Oıatý

Notaǵa noqtalanbaǵan ánshiler

Qazaqta saýsaq búgip úzdikter qataryna qosar Arqa mektebiniń ókilderi bar. Júrek kózderi oıaý ánshiler. Qaırat Baıbosyn aǵamyzdan beri tartsaq án tarıhyn zerttep júrgen, ári ánshi, ári sazger, Mádıdiń «Qarakesek» ánin ózi shyǵarǵandaı búkil bolmysymen túısinip aıtatyn Erlan Tóleýtaı, qorjynyna qazaq ánin qotaryp alǵan Ramazan Stamǵazıev, Kerekýde jatyp, búkil qazaq dalasyna daýysyn esitken, taýdan aqqan tas bulaqtaı Erbol Aıtbaev, án amanatyn arqalap, Abaı ánderine tekstologııalyq taldaý jasap, ánge ǵylymı kózben qaraıtyn ǵajap ánshi, ǵalamat ustaz Erkin Shúkimán, kómeıi búlkildep, salǵan áni qyr asatyn, ózi de ǵajap sazger Gúlmıra Sarına… Bul qatarǵa taǵy biraz ánshilerdi qosýǵa bolady. Saıan Bódesovke deıin. Áıtse de bunyń bári bir-bir taqyryp.

Qudaı o bastan bizdiń Qara­ǵandyǵa talantty juptap beredi. Án áleminde Meıirhan Adambek pen Jaqsykeldi Kemalovtyń dos­tyǵy elge ańyz bolyp qaldy. Rymtaı Bódesov pen Salamat Qazaqbaevtyń syılastyǵy bólek áńgime. Qurmash Ybyshev pen Erjan Bazarbek aǵalarymyz da bir anadan týǵandaı. Endi Serjan men Dáýrenbek egiz qozydaı qatar júr. Dombyranyń qos ishegindeı. Ekeýi qosylyp salǵan «Saryarqa» qulaǵymyzdyń daby­lyn áli de solqyldatyp tur. Jeke shyǵarmashylyǵy da janyńdy bilte shamnyń sáýlesindeı dirildetedi. Aqan seriniń «Mańmańgeri» men Manarbek Erjanovtyń «Saıra, bulbul» ánin Dáýrenbekteı oryndaǵan adam kórgenimiz joq. «Saıra, bulbuldy» salǵanda Dáýkeń ózi bulbulǵa aınalyp sala beredi. Án ishinen bulbuldy anyq baıqaısyz. «Mańmańger, kekiliń kelte, jalyń maıda» degende, qulager kóz aldyńyzǵa keledi hám sulý músinimen aldyńyzdan oıqastap shyǵady. Al Birjan saldyń «Aıtbaıyn» Serjandaı záý kókke shyrqaǵan adam taǵy az. Sátmaǵanbettiń «Qanat taldysyna» salǵanda boztorǵaı bıikke zaýlap shyǵyp, qanatyn dirildete qaǵyp turǵandaı áser qaldyrady. Ánge sendirý degen osy. Sekeńniń «Balqadısha» ánin Ámireden týra alyp, týra sol boıaýymen jetkizgeni – bólek áńgime. Ánde artyq terbelis bolmaýy kerek. Keıbir kásipqoı hám áýesqoı ánshiler daýys áleýeti jetpeıtin ánge urynyp, melızmge salyp, jasandy diril qosyp, «aıybyn» jasyratynyn baıqap qalamyz. Onysymen án­niń tabıǵatyn buzatynyn ózde­ri sezbese kerek. Artyq boıaý aıqulaqtanyp kórinip turady. Bizdiń keıipkerler bastysy osydan ada. Daýys áleýetteri de, ishki qýattary da jetkilikti. Sóıte tura, artyq aıqaı da joq. «О́zinde barmen kózge urýǵa» umtylmaıdy. Júrekterimen áldılep, kómeıimen bıpazdap, tilimen aıalap ushyrady ándi. Olar salǵan án gúlge kóbelek qonǵandaı názik, qarshyǵa qus jemtigine quldılaǵandaı qaharly. Ekeýi de dalanyń tóltýma ánshileri. Notaǵa noqtalanbaǵan. Erkin.

