О́ner ordasy 95 jyldyǵyn atap ótedi

Jıynda atalǵan qazaq drama teatrynyń tarıhy 1929 jyldan bastalatyny arhıvtik qujattar arqyly tolyq dáleldengeni, ıaǵnı óner ordasy bıyl óziniń 95 jyldyq mereıtoıyn atap ótetini aıtyldy. Alqaly jıyndy ashqan Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek teatrdyń tarıhy jaıynda tyń derekter keltirdi. «Buǵan deıin óner ordasynyń tarıhy 1934 jyldan bas­talady dep esepteletin edi. Alaıda Ońtústik Qazaqstan oblystyq atqarý komıteti tóralqasynyń 1934 jylǵy 19 qarashadaǵy «Qazaq ulttyq teatry týraly» qaýlysynda «jumys istep turǵan qazaq teatrynyń áleýetin kúsheıtýge dereý kirisý» jóninde nusqaý berilgen. Bul teatrdyń tarıhy 1934 jyldan emes, odan áriden bastalatynyn kórsetedi. Arhıvten Qyzylordadaǵy Qazaq memlekettik teatrynyń (qazirgi M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq akademııalyq drama teatry) saıası aǵartý jónindegi bas komıtet músheleri jınalysynyń 1927 jylǵy 16 qazandaǵy hattamasy alyndy. Onda sol teatrdyń dırektory J.Shanın teatr rejısserleri­niń tapshy ekeni jóninde aıta kelip, «Qazaqstanda rejısser bolatyn tek Aımaýytuly ǵana bar, odan basqa rejısser bolatyndaı eshkim joq» dep atap kórsetken. Al J.Aımaýytuly 1926-1929 jyldary aralyǵynda Shym­­kent­te ornalasqan Syrdarııa ok­rýg­tik qa­zaq pedagogıkalyq tehnıký­mynda qyzmet atqarǵan. Demek J.Aımaýytuly­­nyń ­sol jyldary Shymkentte teatr ­­isin damytýmen aınalysqany anyq», ­­dedi Sársen Abaıuly.

Sondaı-aq S.Quranbek teatr óne­riniń damýyna úlken úles qosqan jazýshy, dramatýrg 1915 jyly «Birjan – Sara» pesasyn qoıyp, Birjan rólin somdaǵanyn aıtyp ótti. 1916 jyldan bastap pesa jaza bastaǵan. Qazaq memlekettik akademııalyq teatry qu­­rylǵanda qyzmetke shaqyrylǵan. Biraq Shymkenttegi jumysyn tastaı al­maǵan. Degenmen J.Aımaýytuly teatr­dan qol úzgen joq. Pedagogıkalyq ýchı­lısheniń oqý baǵdarlamasyna plas­tı­ka, mımıka, grım sekildi óner túrle­rin úıretetin pánder engizdi. Sony­men qatar ýchılıshede 6 úıirme bolsa, so­­nyń ishindegi shoqtyǵy bıigi drama úıir­­mesi bol­ǵan. Shymkenttegi qyzmeti ba­rysynda dramatýrg J.Aımaýytulynyń 8-9 pe­sasy qoıylǵan eken. Onyń eń alǵash­qysy – «El qorǵany» pesasy. Ja­zýshy ýchılısheni basqaryp tur­ǵanda teatrdyń órkendeýine sú­beli úles qosty. Bul sol kezdiń ózin­­de qa­lada teatrdyń bolǵanyn aıǵaq­taı­dy. Osyndaı derekterdi keltire otyra qala ákiminiń orynbasary Shym­kent­tegi akademııalyq drama teatrdyń tarıhy 1929 jyldan bastalady dep tolyq senimmen aıta alamyz degen pikirin jetkizdi.

Tarıhı derekterde «pervyı teatralnyı sezon goroda Shymkenta 1929-30 godov» degen jaz­ba bar. Sol kezeńde oryssha – 9, qazaqsha 8 pesa qoıylǵan, ıaǵnı bul derek atalǵan jyldary qazaq teatry jumys istegenin bildiredi. Tipti 1940 jylǵy arhıv qujatynda 1932-1940 jyldar aralyǵynda belgili bir azamattyń qazaq drama teatryn basqarǵany jóninde derekter keltirilgen. Baspasóz máslıhatyna qatysýshylar teatrda eńbek etken talaı maıtalman ártister de qazaq teatrynyń tarıhy 1934 jyldan emes, odan áriden bastalatynyn aıtyp, sol ádilettiliktiń ornaıtyn kúnin ańsap ótkenin jetkizdi.

