Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Máselen, jýyrda Almatydaǵy «Aqsaı» ýnıversıtettik klınıkasyna búıregi ábden zaqymdanǵan eki bala aýyr jaǵdaıda túsken edi. «Aqsaı» balalar ortalyǵynyń nefrologııa jáne ekstrakorporaldyq detoksıkasııa bólimshesine jedel jetkizilgen 17-degi jasóspirimniń búıregi qatty zaqymdanyp, nefrotıkalyq sındromyna qosa, saraptamalyq kórsetkishteri nasharlaǵany anyqtalǵan. Al 3 jasar ekinshi kishkentaı pasıent nefrotıkalyq sındrommen, aıqyn bilinetin isik, olıgoýrııamen Almatyǵa sanıtarlyq avıasııa arqyly Taldyqorǵan qalasynan jetkizilgen. Eki balanyń da jaǵdaıy aýyr bolatyn. Álbette, S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ «Aqsaı» ortalyǵynyń jansaqtaý bóliminde bul balalarǵa qajetti kómek kórsetilip, beti beri qarady.
S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ «Aqsaı» ýnıversıtettik klınıkasy – respýblıkanyń eń alǵash ashylǵan balalar aýrýhanasy. Jyl saıyn osy emdeý mekemesine elimizdiń barlyq óńirinen aýyr keselderimen 700-ge jýyq bala kelip túsedi.
Jalpy, jer betinde sozylmaly búırek aýrýlary 840 mıllıondaı adamnan anyqtalsa, shamamen bul – planeta turǵyndarynyń 13,4%-y. Búırekti almastyrý terapııasyna, dıalızge 4,9 mıllıonnan bastap 7 mıllıonǵa jeteǵabyl naýqas táýeldi. Al Qazaqstanda qazirgi tańda halyqtyń 10-12%-y sozylmaly búırek aýrýlaryna shaldyqqan. Osy máselege oraı, tanymal nefrolog, professor Abaı Shepetov búginde dıalızde elimizdiń 8 myń turǵyny bar ekenin, on jyl saıyn bul kórsetkish eki esege kóbeıip kele jatqanyn aıtady.
Sozylmaly búırek aýrýynyń (SBA) beleń alýyn gıpertonııalyq, qant dıabeti, semizdik pen metabolıkalyq sındrom sııaqty áleýmettik mánge ıe aýrýlarmen teńestirýge bolady. О́ıtkeni ınfeksııalyq emes sozylmaly aýrýlardyń ishinde ólim-jitimge jeteleıtin 5 derttiń biri – búırek keselderi.
Sarapshylardyń pikirinshe, sozylmaly búırek aýrýlary aǵzada birden baıqalmaıdy, ókinishke qaraı, kóp jaǵdaıda asqynǵan, janǵa batqan kezde ǵana anyqtalyp jatady. Al munyń saldary dertti jandardy aptasyna keminde úsh ret 4-5 saǵattyq qan tazartý prosedýrasyna baılap qana qoımaı, búırek transplantasııasyna, donorlyq búırekti izdeýge, kútýge táýeldi etetini aıan. Al mundaı amaldar óte qymbat turatynyn eskersek, SBA-ny asqyndyrmaı anyqtaý, emdeý – ýaqyt ótkizbeı jasalatyn qadam.
«Búginde 9 myńǵa jýyq azamat gemodıalız prosedýrasyn alady. Mundaı naýqastardyń sany jyl saıyn artyp keledi. Bul rette Qazaqstanda beıindi mamandardyń tapshylyǵy týraly aıtqan jón. Turǵyndar arasynda kesel beleń alyp turǵanmen, elimizde bar-joǵy 400-ge jýyq nefrolog bar. Sozylmaly búırek aýrýy 5 kezeńnen turady. SBA-nyń esh belgisiz, bilinbeýine baılanysty pasıentter aýrýy asqynǵan kezde dárigerge júginedi. Eger biz pasıentterde SBA-nyń dıagnozyn erte satyda, eń bolmaǵanda úshinshi nemese tórtinshi A satysynda anyqtaıtyn bolsaq, gemodıalızdi ýaqtyly terapııanyń kómegimen keıinge shegerýge bolatyn edi», deıdi A.Shepetov.
2024 jyldyń naýryz aıyndaǵy derekke súıensek, búırek transplantasııasyna kezekte shamamen 3 600 azamat tur. Olardyń 80-nen astamy – balalar. Aǵzalardy transplanttaýdy kútý tizimindegi pasıentterdiń 90%-ǵa jýyǵy búırek transplantasııasyn qajet etedi, qalǵan 10%-dy baýyr, ókpe jáne júrek aǵzalary quraıdy. О́kinishke qaraı, «Kútý paraqshasynda» turǵan naýqastardyń basym bóligi óz qutqarýshysyn taba almaı, donor tabylǵan kúnge jete almaı ketetini qupııa emes jáne bul – medısınada kún tártibinen túspeı turǵan, túıini tolyq tarqatylmaǵan ózekti máseleniń biri.