Júrekti jubatý

…Tań aldynda terezemizdiń túbinen qus saıraıdy. Bul ǵajap kúıdi bárińizdiń de esti­genderińizge senimdimiz (kóz aldyma nota dápterine qonǵan boztorǵaı elesteıdi osy sátte). Al onyń nege tań aldynda saıraıtynyna zer salyp, zerdelegenimiz shamaly. Taqaýda kezdeısoq málim boldy. Bir ǵylymı jýrnaldan oqyp, qaıran qaldyq. Án — qustardyń tirshilik aldyndaǵy mıssııasy, amanaty eken. Qus quıqyljyǵan ánimen tirshilik ataýlyny oıatady. Qus daýysyn estigen japyraq, gúl, ósimdik ataý­ly uıqysynan oıanyp, qaýyzyn ashady, japyraǵyn jaıady. Jańa kún, jańa tirshilik bastalady. Qustardyń án salý jıiligi keıbir klassıkalyq mýzykalarda da kezdesedi. Amerıkanyń Aıova shtatynyń bir sharýaqor jigiti osy syrdy bilip, óziniń júgeri alqabyna daýys zoraıtqyshpen mýzyka tyńdatatyn bolypty. Áýelgide jerlesteri júgerige án tyńdatqanyn jyndylyqqa balapty. Al kúzdegi qamba toly astyqty kórip, qaıran qalypty desedi. Ánshi qustardyń negizgi mıssııasy osy. Al osyǵan súıenip bizdiń de has ánshilerdiń mıssııasy adamzattyń júregin oıatý desek she? Qustyń bári quıqyljyta án salmaıtyny sekildi, adamzattyń bári ánshi emes. Qudaı qumbyl jaratyp, nazary túsken sanaý­lylarǵa ǵana júktepti bul ama­natty. Onyń ishinde de jú­rek jubatatyndary shamaly. Jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, saýsaq­pen sanap alarlyq. Serjan men Dáýrenbek esimi osy tizimniń bel ortasynda. Júrek jubatyp, kókirek kózimizdi ashyp, ólýge shaq qalǵan rýhymyzdy oıatyp júrgen sańlaqtar sanatynan.

Metafızıka

Quranda «senderdi ulttar men ulystarǵa bóldik, bir-bir­lerińdi tanysyn dep» deıdi. Al ulttar men ulystardyń ózin­dik bir ereksheligi, eshkimge uqsa­maıtyn bolmysy bolsa kerek-ti. Qaraǵandyda toı-tomalaqta ánshi atanyp júrgen bir jigit bar. Bireýdi asqaqtatý úshin bireýdi tómendeteıik degendik emes. О́zgeniń júregin oıatý turmaq, óz júregi oıanbaǵan (óz sózim). Án aıtqanda aıqaılap, shabýylǵa shyǵa beretini unamsyz. Tipti qulaǵyńa túrpi. Onyń aıyby «Mýzykanyń ǵajaby notanyń tizbeginde emes, sol notalar ara­syndaǵy únsizdikte» degen Mo­sart­tyń uly qaǵıdasyn esker­meıtindiginde. Bul jáne basty aıyby emes. Bastysy qazaqtyń Mádı Bápıulynyń «sıyn­dym babam Qazybek arýa­ǵy­na» de­ge­nin «sıyndym qudiretti bir Allaǵa» dep ózgertip aıtyp júr­ge­ninde. Keıingi kezde osyn­daı jaman úrdis ádebıette de keń etek jaıdy. Qaztýǵan, Shal­kıiz­derdiń qanshama sózi burmalandy. Ulttyq muraǵa qol salý – naǵyz nadandyq. Alla adamzattyń bárin arab qylyp jaratamyn dese, áý basta-aq jaratar edi. «Ulttar men ulystarǵa bóldik» degen soń, ár ulttyń óz mádenıeti, dástúri bolady. Sol ulttyq kolorıtti saqtaý paryz. Alla jaratqandy arab ımperıalızmi buzyp jatqanyn túsinetin sana joq. Klassıkalyq ánshilerdiń negizgi mıssııasynyń biri – qazaqtyń ánin urpaqqa aman-esen tabystaý. Álgi án­shi­symaq sekildi «bıdǵat» qo­syp, ándi burmalap jetkizý emes. Qolaıyńa kelmese, ándi qorlamaǵan jón. О́tken shaqqa din keregi joq, óıtkeni ol – óliler álemi. Din osy shaq pen bolashaqqa ǵana kerek. Mundaıǵa bes ýaqyt namazyn túgendep júrgen Serjan Musaıyn da barǵan joq. Sebebi óz mıssııasyn biledi. Birjan saldyń, Úkili Ybyraıdyń ánderin Júsip­bekten, Ámireden qalaı aldy, solaı oryndap júr. Ánge kelgen adamǵa jankeshtilik kerek. Qulaǵy kereń Bethovenniń sym­nyń bir shetin tisine, bir shetin roıalǵa baılap, terbelisti tisimen sezip, ishki qulaqqa jetkizip, uly dúnıeler týǵyzǵanyndaı. Nemese áni úshin aýyshqa balanyp, aıaq-qoly baılanǵan Birjannyń án salǵanyndaı. Biz bir dúnıeni túsinýimiz kerek. Ǵylymda metafızıka degen termın bar. Ol materıaldyq zattyń rýhanı kóshirmesi (mysaly, siz otyrǵan oryndyqtyń kózge kórinbeıtin sáýlesi). Qazaqtyń klassıkalyq áni – ulttyń metafızıkasy. Iаǵnı ult bolmysynyń sáýlesi. Taǵy da Quranǵa súıensek, o dúnıede adamnyń on eki múshesi kýálik beredi. Táńiriniń amanatyn qalaı oryndaǵanyń týraly. Bul da metafızıkanyń bir kórinisi. Sol sekildi aýyzdan shyqqan áýenniń óz ǵumyry bolady.