Teatr tarıhyna qatysty másele kóterip, muraǵattaǵy derekter negi­zinde jazylǵan maqala avtory, Jýr­na­lıster odaǵynyń múshesi, Túr­kis­tan oblystyq máslıhaty­nyń depý­taty Ǵalymjan Elshibaı bar ǵumy­ryn ártistik ónerge arnaǵan, ǵa­syr jasaǵan Aısha Abdýllınamen júr­gizgen suhbatyn eske túsirdi. Sol suh­batta da Aısha Abdýllına teatrdyń irgetasy 1934 jyly qalanbaǵanyn, onyń shejiresi tym áride jatqanyn aıtqan. Sondaı-aq jýrnalıst qala­nyń atqarýshy bıligine teatrdyń mate­rıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý, ujym­nyń áleýmettik turmysyn túzeý sekildi mindetter kiretinine qa­ra­mastan, onyń tarıhyn zerttep, ja­nashyrlyq tanytyp jatqany úshin barsha ónersúıer qaýymnyń atynan alǵysyn jetkizdi. Qazaq drama teatrynyń tarıhy 1929 jyldan bas­talady deýge tolyq negiz bar ekenin atap ótti. Oǵan 1928 jyly qalada eki teatr jumys istep turǵany jóninde aıtylǵan arhıv derekteri de dálel bola alady. Sondaı-aq 1932 jyly oblystyq bilim basqarmasy qyzmet etip jatqan teatrdyń jumysyn kúsheıtýge 1 myń rýbl bólý týraly sheshim shyǵarǵan eken. Eger 1932 jyly arnaıy sheshim shyǵyp jatsa, teatr tarıhyn 1934 jyldan taratý qısynǵa kelmeıdi degen pikir bildirdi. «Maqalany jazý barysynda kóptegen qyzyqty derekter kezdestirdim. Tek J.Shanın atyndaǵy emes, jalpy qazaq teatrynyń tarıhyn qaıta zerdeleý kerek sııaqty. Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatr­ shejiresi 1926 jyly Aqmeshitten bas­taý alady deımiz. Al biraq ta 1917 jyly Semeıde M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasy qoıylady. Pesa Abaı­dyń ekinshi áıeli Áıgerimniń sha­ńy­raǵynda sahnalanǵan. Ol úshin eki kıiz úı tigilgen. Biri kórermenge, ekin­shisi óner ujymyna arnaldy. Sol zamanda áıelderge ártis bolýǵa dástúr ruqsat bermedi. Sondyqtan olardyń rólin erkekter oınap keldi. Máselen, Eńliktiń beınesin M.Áýezovtiń aǵasy Ahmet Áýezov somdaǵan degen derek bar. Dramany daıyndaýǵa Q.Sátbaev pen J.Aımaýytuly da kómektesken. Keıbir elde teatr tarıhyn dramatýrg jazý ústeline otyrǵan kezden bastaıdy eken. Biz olaı etpesek te, 1900 jyldardyń basynda Qarqaraly jármeńkesinde qoıylymdar qoıy­la bastaǵan sátten bastap tarıhty tarqatyp áketsek te jarasady. Tipti olaı bolmaǵan kúnniń ózinde keıbir teatr synshylary, zertteýshileri onyń bastaýyn 1915 jyldan bastap qarastyrý keregin aıtady. Olardyń qatarynda Amangeldi Muqan, Aızat Qadyralıeva, Baqyt Nurpeıis syndy elge belgili teatr zertteýshileri bar. Qazaq teatrynyń tarıhy týraly aıt­qanda Baǵybek Qundaqbaevty aıtpaı ketýge bolmaıdy. Aldaǵy ýaqytta osy zertteýshiniń teatr tarıhyna qatys­­ty tom-tom eńbekterinen qundy derekter tabylady degen oıdamyz. Qa­zaq memlekettik akademııalyq drama teatry­ alyp báıterek desek, J.Shanın atyn­daǵy óner qara shańyraǵy – sonyń bir butaǵy. Demek teatr shejiresi qaıta qaralsa, megapolıstegi óner ordasynyń bastaý bulaǵy da qaıta zerdelenedi. Bul úshin aldaǵy ýaqytta áli talaı ǵylymı konferensııa óte jatar. Iаǵnı teatrdyń qurylǵanyna ­95 jyl bolǵanyna búginde derek te, ­dá­ıek te kóp», dedi Ǵ.Elshibaı.

