Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 11 qańtarda Parlament Májilisiniń otyrysynda sóılegen sózinde: «Barlyq sheneýnikti birden jastarmen aýystyra salýǵa bolmaıdy. Eger 60 jastaǵy sheneýnik óz qyzmetin oıdaǵydaı atqarsa, ınstıtýsıonaldyq jadqa ıe bolsa, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly bolsa, ony jumystan shyǵarýǵa bolmaıdy. Iаǵnı aqylǵa qonymdy, saralanǵan kózqaras bolýy kerek. Úkimet pen Memlekettik qyzmet isteri agenttigine tıisti tetikterdi ázirlep, engizýdi tapsyramyn», degen edi. Osyǵan oraı «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańǵa kelisimsharttyq qyzmetshiler ınstıtýtyn engizý týraly tolyqtyrý engizildi. Alaıda bul jańashyldyqtyń búginde memlekettik organdarda qyzmet istep júrgen ákimshilik memlekettik qyzmetshilerge qatysy joq. Sebebi atalǵan zańdaǵy óz qyzmetin oıdaǵydaı atqaryp júrgen ákimshilik memlekettik qyzmetshini zeınet jasyna kelgen soń bir-aq jyl qyzmetinde qaldyrýǵa bolatyny týraly bap ózgertilgen joq.
Shyntýaıtynda, Memleket basshysynyń alpys jastan asqan sheneýnikterge baılanysty aıtqan pikiri elimizdiń qaı salasynda bolsyn abyroımen qyzmet atqaryp júrgen azamattarǵa qatysty bolýǵa tıis dep oılaımyz. О́ıtkeni qazir kóptegen uıymda, ásirese, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý mekemelerinde bilimdi de bilikti kadrlar jetispeıdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) halyq sany qorynyń (IýNFPA) tehnıkalyq jáne qarjylyq qoldaýymen, Qazaqstannyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha Qoǵamdyq pikirdi zertteý ortalyǵy júrgizgen «Qazaqstandaǵy qart adamdardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy men qajettilikterin baǵalaý» taqyrybyndaǵy keshendi ulttyq áleýmettik zertteýge súıensek, 2020 jyldyń basynda respýblıka halqynyń 12 paıyzy 60 jastan asqan adamdar bolǵan. Al 65 jastan asqan azamattardyń úlesi 7,7 paıyzǵa jetken. Bul – BUU-nyń 2007 jyly belgilegen ólshemsharty boıynsha bizdiń el demografııalyq qartaıýdyń bastapqy kezeńine aıaq basty degen sóz. Qart adamdar qatary, ásirese, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Qaraǵandy jáne Aqmola oblystarynda jyldan-jylǵa kóbeıip, jergilikti turǵyndardyń 14-17 paıyzynan astamy zeınetkerler bolyp otyr. Atalǵan óńirlerde bala týý azaıǵan, qaıtys bolǵan adamdar sany kóp, al jastardyń kóbi joǵary bilim alý men tabysy mol jumysqa ornalasý úshin basqa jaqqa, sonyń ishinde kórshiles Reseıge ketip jatyr.
Mamandardyń boljamyna qaraǵanda, 2050 jylǵa qaraı elimizdegi qart adamdar sany eki esege jýyq ulǵaıýǵa tıis. Árıne, bul – búginde búkil álemge ortaq alańdatarlyq úrdis. Sondyqtan qart adamdardyń kóbeıý problemasyn osy bastan jan-jaqty oılastyryp sheshý qajet. Máselen, bıyl el turǵyndarynyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75 jastan asqanymen, azamattardyń bir bóligi zeınetkerlikke shyǵý jasyn tómendetý máselesin kóterip otyrǵanyn eskermeske bolmaıdy. Sondaı-aq halyqtyń qartaıýy aldaǵy ýaqytta teriskeı óńirlerdegi jumys kúshiniń tapshylyǵyn odan saıyn kúsheıtýi múmkin. Sol sebepti adamdardyń belsendi uzaq ómir súrý máselesiniń ózektiligi barǵan saıyn arta túspek.
Bul rette bir nazar aýdararlyq jaıt – 2008 jáne 2020 jyldary júrgizilgen áleýmettik zertteýler zeınetkerlikke shyqqan azamattardyń kópshiligi burynǵy jumysyn odan ári jalǵastyrǵysy kelmeıtinin rastaǵan. Osy eki zertteýge sáıkes jumys isteıtin zeınetkerlerdiń úlesinde de sál ǵana ózgeris bar: 2008 jyly – 14 paıyz jáne 2020 jyly – 14,3 paıyz, ıaǵnı zeınetkerlerdiń 86 paıyzǵa jýyǵy aqyly eńbek qyzmetimen aınalyspaıdy. Degenmen eger qolaıly múmkindik bolsa, jumys istegisi keletin zeınetkerlerdiń úlesi 2008 jylǵy 10 paıyzdan 2020 jyly 25 paıyzǵa deıin nemese 2,5 ese ósken. Munyń ózi qazir egde jastaǵy azamattar eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolýy úshin qaıta daıarlaý kýrstaryn ashý, ıkemdi kestemen, tolyq emes jumys kúni boıynsha eńbek etetin jumys oryndaryn qurý múmkindikterin qarastyrý qajettigin kórsetedi. Halyqaralyq tájirıbege zer salsaq, bizdiń el baǵdar tutyp otyrǵan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elder – Germanııa, Japonııa jáne basqa memleketterde zeınetkerlerdi jumyspen qamtýdyń belsendi sharalary zańnamalyq negizde qoldanylyp jatyr. Mysaly, Japonııada bıznesmenderge 70 jasqa deıingi egde jastaǵy adamdardy jumyspen qamtýdy qamtamasyz etip qana qoımaı, osy sanattaǵy kadrlardyń usynylǵan jumys oryndarynda turaqtaýyna taldaý júrgizý mindettelgen. Germanııada qart adamdardy jumyspen qamtýdy jeńildetý maqsatynda «Shaǵyn» jumysqa ornalastyrý formaty ázirlenip, ıkemdi kestemen jumys isteıtin zeınetkerlerge eń tómengi jalaqy tólenedi.
