Qazaqı qazynamyzǵa qamqorlyq qajet

Qazynamyzǵa qaýip tónip tur

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine qazaqy ıt tuqymdaryn saqtaý jáne ósimin molaıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy qabyldanǵaly bir jarym jyldan astam ýaqyt ótti. Asyl tekti ıtter elimizdiń kóptegen óńirinde tipti joıylyp ketý aldynda tur. Byltyr shildeden bastap elimizde qazaqy ıt tuqymdary ulttyq ortalyǵy jumys isteı bastaǵan. Buǵan qosa «Qazaqstan kınologter odaǵy» da qazaqtyń qumaı tazysyn kóbeıtý mindetine jaýaptanǵan. Alaıda elimizdiń keıbir mamandary qundylyǵymyzdy saqtaý baǵytyndaǵy jumystarǵa qarap, qaryndary ashatynyn aıtady.

«Qansonar» respýblıkalyq qaýym­dastyǵynyń bas dırektory Mu­rat Qabylbekov elimizdegi tazy men tóbettiń tuqymdyq sapasyn arttyryp, ejelgi qasıetin saqtap qalý baǵy­tyndaǵy jumystar baǵytynan jańy­lysqanyna nazar aýdarý keregin aıtady. Janýarlardy kórmelerdiń eksponatyna, jaı ermekke, sán-saltanatty saıatshylyqqa aınaldyrýdy maqsat etken túrli uıym kerisinshe qazaq tazysy men tóbettiń sıqyn buzyp bara jatyr dep esepteıdi.

– 2023 jyldyń qańtar aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Parlamenttiń qaraýynan ótken zań jobasyn qoldap, arnaıy qujatty qabyldady. Prezıdentimiz ulttyq qundylyǵymyzǵa asa janashyr ekenin baıqatyp, ony memlekettik qorǵaýǵa alatynyn jetkizdi. О́kinishke qaraı, arada bir jarym jyldan astam ýaqyt ótse de, janýarlardyń tuqym­dyq sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan is-sha­ralarda júıe joq. Osy ýaqyt ishin­de qandaı nátıjeler kórsete aldyq? Mem­leket basshysyna qandaı málimetter daıyn­dalady? Ata-babamyz bizge amanat­tap ketken tazy men tóbetti keleshek ur­paqqa qandaı kúıde jetkizemiz? Genetıkalyq qasıetin qaıta jańǵyrtqan aqyldy ıtterdi me, álde kórmelerde sán úshin paıdalanylyp, borsyqtyń terisin kórse, tura shabatyn salpańbaılardy ma? Qazaq tazysy degen atqa laıyq ja­nýarlardy ań aýlaýsyz, pıtomnıkke qa­map ósirgen múlde durys emes. Bul baǵyt­taǵy jobalardy bizdiń uıym qol­damaıdy, – deıdi Murat Qabylbekov.

Onyń sózinshe, qany taza qazaq tazysy ańnyń ıisin almasa betimen sha­ba jónelmeıdi. Keıingi jyldary jıi uıymdastyrylatyn «Shyrǵa salý» saıy­synda ańnyń qur terisin súıretip, sońynan tazy júgirtip qoıǵandardyń qylyǵyna tańǵalmasqa sharań joq. Al qur súıretilgen ań terisi aqyrynda tazynyń genetıkalyq sapasyn jo­ıyp tynýy múmkin. Buǵan qosa ıtter tó­belesine qazaq tóbetterin tyqpalaý úrdisi etek alyp barady. Jalpy, qazaq tóbeti – jýas ıt. Adamǵa tıispeıdi, malǵa saq. Alaıda odan jaýyngerlik ıt jasaý tipti aqylǵa syımaıdy.

Murat Qızatuly áńgimesin odan ári jalǵaı tústi.

– «Qansonar» qaýymdastyǵy ulty­myzdyń jeti qazynasynyń biri sanalatyn qazaqy ıt tuqymdaryn qalpyna keltirý jáne saqtaý máselesine 10 jyldan astam ýaqyttan beri bastamashy bolyp, turaqty aınalysyp keledi. Tájirıbeli múshelerimizdiń barlyǵy, sondaı-aq tazy men tóbet ósiretin azamattar bul janýarlardy ańshylyq pen mal kúzetinen aıyrmaý keregin jaqsy uǵynyp otyr. Keıde el ishinde óriste júrgen malǵa qasqyr men shıbóri shaýyp, qyryp ketkeni týraly aqparatty estip, bilip jatamyz. Bul bizdiń mal ósirýshilerde qazaq tóbetiniń óte azdyǵyn bildirse kerek. Sebebi naǵyz tóbet júrgen jerinde túz taǵysyna mal aldyrmaıdy.  Al onyń bul qasıeti tek qanmen ǵana kelmeıdi, kúshik kezinen soǵan baýlyǵany da mol áser etedi. Tazy men tóbetti pıtomnıkte qamap ustap, sanyn kóbeıtemiz desek, ol – qur dalbasa. Sondyqtan olardy erkindikte ósirip qana qasıetin arttyrý múmkin bolmaq, – deıdi ol.