Sondaı-aq jıynǵa qatysýshylar teatrdyń qalyptasý joldaryn eske aldy. Mysaly, J.Shanın teatry áde­bıet bóliminiń meńgerýshisi Saıa Qasymbek osyndaı mańyzdy másele kótergen «Egemen Qazaqstan» gazeti ujymyna alǵysyn bildire kele, óner ujymynyń ártistik qabiletin shyńdaý kerek degen bıliktiń qaýlysynan keıin bir top teatr akterleri Lenıngradqa oqýǵa jiberilgenin aıtty. Olardy oqýǵa Almatydaǵy Áýezov teatry­nyń ónerpazy Halel Shájenov bastap barǵan. «Qazaq jastarynyń talantyna tańdaı qaqqan áıgili K.Stanıslav­skıı shákirti V.Merkýrev bizdiń jas ónerpazdarǵa jetekshilik etken eken. 1938 jyly V.Merkýrev 22 qazaq ártisimen birge Shymkentke kelip, teatrdyń kórkemdik jetekshisi atanady. Eki jyldaı osy qyzmetti atqaryp, ártisterdiń sheberligin shyńdap ketedi. Keıin bul tizgindi H.Shájenov alady. Kezinde V.Merkýrev ony talantyna qaraı rejısserlik ónerge de baý­lyǵan edi. H.Shájenov «Eńlik –Kebek», «Qyz Jibek» sekildi aýqymdy dúnıeler qoıǵan. «Qyz Jibekte» Beke­jan rólin ózi somdaǵan. Akter ony qanisher beınesinen basqa keıipte kór­setkeni úshin jazýshy dramatýrg Ǵ.Músirepov esteliginde maqtap jazǵan. H.Shájenov 11 aktermen birge «Aqan seri Aqtoty» pesasyn qoıyp bolǵan soń soǵysqa attanǵan. Biraq arada 3 aı ótkende Harkov túbinde qaza taba­dy. Eger ol kisi tiri bolǵanda kásibı re­jısser retinde qazaq dramatýrgııa­syn talaı bıikke shyǵarǵan bolar edi», dedi Saıa Qasymbek.

Al tarıhshy, Jazýshylar odaǵy Shym­kent qalasy ókildiginiń basshysy Mombek Ábdákimulynyń aıtýynsha, keńes ókimeti óz nasıhatyn teatr men gazet arqyly júrgizgen. Sol sebepti 20-jyldardyń basynda teatr bolmady deý aqylǵa qonymsyz. 1924 jylǵa deıin Shymkent Túrkistan Respýblıkasyna qarady. Tarıhshy sol dáýirdegi arhıvtik qujattarda Syr­darııa oblysyndaǵy qazaq trýppasy jaıynda qysqa ǵana habarlama saqtalǵanyn tilge tıek etti. Osy sekildi tarıhı qujattar kóp ekenin, munyń bári teatr shejiresi erteden bastalatynyn aıǵaqtaıtynyn eske saldy. Qala ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek jergilikti atqarýshy bılik óner ordasyna qoldaý bildirý maqsatynda biraz sharýa tyndyrǵanyn aıtty. Atap aıtqanda, 52 jańa shtattyq birlik ashylǵan, ártisterdiń jalaqysy artty. Sonymen birge Almatydaǵy T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynan 19 jas stýdentti dýaldi oqytý júıesi arqyly Shanın teatryna jumysqa tartyp otyr. Olardyń jatatyn orny, aılyq jalaqysy ákimdik tarapynan sheshimin tapty.

Sonymen, arhıvtik qujattar negi­zinde 95 jyl tolǵanyn aıǵaq­taı­tyn derektermen BAQ ókilderi tanys­ty­rylǵan brıfıngte «J.Shanın ­teatryna 95 jyl» degen qorytyndy ja­sal­dy. Aldaǵy ýaqytta, ıaǵnı 6-13 qa­­rasha kúnderi, Orta Azııa elderi IX ha­lyq­aralyq teatrlarynyń festı­vali ­bolatyny, sol aralyqta «J.Shanın teatrynyń 95 jyldyǵy» atap óti­le­tini habarlandy. Al teatr­dyń kór­kem­­­dik jetekshisi Sultan Sraıy­lov­tyń ­má­limdeýinshe, 18 qyrkúıek­te teatr­dyń Jańa maýsymy Sh.Aıt­ma­tov­tyń «Aq keme» dramasymen ashylady.