Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazirgi alaıaqtardy quddy bir psıholog pa dersiń. Adamnyń ishi-baýyryna kirip, bolmasa osal tusyn taýyp, úreıdiń astyna alady. Quqyq qorǵaý salasynyń tergeýshisi bolyp «jemtiginiń» álde bir zań buzýshylyqqa qatysy bar ekenin «qarý etip», tyǵyryqqa tireıdi. Qorqytady, úrkitedi. Tipti jala jabady. Adamdardyń saıası, quqyqtyq jáne qarjylyq saýatynyń saıazdyǵyn paıdalanyp, nebir qıturqy amalǵa baryp jatyr. Mundaı faktiler kún ótken saıyn kóbeıip keledi. Tipti jýyrda Astanada kúnine 10 myń adamǵa qońyraý shalǵan alaıaqtyq top ustaldy. Qala prokýratýrasy taratqan derekke súıensek, áleýmettik jeli paraqshalary men elektrondyq messendjerlerdegi akkaýnttar zańsyz qosylǵan júzdegen SIM qorap anyqtaldy. Abonenttik nómirlerdi aýystyrýǵa jáne geografııalyq oryndy ózgertýge arnalǵan qurylǵylar tárkilendi. Jalpy, bul jabdyqtar arqyly olar bir mezette ondaǵan adamǵa qońyraý shalyp, júzdegen habarlama jibergen. Qazirgi ýaqytta tergeýshiler zardap shekken azamattardy anyqtap jatyr. Elimizdiń Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń mamandary alaıaqtardyń qurbany bolmaý úshin úshinshi tulǵaǵa jeke derekterdi nemese bank shottaryna qatysty eshbir málimet bermeýdi qansha eskertse de, qalyń kópshilik qarjylyq saýattyń tómendiginen báribir aldanyp qalyp jatyr.
Agenttik bıylǵy alǵashqy jartyjyldyqta azamattardy alaıaqtyq shemalarǵa tartýdan qorǵaý maqsatynda qarjy pıramıdalaryn uıymdastyrýshylarǵa qatysty 22 tergeýdi qolǵa alǵan eken. Al quqyqqa qarsy mazmundaǵy 14 myń silteme aldyn ala buǵattalyp, 100-den astam quqyqqa qarsy chat pen akkaýnt joıyldy.
Amaly qalmaǵan alaıaqtar endi Ulttyq bank qurǵan «Antıford-ortalyqtyń» mamany bolyp jurttyń mazasyn ala bastady. Ulttyq bank baspasóz qyzmetiniń bas mamany Nurbolat Týysbaıulynyń aıtýynsha, atalǵan ortalyq mamandary eshqashan azamattarǵa qońyraý shalmaıdy eken. Olardyń basty mindeti – jalǵan shottardy buǵattaý.
«Allo, sálemetsiz be! Sizdi «Antıfrod-ortalyqtan» mazalap turmyz» dep bireý qońyraý shalatyn bolsa, áńgimeni ármen qaraı sozbaı, telefon tutqasyn dereý qoıa salǵan durys. Sebebi ol ortalyqtan eshkim sizge qońyraý shalmaıdy. Al ózin tap solaı tanystyrǵan adam – alaıaq», deıdi N.Týysbaıuly.
Ulttyq bank bıylǵy shilde aıynda banktik onlaın-operasııalardy baqylaý úshin, azamattardy qashyqtan «basqaryp» júrgen alaıaqtarmen kúresý úshin «Antıfrod-ortalyǵyn» iske qosqan.
– Bir aıǵa jeter-jetpes ýaqyt ishinde Ortalyq kúdik týǵyzǵan 400-den astam tranzaksııany toqtatyp, otandastarymyzdyń 30 mln teńgedeı aqshasyn saqtap qaldy. Buǵan deıin alaıaqtar bizdi qalaı aldaýshy edi? Bank túrli kúshtik qurylymnyń atynan telefon shalyp, nebir «arnaıy operasııalarǵa» tartýǵa tyrysatyn nemese telefondaryna qashyqtan basqarýǵa kómektesetin qosymshany aldap júktetkizýge umtylatyn edi. Sóıtip, jurttyń aqshasyn qaǵyp alýǵa áreket qylatyn. Olardyń aılasyna kóp adam sendi de. Endi ákkiler osy «Antıfrod-ortalyqtyń» atynan qońyraýlatýy da ǵajap emes, – deıdi N.Týysbaıuly.
