǵa tek nor­matıvtik talaptar saqtalǵan balabaq­shalar ǵana óte alady. Qazirgideı mem­le­kettik tapsyrys alýǵa konkýrs bolmaıdy. Ata-analar bos oryn­dary bar balabaqshalardy tańdaı­dy. Sáıkesinshe, kezekke turý balabaq­shalardaǵy bos oryndarǵa emes, bıýdjet­tiń múmkindikterin eskeretin vaýcherlerge baılanysty bolady. Al vaýcherlerdi qarjylandyrý jan basyndaǵy normatıvke negizdelip,  balalardyń naqty balabaqshaǵa barǵan kúnderine beriledi. Biz bir balanyń 4 birdeı balabaqshaǵa «barǵanyn» anyqtadyq. Bir bala úshin 4 balabaqsha qarjy alyp otyrǵan. Vaýcherlik qarjylandyrý osyndaı sybaılastyqtyń aldyn alady», dedi T.Dúısenova.

Orta bilim. Premer-mınıstrdiń orynbasary jıynda atap ótkendeı, bilim sapasyn kóterý maqsatynda orta bilim júıesinde de birqatar sharalar ótken jyly qabyldandy. Biraq bul jumystar óte baıaý júrip jatyr. Munda Oqý-aǵartý mınıstrligi­niń de, jergilikti organdardyń da qyzmetinde salǵyrttyq bar. Úkimet mektepterdiń bilim sapasyn arttyratyn jobany maquldap, ákimdikterge tıisti tapsyrma berdi. Joba kelesi qadamdardan turady. Mektepter úsh túrge bólinedi. Birinshiden, kúshti mekteptermen jumys. Bul jumysty Nazarbaev zııatkerlik mektepteri (NZM), Bilim-ınnovasııa lıseıleri (BIL), Respýblıkalyq fızıka-matematıka mektepteri júrgizedi. Tańdaý quqyǵy óńirlerdiń ózinde. Mundaǵy maqsat – jalpy bilim beretin mektepterge bilimdi taratý. Bıyl NZM, BIL qatysýymen Bilimdi turaqty damytý qorynyń Mańǵystaý oblysynda «Otpan» jobasy bastaldy. Joba bo­ıynsha oblystyń 50 mektebin qamtıtyn tirek mekepter júıesi qurylady.

«Ekinshi, ortasha deńgeıdegi mekteptermen jumysty jergilikti atqarýshy organdar júrgizedi. Ákimdikterge myqty mektepterdiń áleýetin ortasha mektepterdi damytýǵa paıdalaný tájirıbesin engizý usynyldy. Ári qaraı oqytý ádistemelerin óńirdiń basqa mektepterine taratý boıynsha oblystyń Tirek mektepteri júıesi qurylýy qajet. Úshinshiden, maqsatty mekteptermen jumysty Oqý-aǵartý mınıstrliginiń tıisti ınstıtýttary úılestiredi. Bul toptaǵy jumys maqsatty mektepterdegi peda­gog­terdi bazalyq, negizgi jáne joǵa­ry deńgeıdegi arnaıy kýrstarda oqytý­dan bastalady. Oqytý baǵyttary mektep­terdiń naqty qajettilikteri men attes­tattaý nátıjeleri negizinde tańda­la­dy, bir sózben aıtqanda, pánder bo­ıynsha muǵalimder ózderi qınala­tyn taqyryptar oqytylady. Kýrstar­dyń ná­tı­jeliligi toqsan saıyn oqýshy­lar­dyń jetistikteri negizinde baǵalanady», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary.

T.Dúısenovanyń oıynsha, sońǵy jyldary pánder sany kóbeıip ketti, al álemdik tájirıbede kerisinshe, pán­der­di kiriktirip oqytý keń etek alyp, oqýshylardyń múmkindigin damytatyn negizgi pánderdi oqytý alǵa shyqty. En­digi kezekte bul taqyryp boıynsha sa­ra­p­shylardyń pikirin de tyńdaý kerek.