Qaýymdastyq buǵan deıin elimiz bo­ıynsha 200 tazynyń DNQ-syn tekserip, olardyń sapalyq qasıetin kóterýdiń birneshe baǵytyn belgilep qoıǵan. Mun­daı jumys endi tóbetke baılanys­ty da júzege asyrylyp jatyr. Bul zertteýler ıtterdiń seleksııalyq irik­telýine, tuqymdyq sapasy boıynsha alǵa ozǵandaryn kóbeıtýge múmkindik beredi. Tazy men tóbetti genetıkasy boıynsha iriktep alý bir másele, al olardyń ejelgi jumys sapasyn, ıntellektýaldyq erekshelikterin saqtap qalý odan da ózekti. Iаǵnı tazynyń ańshy­lyqtaǵy erekshe ınstınktik qasıet­terin, al tóbettiń mal qorǵaýǵa asa saqtyqpen qarap, ıesine adaldyq tanytýy, jyrtqyshtardy jolatpaýy, taǵysyn taǵy qasıetterin joǵaltpaýyna laıyqty janashyrlyq kerek. Qumaı tazylar jartastaǵy petroglıfterde beınelengeni tegin emes.

Ortalyq ne bitirip otyr?

Jalpy, tazymen ań aýlaýdyń qazaq dalasynda asa tanymal ekeni týraly alǵashqy málimetter HVIII ǵasyrda jı­hankezder men zertteýshilerdiń, sonyń ishinde P.Pallas, I.Falv, I.Geor­gı jazbalarynda baıandalady. Al HIH ǵa­syrda P.Machevarıanov, M.Bogdanov, L.Sa­baneev, Iа.Polferovtiń jazbalarynda da ushyrasady. Qazaqtar tazymen qoıan, túlki, elik, qasqyr, kıik aýlaǵan. Ańshylyqqa kóbine jalǵyz ıtpen shyǵatyndyqtan, tazynyń kózi óte qyraǵy ári ózi ushqyr bolýǵa tıis. Buǵan qosa tabıǵatynan ıisshil bolyp jaratylatyny bar. Qasqyr aýlaý úshin birneshe tazy men búrkitti paıdalanatyny aıtylady. Qazaqtar arasynda tazy joǵary baǵalanǵany sonsha, keıde onyń quny birneshe jylqyǵa teń bolǵan. Al tazy tuqymynyń alǵashqy standarty 1925 jyly qabyldanyp, 1932 jyly baspasózde jarııalanǵan eken. Qazaq jerinde keń taralǵan tazy ıtterdiń keńes ókimeti jyldarynda sanynyń kúrt kemýine alańdaǵan ǵalym A.Slýdskıı dabyl qaǵyp, olardy qorǵaýǵa alý qajettigin eskertken edi. Alaıda keńes ókimeti kezindegi otarlaýshylyq saıasat jergilikti jerdegi eldiń bet-beınesi men jerdiń ekologııasyna ǵana zardabyn tıgizip qoıǵan joq, tipti tóbet pen tazynyń tuqymyna da salqynyn tıgizdi. Sóıtip, keńes ókimeti jyldary onyń sany azaıyp, al tuqymdyq qabileti azyp ketti. Qazaq tazysynyń zamanǵa saı standarttaryn 2007 jyly Qazaqstan kınologteri odaǵy qabyldady. Sodan beri ol birneshe márte jetildirildi.

Osy oraıda ótken jyldyń shil­de­sinde qurylyp, iske kirisken qazaqy ıt tuqymdary ulttyq ortalyǵyna habarlasyp kórdik. Uıym basshysynyń orynbasary Jaqyp Espolaev qazirgi ýaqytta ortalyq mamandary negizinen el bo­ıynsha tazy jáne tóbettiń kórmelerin ótkizip, úzdik tuqymdaryn irikteý ústinde ekenin baıandady. Aıtýynsha, otandyq ıt mamandarynyń aldynda turǵan negizgi másele – qazaqtyń tazysy men tóbetin álemdik deńgeıde moıyndatyp, Halyq­aralyq kınologııa federasııasyna tirkeý (FCI). FCI — kınologııa men taza tuqymdy ıt ósirýdi damytý jáne qorǵaý maqsatynda qurylǵan halyqaralyq kınologııa federasııalarynyń qaýym­dastyǵy. Belgııanyń Tıýen (Thuin) qalasynda ornalasqan. Oǵan 100-ge jýyq memlekettiń ulttyq kınologııa uıym­dary, onyń ishinde Qazaqstan kınologter odaǵy (QKO) kiredi.