Terbelis

Álemniń barlyǵy terbelisten (vıbrasııa) turady. Adamnyń terisin kesip, tinine úńilseńiz, onyń ishinde atom bar. Atomnyń ishinde nur (energııa) bar. Sol nur únemi terbelip turady. Bul meniń oılap tapqanym emes, ǵylym jańalyǵy. Al daýys she? Jalpy, biz daýysty esitý jaıyn­da ıllıýzııalyq kózqarasta júrmiz. Daýys aýyzdan shyqqan bette tutas estı salatyndaı kóri­nedi. Al shyndyǵyna kelgende dybys qulaǵymyzdaǵy barabanǵa soǵylady da, baraban artyndaǵy balǵa ispetti súıek ishki qulaqty soqqylap, sol terbelis sý toly ulýtasqa jetip, odan shyqqan terbelis júıke arqyly mıǵa dabyl (sıgnal) retinde jetedi. Ol mıǵa shıfr retinde kelip, mı ony sheship, biz estıtin daýysqa aınaldyrady (kemelerdiń SOS sıgnalyn jibergenin hám shıfrdy sheshkenin elestetińiz). Bul degenińiz – tutas bir úderis. Bul terbelis atom ishindegi nurǵa da áseri bar. Qazaq «sóz súıekten ótedi» deıdi. Ǵalymdar sózdiń adam DNQ-syn ózgertetinin dáleldedi. Al án degenimiz – sózdiń kemeldengen túri.

Daýysty estýińizdiń ózi osynsha kúrdeli. Al yrǵaqty daýys­tan sózdiń súıegin bólip alyp túsinýińiz qandaı ǵajap qubylys? Kúndelikti kúıki tir­likte janyńyzǵa qajeti shama­ly qanshama sóz estısiz. Mıǵa kóp-kórim salmaq bolsa kerek. Al endi «sulý salǵan án syńaıly» (Erlan Júnis) ándi estý qan­daı ǵanıbet? Mıyńyz súısine qorytary anyq. Janymyz raqat­tanatyny sol shyǵar. Serjan Musaıynnyń bıik, Dáýrenbek Árkenniń maıda qońyr daýysy qosylyp qulaǵymyzdyń dabylyn soqqanyn, sol terbelis áli qan tamyrymyzda aınalyp júrgenin joǵaryda aıttyq qoı. Bul súısiný jadymyzǵa birjola jattalyp, mórlenip qalǵaly qashan?

Qaıbir jyly Qadyrǵalı Kóbentaı aǵaǵa qońyraý shaldym. Án jınaǵyn suradym. Men úshin Qadekeń – kúrdeli sózge án jazatyn sırek kezdesetin talantty sazger. Sóıtsem, osy kúnge deıin Qadyrǵalı aǵanyń birde-bir án jınaǵy shyqpapty. Dál osy kep Serjan Musaıyn aǵamnyń da basynda bar. Menińshe, Serjan Musaıyn bir uly sátin kútip júrgen sekildi. Ánshi de jaraýly at sekildi. О́z shabysyn, aıaq alysyn biledi. Ustazy Meıirhan Adambek (tıe bersin) aǵamyz án jınaǵynda on beske tarta ǵana án qaldyrypty. Elep, ekshep, janynyń úzigindeı qylyp shyrqaǵan. Ol on bes ándi endi eshkim de qaıtalaı almaıtyndaı, quryshtan quıǵandaı qaptap, qalyptap tastaǵan. Sekeńniń de kútkeni osy sekildi. Dáýrenbek Árken aǵamyzdyń da bul tur­ǵydan talǵamy bıik. Júregi qa­byldaǵan ándi ǵana aıtady. Bul – endi ustazdyń úlgisi.

Serjan Musaıyn men Dáýrenbek Árken aǵalarym týraly bólek-bólek maqala jazsam bolar edi. Biraq men ekeýin bólip qaraı almadym. Ekeýiniń esimi atalsa «Saryarqa» áni shyrqalyp, bir ǵajap terbelis qulaq dabylymdy soqqylap, mıym sol áýenniń shıfryn súısine sheship jatady. Ol ekeýi Qaraǵandynyń mýzykalyq portreti desem, artyq emes.

Poetıkalyq sheginis

 Oryndyqtyń metafızıkalyq sáýlesi bolatyny sekildi ulttyń da bolmysynyń sáýlesi bolady. Ol qazaq áni. «Aıtbaı», «Mańmańger», «Gaýhartas», «Syrǵaqty», «Maıdaqońyr», «Qara­kesek», «Balqadısha», «Shaı­tankól», taǵysyn taǵy. Bul ánderdi tyńdaǵan adamdardyń júregi, mıy, atomdary bir ǵajap yrǵaq­pen terbelip turady. Ulttyń osynsha baılyǵyn júre­giniń tórt qaltasyna toltyra saqtap, uly toıdyń sarqytyndaı úlestirip júrgen ánshiler Serjan Musaıyn men Dáýrenbek Árkenniń án sapary uzaq bolǵaı.

Janat JAŃQAShULY,

«Aıboz» ulttyq syılyǵynyń laýreaty