«Tehnıkalyq-kásibı bilim. Bilikti kadrlar tek joǵary oqý oryndarynda emes, tehnıkalyq-kásiptik uıymdar­da da daıarlanýy kerek. О́kinishke qaraı, bul sala bilim berý júıesiniń eń osal býyny bolyp tur. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń 2019 jylǵy derekteri boıynsha biz álemniń 141 eli arasynda túlekterdiń daǵdylary boıynsha 95-orynda turmyz. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Úkimet kolledjderdi túgendep bitti jáne profıldeýdi júrgizip jatyr. Kelesi kezeń JOO-da josparlanǵan ózgeris­termen sabaqtastyqty qamta­masyz etýge baǵyttalǵan tıpti trans­for­ma­sııa bolýy kerek. Birinshiden, osy jy­ly bilim berýdiń halyqaralyq sala­lyq standarttary engiziletin tirek kol­ledj­derdiń tizbesin aıqyndaý qajet. Ári qaraı, olardyń bazasynda basqa tıptegi túlekterdi oqytý men sertı­fı­kat­taýdyń jańa baǵdarla­malaryn berý úshin kadrlardy ozyq daıarlaý ortaly­ǵyn qurý qajet», dedi vıse-premer.

Spıkerdiń sózine qaraǵanda, tehnı­kalyq-kásiptik bilimdegi ekinshi mindet –  JOO bilim berý baǵdarlamalary men kolledjder arasyndaǵy sabaqtas­tyqty qamtamasyz etý. Buryn tehnıkýmdardy úzdik aıaqtaǵan tulǵalar JOO-nyń úshinshi kýrsyna emtıhansyz qabyldandy. Osy tájirıbe mamandardyń biliktiligine qoıylatyn jańa talaptardy eskere otyryp jańar­tylýǵa tıis. О́tken jyly Memleket basshysy UBT nátıjeleri boıynsha joǵary bilimge arnalǵan granttyń saralanǵan mólsherin engizýdi tapsyrdy. Bul qural tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý úshin de beıimdeledi, onyń nátıjeleri boıynsha memlekettik tapsyrysta saralanǵan tásil engiziledi.

«Úshinshiden, sertıfıkattaý orta­lyq­tary túlekterdiń daǵdylaryn ǵana emes, naqty bilim berý uıymdarynyń sapasyn da baǵalaıtyn bolady. Sertı­fıkattalǵan jáne jumysqa ornalastyrylǵan túlekter kolledjder jumysynyń negizgi ındıkatorlary sanalady. Bul álemdik tájirıbe jáne biz de osy standarttarǵa kelýimiz kerek. Bilim berý sapasynyń tıisti deńgeıin bere almaıtyn uıymdar myqty kolledj­dermen birikkeni nemese jabylǵany jón. Bul rette aýyldyq kolledjder úshin arnaıy jumys algorıtmi qajet. Atalǵan uıymdar jastarǵa arnalǵan áleýmettik lıft rólin atqara otyryp, shaǵyn nemese jyldam naryqqa shyǵý baǵdarlamalaryn júzege asyrýy kerek. Sonyń aıasynda jastar 6 aı nemese bir jyl ishinde qarapaıym jumys biliktiligin alyp, sertıfıkattaýdan ótkennen keıin jumysqa kirise alady», dedi T.Dúısenova.

Jasandy ıntellekt jáne bilim

Sammıtte sóılegen Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev Tamyz keńesiniń máni men bıylǵy taqyryptyń mańyzdylyǵyna, ótken oqý jylynyń negizgi qorytyndylary men oqý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan bolashaqtaǵy mindetterine toqtaldy.