– Jýyqta Astanada elimizdegi suryp­talǵan tazylardyń kórmesin uıym­das­tyrdyq. Olardyń birazy Qazaqstan kıno­logteri odaǵynyń esebinde tursa, endi bir bóligi Balqash, Qaraǵandy, Pavlodar, t.b. óńirlerden jańadan ákelinipti. Sarapshy maman Natalıa Drovosekova bul ıtterdiń barlyǵyn tek­serip, saraptama jasady. Olarǵa ata­tekteriniń tazalyǵyna qatysty anyqtama berdi. Itterdiń qaısysynyń urpaǵyn jal­ǵastyrý mańyzdy, qaısysy erekshe, solardy anyqtady. Onyń aldynda Halyq­aralyq kınologııa federasııasy ókilderi qatysqan kórmege de 100 ıt ákelinip, osy­laısha suryptalǵan, – deıdi ortalyq ókili.

Ortalyq mamandary ǵalym­darmen, sarapshylarmen, ıt ósirý­shilermen tize qosa otyryp, qazaqtyń tazysyn Halyqaralyq kınologııa federasııa­syna tirkeý boıynsha jumystar­dy aıaqtap qalǵan. Al tóbetti tirkeý sál keshigýi múmkin. Byltyr Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi tazy men tóbettiń standarttaryn bekitti. Ol bo­ıynsha naǵyz qazaq tazysynyń ólshemderi 24 tarmaq boıynsha naqty kórsetilgen. Tazynyń turqy, boıy, júniniń túsi, kózi men qulaǵy, bulshyqetteri men súıegi, tumsyǵy men tisi, moıny, aıaqtarynyń sıpaty, taǵysyn taǵy qasıetteri uǵynyqty jazylǵan. Máselen, erkeginiń shoqty­ǵy 60-70 santımetr, urǵashysynda 55-65 santımetr bolyp keledi. Jarǵaq qulaq, tyqyrlyǵy – qazaq tazysyn ózgelerden erekshelep turatyn qa­sıetter. Ulttyq ortalyqtyń maman­dary tazyny syrt pishinine qarap, standarttarǵa saı kelýin baqylaı alady. Biraq tazynyń ejelgi qasıetterin qaıta oraltý ǵylymnyń máselesi bolýy kerek dep esepteıdi Jaqyp Imahanuly. Sebebi genetıkalyq qasıetterin tek ǵalymdar ǵana saqtap, jetildire alady. Onyń ústine qany qanshalyqty taza saqtalǵanyna qatysty jaýapty mamandar DNQ saraptamasyn ótkizip baryp qana bere alady.

– Bizdiń uıym Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń «Ohotzooprom» mekemesiniń qurylymdyq bólimshesi ekenin aıtyp óteıin. Qazirgi ýaqytta, Jetisý oblysy, Kóksý aýdany, Aınabulaq aýyldyq okrýginde qazaq tazysy men tóbetiniń tuqymyn saqtap, kóbeıtýge arnalǵan arnaıy pıtomnık salynyp jatyr. Onda 200 ıt (100 tazy, 100 tóbet) asyraýǵa bolatyn pavılondar boı kóteredi. Ár pavılonǵa shamamen 20 ıt ornalasýy kerek. Ǵımarattardyń ishi halyqaralyq talapqa saı, jeldetkishi, aýa baqylaǵyshy bolady. Bıyl 5 pa­vılonnyń qurylysy aıaqtalyp, 60 tazy men 40 tóbet ornalasýy kerek. Munda qyzmetkerlerge arnalǵan jataqhana men ashana, ákimshi­lik úıi salyndy. Al ortalyqtyń ózinde veterınarlyq klınıka, kúshikteýge arnalǵan pavılon, kınologııalyq jat­tyqtyratyn alań ornalasady, – deıdi J.Espolaev.

Pıtomnıkke ornalastyrylatyn ıtter zoolog mamandar túzetin asyl tu­qymdy qazaq tazylarynyń tizimine sáı­kes alynady.

Tazy da erkindikti súıedi

Qazaq tazysynyń qasıetin jetildirip, onyń birneshe býynyn suryptap ósirip kele jatqan entýzıast azamattar búgin­de sırek te bolsa bar. So­nyń biri – aq­molalyq ıt ósirýshi, Qazaq tazysy jó­nindegi halyqaralyq qaıy­rym­dylyq qorynyń tóraǵasy Vladımır Kalash­nıkov. Vladımır Nıkolaevıch taza qandy qazaq tazysyn qalaı kóbeıtip, qasıetin saqtap qalýdyń joldary týraly oıymen bólisti.