Shottary buǵattalyp, amaly azaıǵan alaıaqtar ózge tásilge kóshýdi kózdep, tap osy ortalyqtyń atynan qońyraý shalýy múmkin. Atalǵan ortalyq joǵaryda atalǵandaı banktik operasııalardyń oryndalýyna jol bermeıdi degen senimdemiz. Al bul ortalyqtyń mamandary eshqashan klıentke qońyraý shalmaıtynyn qaperińizde ustap júrgenińiz abzal.
Ertegidegi jeti basty aıdahar sııaqty bul alaıaqtardyń da aılasy azaıar emes. Olar endi Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń (QMA) atynan iske kirisip ketti. Jalpy, agenttik ataýynda «qarjy» sózi bolǵanymen, ol jeke tulǵalarmen aınalyspaıdy, ıaǵnı Prezıdentke ǵana tikeleı baǵynyp, esep beretin, qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) qatysty jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyldy júzege asyratyn memlekettik organ. Alaıaqtar osy jerde halyqtyń taǵy da qarjylyq saýatsyzdyǵyn paıdalanyp, osy organnyń atyn jamyla ketti.
Osyǵan baılanysty jýyrda agenttik resmı málimdeme jasap, telefon arqyly jasalǵan alaıaqtyq faktileri týraly habarlady. QMA resmı ókili Álibek Ábdilov alaıaqtar telefon qońyraýlary nemese habarlama jiberý arqyly ózderin agenttik qyzmetkerleri retinde tanystyrýy múmkin ekenin eskertti.
– Áńgime barysynda alaıaqtar Qazaqstan rezıdentteriniń qarajatyn banktik shottardan qylmystyq jolmen alýdyń ártúrli shemasyn syltaý etip, alaıaqtyqtyń yqtımal belgilerine, QMA tarapynan qoıylǵan shekteýlerge baılanysty bankterdegi shottar boıynsha operasııalardy toqtata turý týraly habardar etedi.
Ári qaraı alaıaqtar banktik shottardyń rekvızıtterin, zańmen qorǵalatyn jáne qupııa, jarııa etilmeıtin derekterdi usynýdy suraıdy. Sosyn jábirlenýshige agenttik atynan jalǵan qujattar jiberiledi. Onda memlekettik organnyń qoly, ataýy, móri men rekvızıtteri ornalastyrylady. Bul rette qońyraý shalýshylar óz áreketteri týraly eshkimge habarlamaýyńyzǵa keńes beredi, – deıdi agenttiktiń resmı ókili.
Ol Qarjylyq monıtorıng agenttigi jeke tulǵalardyń shottaryna qyzmet kórsetpeıtinin, aqshalaı esep aıyrysýlar, ıaǵnı operasııalar júrgizbeıtinin jáne jeke tulǵalarmen baılanys ornatýǵa baǵyttalǵan qyzmetti júzege asyrmaıtynyn resmı túrde rastady.
Jýyrda astanalyq dáriger Nurbaný Berdimbetova dál osyndaı shemamen alaıaqtardyń quryǵyna túsip qala jazdaǵanyn aıtyp berdi. Biraq ol dárigerge qaskóıler UQK qyzmetkeri retinde «kómek kórsetkisi» kelgen.
– «WhatsApp»-taǵy messendjerime Tarazdaǵy burynǵy basshymnyń, ıaǵnı qalalyq №7 emhana meńgerýshisiniń fotosy qoıylǵan, telefonymda saqtalmaǵan belgisiz nómerden habarlama tústi. Mátin orys tilinde jazylǵan. Maǵynasy mynandaı. UQK ókili ol kisige habarlasyp, meniń qatysym bolýy múmkin terrorıstik akt týraly baıandaǵan. Men áldebir adamǵa 3 mln teńge somasynda qarjy aýdarǵan ekenmin. Al onyń Almatyda jáne Reseıde bolǵan terrorıstik árekettiń qatysýshysy ekeni anyqtalypty. Iаǵnı men Qylmystyq kodeks boıynsha terrorıstiń jaqtaýshysy, qoldaýshysy bolyp shyǵa kelippin. Meni osy báleli isten arashalap alý úshin endi maǵan UQK qyzmetkeri elimizdiń Ulttyq banki arqyly kómek kórsetpekshi. Sóıtip, burynǵy «basshym» maǵan qazir UQK ókili habarlasatynyn aıtty. «Biraq eshkimge, tipti jubaıyńa da tis jarma, ekeýmizdiń de basymyz ketkeli tur» dep tipti úreılendire tústi, – deıdi N.Berdimbetova.