Osy oraıda jýyrda Almaty qalasynda ákim Erbolat Dosaevtyń tapsyrmasymen alǵash ret zeınetkerlik jastaǵy adamdardy jumysqa ornalastyrýǵa arnalǵan «Altyn jas» baǵdarlamasyn iske asyrý qolǵa alyndy. Bul áleýmettik jobanyń maqsaty – zeınetkerlikke shyqqannan keıin adamdardyń kóńili qalaǵan jumystarǵa belsendi de nátıjeli qatysýyn, jumyspen qamtylǵan turǵyndar sanyn kóbeıtýdi jáne tálimgerler rólin nyǵaıtýdy qamtamasyz etý.
«Altyn jastyń» ereksheligi – osy baǵdarlamaǵa qatysýshylarǵa qala bıýdjetinen sýbsıdııalanatyn jalaqy tólenetini. Onyń mólsheri Bıýdjet kodeksine sáıkes bıylǵy qarjy jylyna belgilengen eń tómengi jalaqydan, ıaǵnı 85 myń teńgeden aspaıdy. Al zeınetker adamdy jumysqa qabyldaǵan jumys berýshi oǵan ózindegi bos jumys ornyna taǵaıyndalǵan jalaqynyń keminde 50 paıyzyn tóleýge tıis. Mysaly, bos jumys ornyna belgilengen jalaqy mólsheri 200 myń teńge bolsa, keminde 100 myń teńge tóleıdi. Sonda zeınetkerdiń aılyq jalaqysynyń mólsheri 185 myń teńgeden kem bolmaıdy. Buǵan zeınetaqysynyń somasyn qosqanda ol ájeptáýir tabys tabady.
Almaty ákimdiginiń baspasóz qyzmetiniń habarlaýyna qaraǵanda, «Altyn jas» áleýmettik jobasyn 2024-2028 jyldar aralyǵynda iske asyrý josparlanyp otyr. Zeınetkerlik jastaǵy adamdardyń osy baǵdarlamaǵa qatysý merzimi 36 aıdan aspaıdy. Bıyl 500 zeınetkerge arnalǵan jumys oryndaryn sýbsıdııalaýǵa qarjy bólingen. Kelesi jyly 1 000 zeınetkerdi, al 2026 jyly 1 500 zeınetkerdi jumysqa ornalastyrý kózdelip otyr.
Qazirgi kezde Almatyda 247 844 zeınetker turady. Olardyń qala halqynyń jalpy sanyndaǵy úlesi – 11 paıyz. Byltyr megapolıs boıynsha 44 378 zeınetker jumyspen qamtylǵan. Bul – jumys isteıtin almatylyqtardyń jalpy sanynyń 4,4 paıyzy. Onyń ishinde 33 731 zeınetker ártúrli uıymdarda jaldamaly jumystardy atqarǵan, 10 436-y – jeke kásipker, 736-y – ózin ózi jumyspen qamtyǵandar. Qalanyń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy júrgizgen áleýmettik saýalnamaǵa qatysqan 80 jasqa deıingi 1 076 zeınetkerdiń 48 paıyzy eńbek qyzmetin jalǵastyrýǵa jáne megapolıs ekonomıkasynyń damýyna óz úlesin qosýǵa nıetti ekenin bildirgen. Onyń negizgi sebepteri – qoǵamǵa paıdaly bolýǵa umtylys (15 paıyz), tálimgerlik qyzmet atqarýǵa yqylastylyq (40 paıyz) jáne qosymsha tabys tabý (45 paıyz). Júrgizilgen monıtorıng qorytyndysy boıynsha Almatydaǵy uıymdar men kásiporyndarda 1 753 zeınetkerdi jumysqa ornalastyrýǵa múmkindik bar ekeni anyqtalǵan. Onyń 47 paıyzy dárigerler, orta jáne kishi medısınalyq personal, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary, mektepterdiń muǵalimderi, tárbıeshiler, ınjenerler, elektrshiler, monterler jáne basqa bilikti mamandar bolyp shyqty.
Túıindeı aıtqanda, Almaty qalasy ákimdiginiń «Altyn jas» áleýmettik jobasy – ardagerlerge shynaıy qamqorlyq úlgisi.
