Kómir qazýshylardyń eńbegi orasan

Burynnan halyqtyń yqylas-peıiline bólenip kelgen mamandar memleket nazarynan tys qalǵan emes. Ataýly kún qarsańynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kómir ónerkásibi salasynda eńbek etip júrgen bir top shahterdi memlekettik nagradamen marapattap, sala mamandarynyń kóńilin taǵy bir serpiltip tastady.

«Shahterlerdiń qaýyrt, qıyn jumysyn shahtaǵa túsip, jumys barysyn ózi baryp baqylamaǵan adam túsinbeıdi», deıdi sala ardagerleri. Jer astynda tynys tarylyp, qala berdi qatpar-qatpar taý sekildi tastar tóbeńnen tónip turǵanda jumys isteý bylaı tursyn, jaı tóńirekti barlaýdyń ózi ońaı soqpasa kerek. Shahterlerdiń áleýmettik máselesine qatysty túıtkilderdi qoǵam belsendileri, depýtattar osyǵan deıin talaı márte qozǵap, sala mamandaryna aıryqsha kóńil bólýge shaqyrdy. Qazir qolǵa alynyp, iske asa bastaǵan ıgilikter sol qurmet, qoldaýdyń basy bolǵaı deımiz.

Qoǵamda eńbek adamynyń áleýmettik mártebesine, hal-ahýa­lyna qajetinshe kóńil bólinse, onda óndiriske amaldyń joq­tyǵynan emes, armandap ba­ra­tyndar kóbeıer edi. Jastar eń­bekke erte bastan qyzyǵyp, eńbek adamy bolýǵa talpynsa, odan qoǵam, memleket esh zııan shekpeıdi. Sondyqtan eń­bek adamynyń abyroı-be­de­lin kóteretin, áleýmettik jaǵ­daıyn tikteıtin bastamalar, baǵdarlamalar qajet-aq. Mysa­ly, byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eń­bek quqyǵyna, talaptaryna, qaýip­sizdigine qatysty birneshe máse­lege toqtalyp, Úkimetke zııan­dy eńbek jaǵdaıynda uzaq jumys istegen mamandardy áleýmettik qoldaý sharalaryna tartý týraly tapsyrma júktegen edi. Kóp uzamaı-aq Úkimet zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys isteıtin azamattardy áleý­mettik qoldaý tetikterin ázir­lep, naqtylady. Salada jyldar boıy taban aýdarmaı eńbek etken jumysshylar zeınet jasyna deıin áleýmettik tólem alatynyn bildik. Mundaı tólemder zııandy eńbek jaǵdaıynda ju­mys istep júrgen 55 jasqa tolǵan azamattarǵa usynylǵan. Áleý­met­tik tólem jaıynda birer kún buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Aqmádı Sarbasov bas­pasóz máslıhatynda aıtyp bergen edi.

– Jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý biz úshin árkez ózekti máse­lelerdiń qatarynda tura­dy. Keıingi jyldary bul ba­ǵyt­­ta birqatar zańnamalyq óz­ge­­ris engizilip, tıisti sharalar iske asty. Sonyń biri – eńbek jaǵdaıynda zııandy jumystarmen aınalysatyn adamdarǵa tólenetin arnaıy áleýmettik tólem. Arnaıy tólemdi taǵaıyn­daý úshin jumysshynyń 55 jasqa tolýy jáne Biryńǵaı jınaq­taý­shy zeınetaqy qorynda keminde 7 jyl kásiptik zeınetaqy jar­na­­larynyń bolýy mindetti shart sanalady. Búginde zııandy eń­bek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys istegen 9 145 azamatqa 1,7 mlrd teńge somasynda arnaıy áleý­met­tik tólem taǵaıyndaldy, – deıdi A.Sarbasov.

Bul – árıne, bıyl jyl basynan taǵaıyndalǵan áleýmettik tólemderdiń esebi. Iаǵnı osy jyl­dyń sońyna deıin jáne keler jyldary mundaı tólem alatyn jumysshylardyń sany eselep kóbeıýi múmkin degen sóz. Prezıdent tapsyrmasymen iske asyp otyrǵan bastamaǵa tólem 4 kózden qaralapty. Bul tólemder respýblıkalyq bıýdjetten, Biryń­ǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qo­ry­nan, jumys berýshiden jáne ómirdi saq­tan­dyrý kompa­nııa­synan túsip otyrady. Sta­tıstıkaǵa úńilsek, arnaıy tólem taǵaıyn­daýǵa ótinish bil­dir­genderdiń kóbi Qaraǵandy oblysynda tirkelipti. Onda 1 696 adam tólem alýǵa nıettengen. Sol sekildi Qostanaı (1 180 adam), Shyǵys Qazaqstan (1 132 adam), Pavlodar (1 015 adam), Aqtóbe (599 adam), Aqmola (566 adam), Abaı oblystary (505 adam) da  ótinish kóp túsken óńirlerdiń qatarynda.

Taqyryp tóńireginde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstr­liginiń Eńbekti qorǵaý basqarma­sy­nyń basshysy Shalqar Orazbekovpen baılanysqa shy­ǵyp, pikir sura­ǵan edik.

– Jyl saıyn elde kúnkóris deń­geıi ózgerip otyrady ǵoı. Soǵan sáıkes áleýmettik tólem­niń soma­sy da ózgeredi. Al jalpy tólemdi esepteý tártibi sol kú­ıinde qalady, tórt kózden qara­jat tartylǵanyn bilesizder. Ju­­mys­shylardyń ózge salanyń ma­man­darynan erterek zeınetke shyǵý tájirıbesi bizde ǵana emes, Ispanııa, Grekııa, Horvatııa, taǵysyn-taǵy elderde bar. Bizdegi tólemniń de artyqshylyqtary bar dep aıtýǵa bolady. Mysaly, bizde zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys istep áleýmettik tólem alatyndarǵa ózindik jeńildikter bar. Birinshiden, olar jumysyn jalǵastyrsa bolady nemese basqa jeńildeý jumysqa aýysa alady. Jumys istegegisi kelmese, sol áleýmettik tólemdi zeınet ja­sy­na deıin esh jerde jumys iste­­meı-aq tegin alyp otyrady, – deıdi Sh.Orazbekov.

Basqarma basshysy jyl basynan beri úılesip kele jatqan sharýa óndiriske arty­q salmaq salmaıdy dep esep­teıdi. О́ıtkeni zııandy eńbek jaǵdaıynda kúsh-jige­rin tejemeı, adal eńbek etken jumysshylardy óndiris basshylyǵy da jaqsy túsinedi.

Arnaıy tólemdi jobalap eseptesek, onyń ortasha mólsheri shamamen 208 myń teńgeniń shamasynda eken. Munda jumysshylar jalaqyny da, arnaıy tólemdi de úzbeı alyp, densaýlyqqa zııany az jumysqa aýyssa, óz erki. Esh shekteý joq. Tipti bolmasa, olar zeınetaqy taǵaıyndalǵansha tólem ala otyryp, demalysqa shyǵa alady. Eskeretin jaıt, arnaıy tólem tek zeınet jasyna deıin beriledi. Al zeınetke shyqqan jumysshyǵa keıin Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory­nan tólenetin tólemderge qo­symsha memlekettik bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy taǵaıyndalady eken.