Habarlama el tanıtyn emhana meńgerýshisinen kelip turǵan soń, dáriger ol kisige ımandaı sengen. Qol-aıaǵy dirildep, jylaýǵa deıin barǵan. Biraz ýaqyttan keıin álgi ulttyq qaýipsizdik qyzmet ókili habarlasyp, mán-jaıdy túsindirgende tipti mazasy qashyp, júregi alqymyna kelipti.
– Bitti, jetken jerim osy dep oıladym. Ol artynsha qaı bankte shottarymnyń baryn surady. Bárin aıtyp berdim. Sońynda «Ulttyq bank ókili habarlasady, barlyq shotyńyz týraly málimet berýińiz kerek. Olar shuǵyl arada naqtylap, terrorıske ol aqshany siz aýdarmaǵanyńyzdy bizge rastap beredi», dep jubatqandaı boldy. Biraq men sol sátte emhanada pasıent qabyldap otyrǵandyqtan, qazir sóılese almaıtynymdy, keshke habarlasýyn ótindim.
Bir kezde emhana meńgerýshisiniń mende nómiri saqtalǵany jáne onyń tek qazaq tilinde jazatyny esime túsip ketip, ózine qońyraý shalsam «Oıbaı, alaıaqtar eldiń bárin men bolyp shoshytyp jatyr eken. Jolama, sóılespe», dep shyryldap ketti. Sodan advokat ápkeme habarlasyp edim, ol da munyń alaıaqtyq shemasy ekenin aıtyp bir jubatty. Artynsha dereý UQK-tiń senim telefonyna shyǵyp, mán-jaıdy túsindirdim. Olar da «Biz mundaı iske aralaspaımyz. Alaıaqtyq faktisi boıynsha polısııaǵa aryz túsirińiz», dep eńsemdi bir kóterdi. Dereý álgi UQK-degi «janashyryma» alaıaq ekenderin jazdym. Sóıtsem, ózime shap berip, «Úshinshi tulǵaǵa aıtpa dedik qoı, siz bizdiń jumysymyzdyń bárin qurdymǵa ketirdińiz» dep resmı tilde dúrse qoıa berdi. Nege qazaq tilinde jazbaısyzdar degen qarsy suraǵyma is resmı tilde ashylǵan, sol sebepti tergeý barysy sol tilde júredi dep bilgishsindi. Artynsha ózine aıtqym kelgen sózdiń bárin aıtyp-aıtyp, aıyzymdy bir qandyrǵan soń nómirdi bloktap tastadym, – deıdi keıipkerimiz.
Nurbaný Berdimbetova bizge osy másele boıynsha sasqanynan óziniń birneshe qatelik jibergenin de aıtyp berdi. Aldymen ol messendjerde tanys adamynyń fotosy turǵanymen, ol kisiniń nómeri ózinde saqtalǵanyna sol sátte mán bermegen.
– Ekinshiden, emhana meńgerýshisi bizge eshqashan orys tilinde jazbaıtyn. Bul joly oryssha «saırap» otyr. Jáne de eshqandaı bank óz klıentinen jeke málimetterdi suratpaıtynyn jaqsy biletinmin, óıtkeni olarda klıent týraly qajetti jeke málimetter jetkilikti. Biraq myna jaǵdaıda abdyraǵanym sonshalyq, ony da esimnen shyǵaryp aldym, – deıdi alaıaqqa aldanyp, san soǵyp qala jazdaǵan dáriger.
Sondaı-aq astanalyq dáriger otandastarymyzǵa osyndaı ońaı oljaǵa úırenip alǵan alaıaqtardyń aldaýyna túsip qalmas úshin esh saspastan, suraqtyń bárine salqynqandy jaýap bergen jón ekenin eskertti. Al negizi áńgime aýany osylaı bastalyp jatsa, telefondy birden qoıa salý kerek ekenin de aıtty. «Jurtshylyq áleýmettik jelidegi bolmashy dúnıeni qaraı bergenshe, quzyrly organdardyń taratyp jatqan jalǵan «qyzmetkerlerge» qatysty aqparattaryn da bir sát oqyp, nusqaýlyqtaryna kóz júgirtip tursa eken», deıdi.