«2012 jyldan beri qazaq tazysyn ósirýmen shuǵyldanamyn. Elimiz bo­ıynsha eń myqty ári taza qandy qumaı tazylar meniń pıtomnıgimde bar ekenin maqtanyshpen aıta alamyn. Sebebi keıingi 12 jylda buǵan bar eńbegimdi, qarajatymdy jumsadym. Aqbóken jáne Bókenbek atty tazy ıtteriniń ata­lyq izinen jalpy sany 240 tazy ósirip shyǵardym. Olardy Aqmola, Pavlodar, Qaraǵandy óńirlerindegi ańshylarǵa taratyp, qundylyǵymyzdyń saqtalyp qalýyna túrtki boldym. Bul iske jalpy somasy 350 myń dollar jumsadym desem, sener me edińiz?.. Men entýzıast janmyn, sebebi qazaq tazysyndaı alǵyr, kónbis, ıntellektisi joǵary ıt álemde joq. Oǵan talaı márte kýá boldym. Qandaı ań alsyn, ıtterim ózge tuqymdaǵy ıtter sııaqty ony julmalamaıdy. Iesi jetkenshe moınynan, denesinen tistep ustap turatyny – bul ıtke bitken erekshe qasıet. Iiske túskennen bastap ańdy ustaǵanǵa deıin mazasy ketedi. Qazaqtyń tazysy únemi ıen dalada, ańshylyqta júrýi kerek. Al anaý kórmelerde kórsetip júrgenderin kórdim, naǵyz qumaı emes. 2014 jyldan bastap «Qansonar» uıymymen birge tazynyń tuqymdyq qasıetin saqtap, kóbeıtýdiń joldary týraly baǵdarlama qurdym. Ol jaıynda kitabym da jaryq kórdi. Menińshe, Qazaqstan kınologter odaǵy, damytýmen aınalysatyn ulttyq ortalyqtar múlde qajet emes. Olardyń qazirgi isi memleketten bólinetin qarajatty qur bosqa shashý ekenin baıqap otyrmyz. Tazyny eń áýeli tuqymnyń elıtasyn ósirip otyrǵandardan alý kerek. Odan soń ósirip, taratatyn pıtomnıkterge berý kerek. Tazylarǵa árdaıym erkindik qajet. Bir orynda otyrmaıdy, únemi qozǵalysta bolady. Kúzetshi retinde tipti tıimsiz, tabıǵatynan adamǵa agressııasy joq. Beıtanys adamdy kórgende tek saqtyq tanytyp, janyna jaqyndamaıdy. Tazynyń kúshigi alty aıdan bastap ań aýlaýǵa daıyndala bastaıdy. Degenmen olar óz betinshe kóp nárseni úırenedi. Olar saǵatyna 80 kılometrmen júgirgende óz oljasyn jibermeıdi. Naǵyz tazy 3-5 shaqyrymǵa júgirgende saǵatyna 60-65 kılometr jyldamdyqtan bir aýytqymaıdy. Mundaı shabysqa ózge ıtterdiń ilese almaıtyny aıqyn. Al qasqyrǵa salý máselesimen asa kelise almaımyn. Sebebi qasqyrdyń salmaǵy 70 kılogramm, súıegi tórt ese iri, bir kúnde 50-70 shaqyrymdy júrip ótetin óte tózimdi dala taǵysy ǵoı. Sondyqtan tazyny tıisinshe qoıan, qarsaq, borsyq, túlki sııaqty óz turqynan kishirek ańdarǵa salǵan ábden durys», dep tájirıbesimen bólisti ıt ósirýshi.

Buǵan qosa ol qazirgi ýaqytta Aqmola óńirinde týrıstik ortalyq quryp, qazaq mádenıeti men salt-dástúrin nasıhat­taıtyn etnoaýyl jasaýdy oıǵa alyp otyrǵanyn aıtady. Jas urpaqty janýar­larǵa qamqorlyqpen qaraýdy úıretýge de baryn salyp júr. Balany jastaıynan ıt asyraýǵa úıretý, tárbıe­leý kerek dep esepteıdi.

* * *

Qazaqta «It – úıdiń yrysy» degen sóz bar. Dástúrli uǵym boıyn­sha adam basyna qonǵan qut pen shańy­­raqqa kelgen baq kóbinese ıt beıne­sinde keledi eken. Tazy men tóbettiń adam yryzdyǵynyń saqshysy, saqtaýshy­sy ekeni halqymyzdyń ańyz áńgime­lerinde jıi aıtylady. Endeshe, qolda bar qun­dylyǵymyzdy zamanǵa saı saq­tap, damy­týdyń oraıy kelip tur. Haıýan­nyń qazaq dalasynda ómir súrgen kóshpe­lilerden qalǵan jurnaq ekenin álem moıyn­dap jatsa, ol da zor qýanysh.

Pavlodar oblysy