Núkte... núkte... kóp núkte

Ol sóılegende nege eke­nin bilmeımin esime Múslim Bazarbaev túsedi. Uzyn boıly, appaq shashy alqyzyl júzine jarasqan aıaýly aǵamyz óte kórikti kisi bolatyn. Uly Muhtar Áýezovtiń shyn shákirti bola bilgen birtýar azamattyń Mádenıet mınıstrligin, ke­ıin Syrtqy ister mınıstr­li­gin basqarǵanyn qadirli atqaminerlerdiń kóbisi bil­meıdi. Ǵabıt Músirepovtiń Baıany aıtpaqshy, «Baǵym ba, sorym ba?» degendeı oqý bitirip Almatyǵa qalam ba degen oımen baıaǵyda álgi aǵa­nyń aldyna barǵanym bar. Bala demeı, shala demeı meniń «muńymdy» muqııat tyńdap: «Aınalaıyn, oqý bitirgenderdiń bári Almaty­da qala berse, ózge óńirdegi mádenıetti kim súıreıdi? О́ziń sezimtal bala ekensiń. Sondyqtan aıtam» degeni este. Ol kisiniń qońyr úni, ár sózin baıyppen sanama jeterdeı aıtýy erekshe áser etti. Almatyǵa alyp qalmasa da, meniń jalyndap turǵan janyma jol kórsetken sol kisi bolatyn. Darhan da qazir sol aǵalar salǵan sara jolǵa túsken.

Osydan eki-úsh jyl buryn ol «Egemen Qazaq­stan»-dy basqardy. Sherhan kókemizdiń kezin­degideı «Egemen» taǵy da túrlenip shyqty. Sheneý­nikterdiń ózi shekesinen qa­raıtyn gazet basqasha túlep sala berdi. Saıasat, ekonomıka, mádenıet, bilim, ıaǵnı rýhanııattyń ortasyna aınaldy.  Bul  «Egemenniń» memleketke de, qazaqqa da erekshe eńbek etken kezi boldy. Onyń ústine Darhan – jaqsy jýrnalıst. Jazǵandary «qyzdyń jıǵan júgindeı» ádemi de áserli. Oılary ótkir, aıtary anyq.

«Egemen» sol kezderi  Alashtyń ulanyn da, ura­nyn da joqtaýshy gazet boldy. Iá, ári jazýshy, ári jýrnalshy bolý kez kelgenniń qolynan kele bermeıdi. Bul kezeń aıtýǵa ońaı bolǵanmen, eske alýǵa qıyndaý karantınge tap bolǵan shaq edi. «Kovıd» degen qubyjyq ár úıdiń esigin tyrmalap, ajal tútinin aldy-artyna bur­qyratqan kez-di. Osy kezde Darhan aqyndyǵyn qoıa qoıyp, azamat retinde qaı­ratkerligin pash etti. Feısbýk, ınstagramm sekildi áleýmettik jelilerde biraz jumys tyndyrǵan eken.

Búgingi meniń qolyma tıgen Darhannyń jańa kitaby «Núkte fılosofııasy» – sol shaqta shyńdalǵan, shymyrlanǵan dúnıe. Sóz sheberi – ustanyń oı kóri­gin gýletip, kóne sózdi túletip, estigenin, ter­ge­nin, kóne kitap bergenin bir arnaǵa toǵystyrǵan sııaqty.

«Ǵaryshtan qaraǵanda Jer shary núkte sııaqty. Qarańǵy túnde zaý bıikke kóz tastasańyz, tolǵan aı adamnyń qolyna syıyp ketetin noqattaı ǵana». Bul – kitaptyń alǵysózi.