Búırek transplantasııasyn basynan ótkergen pasıent Anar Shaımergenova: «Men 11-12 jasymda tamaq aýrýymen qatty aýyryp, bul búırek aýrýlary damýyna sebepshi boldy. Sol kezde maǵan glomerýlonefrıt dıagnozy qoıylyp, 30 jasymda dıalızge tústim. Meniń jolym boldy dep aıta alamyn, sebebi maǵan donor tabyldy. Shyndyǵyn aıtqanda, elimizden emes, Belarýstan tabyldy. Bizdiń elden aıyrmashylyǵy, ol jerde búırek transplantasııasy boıynsha operasııany aqyly jasaý qajet edi. Buǵan kem degende, 72 myń dollar qarajat kerek ekenin bildim. Áleýmettik jeliler arqyly qarajat jınadym. Týystarym men meniń jaǵdaıyma beıjaı qaramaǵan otandastarym qol ushyn sozyp, meniń ómirimdi saqtap qaldy. Qazaqstanda kútý tiziminde 4 jyl tursam, al Mınskide men nebári 10 aı kúttim», dedi.
Mamandardyń aıtýynsha, SBA damýynyń qaýip faktoryna jatatyn birqatar aýrý bar. Olardyń ishinde eń kóp taraǵandary – arterııalyq gıpertenzııa (joǵary qan qysymy), júrek-qan tamyrlary aýrýlary, otbasylyq anamnezdegi SBA jáne qant dıabeti. Arterııalyq gıpertenzııamen aýyratyn árbir úshinshi naýqasta SBA markerleri bar ekenin atap ótken jón.
S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ ishki aýrýlar kafedrasynyń dosenti Dına Qapsultanova: «Eger pasıentte qant dıabeti, arterııalyq gıpertenzııa, týystarynda SBA bolsa, kreatınınge qan saraptamasyn tapsyryp, shýmaqtyq súzilý jyldamdyǵyn ólsheý qajet. Bul – sizde SBA-nyń bar-joǵyn bilýdiń basty joly. Mundaı taldaýdy terapevt taǵaıyndaıdy. Bastapqyda sozylmaly búırek aýrýy bar adamdar densaýlyǵynyń nasharlaǵanyn, aýrý belgilerin baıqamaýy múmkin. Sondyqtan jylyna bir ret qan analızin tapsyryp otyrýǵa keńes beremiz. Eger adam táýekel tobynda bolsa, onda mundaı taldaýdy kem degende jarty jylda bir ret jasaý qajet», dedi.
Osy arada SBA damýyn qozdyratyn basty sebeptiń biri ekinshi tıpti qant dıabeti ekenin aıta ketý kerek. Bul jóninde «Dıabetti zertteý jónindegi qazaqstandyq qoǵam» QQ prezıdenti Janaı Aqanov pikir bildirdi.
«Qant dıabeti kezinde nefropatııa damıdy, Qazaqstanda buǵan qatysty paradoksaldy jaǵdaı qalyptasyp jatyr: dıalızdegi pasıentterdiń 50%-dan astamy – osy sýsamyr keseline shaldyqqan naýqastar. Qazaqstanda birinshi jáne ekinshi tıptegi qant dıabetimen aýyratyn 400 myńnan asa pasıent bar, al aýrýdyń jańa jaǵdaılary boıynsha jylyna ósý úrdisi 18 myńnan 30 myńǵa deıin barady. Álbette, asqynýlardy emdeý óte qymbat is-sharalardy qajet etedi. О́kinishtisi, qazirgi tańda biz osy ispen aınalysyp otyrmyz. Alaıda aldyn alý terapııasy munan on ese arzan», dedi J.Aqanov.
Sarapshy 2030 jylǵa qaraı bizdiń elimizde qant dıabetimen aýyratyn naýqastardyń sany 800 myńǵa jetip jyǵylýy asýy múmkin dep esepteıdi Sondyqtan mamandar SBA aýyrtpalyǵyn tómendetý úshin endokrınologııa, kardıologııa men nefrologııa arasyndaǵy pánaralyq kózqaras qajettigin alǵa tartyp júr.
Sóz sońynda Qazaqstanda gemodıalız naýqastarǵa tegin júrgiziletinin, biraq mamandar jyl saıyn osy prosedýrany qajet etetin pasıentter sany artyp kele jatqandyqtan, memlekettik bıýdjetke túsetin aýyrtpalyq ta ósip jatqanyn aıtady. Gemodıalızge ketetin ýaqytqa baılanysty pasıentter kóbinese jumysqa ornalasý múmkindiginen ǵana emes, jumysynan da aıyrylyp qalyp jatady. Gemodıalızge táýeldi azamattarǵa birinshi dárejeli múgedektik beriletindikten, bul Úkimet qorjynynyn ortaıtady. Sondyqtan osy jaǵdaıdy ózgertýde sozylmaly búırek aýrýlaryn asqyndyrmaý eki tarap úshin de asa mańyzdy.
ALMATY