«Tamyz keńesi – ótken oqý jyly­nyń qorytyndysyn saralap, ortaq mindetimiz óskeleń urpaqqa bilim men tárbıe isin jetildire túsý úshin tyń ıdeıa men jańa bastamalardy talqyǵa salatyn ustazdar qaýymynyń dástúrli basqosý alańy. Shyn máninde, ótken oqý jyly elimizdiń bilim berý uıymdarynda qyzmet etetin 600 myńǵa jýyq pedagogtiń adal da tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde mańyzdy oqıǵa men jetistikke toly boldy. 2023-2024 oqý jylynyń qorytyndysy boıynsha oqýshylarymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy júlde qory 424 medalmen tolyqty, onyń ishinde 50-i – altyn medal. Memleket basshysynyń jan-jaqty qoldaýymen búginde 3 myń­ǵa jýyq mektep bir aýysymda bilim beredi. 1,5 mln asa oqýshy tegin ystyq tamaqpen qamtyldy. Sapaly ınternet kórsetkishi 3 ese ósti. О́tken jyldyń qyrkúıeginen bastap barlyq bilim berý uıymynda «Birtutas tárbıe» baǵdar­lamasy engizildi. Pedagogıkalyq qold­aý ortalyqtaryn ashý arqyly ata-ana­lardyń oqytý men tárbıe úderisi­ne qatysý kórsetkishi eki ese artty. Aldymyzda otandyq bilim salasyn damytýdy, jetildirýdi talap etetin jańa mindetter tur. Bul – bilim sapasyn arttyrý, ınklıýzıvtikti kúsheıtý, bilimdi barlyq sanattaǵy balalarǵa qoljetimdi etý, sondaı-aq balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý», dedi Ǵ.Beısembaev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, ár mektep ondaǵy ár balanyń qabiletin ashatyn jáne elimizdiń órkendeýi úshin ózin damytatyn qaýipsiz, jaıly orta bolýǵa tıis. Qaýipsizdik, senim men qurmet pedagogter jumysynda irgeli, negizgi ustanymǵa aınalýy qajet. Osy jyly bilim sapasyn arttyrý maqsatynda ár mekteptiń ishki tártibi men qaǵıdalaryn qamtamasyz etýge basa nazar aýdarǵany mańyzdy. Bul – oqý úlgerimi, bilim alýshylardyń minez-qulqy, sondaı-aq mindetti mektep formasy. Balalardyń mektepke kelýdegi basty maqsaty – túrli áleýmettik múmkindigimen, jaǵdaıymen bir-birin salystyrý nemese jarysý emes, sapaly bilim alý. Oqýshylar osy negizgi maqsatynan aýytqymaýy kerek. Arnaıy buıryqta bekitilgen birkelki mektep formasymen kelýge tıis.

«Al bıylǵy Tamyz keńesiniń taqyrybyna kelsek, búginde chat GPT-di qoldanbaıtyn adam kemde-kem. Búkil álemde qazir jasandy ıntellektini adam ómirinde qoldanýǵa mán berilip jatyr. Endi osy baǵytta biz jasandy ıntellektini muǵalimniń kómekshisi retinde qoldanýdyń joldaryn, pedagogter arasynda jasandy ıntellektiniń elementterin sabaq barysynda paıdalaný tásilderin talqyǵa saldyq. Bul – bir mezette jasandy ıntellektini bilim salasyna engizý emes, bilim sapasyn arttyrýda jasandy ıntellektini qoldanýdyń tıimdiligin talqylaý. Sebebi búgingi tańda sıfrlyq tehnologııalar ınformatıka pániniń sheńberinen áldeqaıda shyǵyp ketti. Endi árbir pedagogtiń IT-quzyreti onyń kásibı biliktiliginiń ajyramas bóligine aınalýy shart. Jahandyq úderis, zamanaýı talap – osy. Zamanaýı tehnologııalar pedagogterden jumys barysynda jańa ustanymdy talap etedi.  Sondyqtan muny qoldanýǵa bilim berýdiń barlyq satysy daıyn bolýǵa tıis. Jasandy ınttelekt tehnologııalaryn bilim júıesine saýatty engizý – oqytýdyń tıimdiligin, jeke oqýshyǵa baǵyttylyǵyn qamtamasyz etedi. Al bul óz kezeginde bilim sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi», dedi mınıstr.

Aıta keteıik, Tamyz keńesi aıasynda sheberlik sabaqtary men plenarlyq sessııa jáne seksııalyq otyrystar ótti. «Digital Kazakhstan: zamanaýı bilim berý» dep atalǵan Tamyz keńesiniń taqy­rybyna saı sıfrlyq sheshimderdiń sandyq kórmesi uıymdastyryldy. Oǵan bilim berý salasynda óz ónimderin usynǵan 40-qa jýyq kompanııa qatysty. Sonymen qatar jıyn sońynda bilim berýdi damytýǵa qosqan úlesi úshin úzdik pedagogter marapattaldy.