Astronom jazǵan, Arıstotel tú­sindirgen, Abaı ánge qosqan jaryq aıdyń sýretindeı. Darhan – lırık, mahabbattyń mańynda emes, fılosofııa­lyq bıikke kóterilgen qalamger. Onyń Qurandy da, Táýratty da, Injildi de oqyp qana qoımaı, Shyǵys ádebıetin de tereń zerttegen zerdeli ekenin osy kitaptan bilesiz. Darhan bir jaǵynan Abaı tamsan­ǵan, tálim alǵan Shyǵys ádebıetine súıen­se, ekinshi jaǵynan Abaıǵa arqa súıeı­di. Árbir jazǵan essesinde eńsele­nip aldyńnan Abaı shyǵady. Keshe­gi dosy Erbol men tań aldynda eles bolǵan Toǵ­janǵa tap bolǵandaı sezimge bólenesiń. Qımaı­syń... qoshtasqyń kelmeıdi. Osyndaıda «Núkte­niń» núkte emes, kóp núktege aınalǵanyn amalsyz moıyndaısyń. Jazýshy­nyń, ǵalymnyń telegeı teńiz bilimi­ne, oqyǵan-toqyǵanyna, kórgen-bilgen, júrgen jerine shúkir deısiń. Júdá kóńiliń tolady. Kóne Isfahan­nyń tórindegi maıdanǵa kelgendeı,  Táj Mahaldyń túbinen tastaı sý iship, Baǵdattyń bazarynan ystyq nan alǵandaı... Rabatta qor-qoryn shegip raqatqa batqandaı... Shamnyń shyraıly keshin batyryp  kóziniń qara­sy emes, aǵyna – aqylyńnan adasyp Adanadaǵy sulýdyń beline qolyń tıgendeı kúıge bólenesiń... Qoja Hafız aıtqan «Bir meńińe Samarqan men Buqarany berer em...» degenge senesiń. Imandaı ılanasyń.

Keńpeıil darqandyq degen osy  deısiń. Shyn súıgen aqynnyń aq jú­re­gi. Ǵashyq júrek – álemge nur shash­qan shaıyrdaı. Hafız aqyn qalany, qalany emes, júregindegi,  janyndaǵy, qanyndaǵy  shahardy súıgeni úshin syılaǵan... Sondyqtan da sol shaıyrǵa bas ıesiń, qurmet tutyp, tórińdi usyna­syń. Darhannyń jazǵany dál osyndaı, janyńdy sergitedi. Esenın jyrlaǵan Shagane amalsyz tilge oralǵan...

Shaganem meniń, Shaganem!

О́zińdeı qyz ózen boıyn mańaılap,

Jan-jaǵyna jaýtań-jaýtań qaraılap,

Júrgen shyǵar, júrgen shyǵar meni oılap.

Shaganem meniń, Shaganem!..

Bir sózben aıtsam, Darhanmen jaqsy sóılesseń, «Myń bir túnniń» tańyna jetkenińdi baıqamaısyń. Qyzyl araı qyzyǵyńdy bólgendeı toımaı turasyń. Men Muhańdy – Muhtar Áýezovti kór­gen joqpyn. Biraq onyń shákirti bol­ǵan, jalǵasyndaı jaqsy ǵalym Zeınol­la Qabdolovty bilýshi em... Akade­mık aǵamyzdyń telegeı teńiz bilimine tánti bolyp tań atqansha qasynda bolyp, aıt­qanyna bas ızegem. Netken bilim, qandaı jady. Qazir Darhan sondaı bolǵan. О́zi de, sózi de  akademık aǵasyndaı bekzat, degdar.

Jaqsy kitap – jan azyǵy. Dál solaı. Kitaptan jerigen, jıirkengen, ajyraǵan, adasqan qoǵamda aqyl aspany, parasat maıdany bolmasa oı otany­ men tolǵaný taýy týraly aıtý ońaı emes. Deı tur­ǵanmen, qazaq rýhanııatyna, ádebıetine taǵy bir  tatymdy dúnıe kelgenine ishteı qýandym.

Darhan da dańǵaıyr baǵban sekil­di. Boıyn­daǵy sólin de, qolyndaǵy «Nólin...» de búgin bizge syılapty. Balasy atqa, shapsa úıde otyryp, taqy­myn qysar anadaı, qazaqtildi jan­dardyń «Núkte fılosofııasyna» qol soǵary anyq.

Qarańyzshy, taǵy da núkte shyqty aldymnan.

Áıgili Rýmıdiń sózin sál ózgertip aıtsaq, «Analardyń qabirin mazarlardan izdemeý kerek. О́ıtkeni olardyń máńgilik mekeni bizdiń júre­gimizde». Qandaı obraz, netken fılosofııa, pák dúnıedeı pálsapa. Saf dúnıeni, gaýhar oıdy tek kitap­tan ǵana emes, júrekten izdeý kerek. О́ıtkeni ol – kóp núkte. Kóp núkte emes dóp núkte. Bireý túsiner, bireý túsinbes. Alaıda ol, basqa áńgime...

Talǵat TEMENOV,

Qazaqstannyń halyq ártisi, kınorejısser