Foto: anatili.kazgazeta.kz
Qazaq tiliniń mádenıeti – halqymyzdyń tereń tarıhynan, baı salt-dástúrlerinen, fılosofııalyq dúnıetanymynan jáne ulttyq rýhynan qurylǵan asa qundy mura. Qazaq tili – ulttyń ózindik bolmysyn, rýhanı qundylyqtaryn saqtaýshy ǵana emes, sonymen birge zaman talabyna saı damyp kele jatqan til. Mádenıet pen til tyǵyz baılanysta bolǵandyqtan, til mádenıeti – ulttyq mádenıettiń ajyramas bóligi dep esepteımin.
Qazaq tili arqyly bizdiń halyqtyń oılaý júıesi, bolmysy, ómirge degen kózqarasy kórinis tabady. Halyqtyń aýyz ádebıeti, maqal-mátelderi, jyr-dastandary men án-kúıleri osy til arqyly ǵasyrlar boıy urpaqtan urpaqqa jetip keledi. Abaı, Jambyl, Mahambet sııaqty uly aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalary da tildiń baılyǵyn, tereńdigin jáne kórkemdigin pash etedi.
Qazirgi ýaqytta qazaq tiliniń mártebesi jańa deńgeıge kóterilip keledi. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin tildiń mártebesi aıtarlyqtaı ósti, al sıfrlyq dáýirdiń kelýimen qazaq tili jańa tehnologııalarmen úılese otyryp, zamanaýı mádenıetke beıimdelip otyr. Áleýmettik jeliler, onlaın kontent, kıno, ádebıet, mýzyka syndy mádenı ónimder qazaq tilinde kóbirek usynylyp jatyr. Demek, buǵan suranys kóp.
Qazaq tiliniń mádenıeti tek ádebıetpen shektelmeıdi. Til – kúndelikti ómirde qoldanylatyn qarym-qatynas quraly, ol arqyly dástúr, ádet-ǵuryp jáne moraldyq-etıkalyq normalar berilip otyrady. Mysaly, qazaq halqyna tán qonaqjaılylyq, úlkenge qurmet kórsetý, sózge toqtaý sııaqty ádetter til arqyly urpaqqa úıretiledi. Qazaqta «sózdiń kıesi bar» degen uǵym bar. Bul da tildiń mádenıettegi mańyzdy ornyn kórsetedi.
Qazirgi qoǵamda sózdiń qadirine jetýdi, qazaq tiliniń tazalyǵyn saqtaýdy nazardan tys qaldyryp júrgendeımiz. Birqatar jurttyń qazaqsha sóılegenine razy bolamyz da, tildi ońdy-soldy qoıyrtpaqtaýyna keıde keshirimmen qaraı salamyz. Túptep kelgende, tildi shubarlaý ony bilmeýden de qaterli.
Ana tilimiz bolashaqta odan ári damyp, jahandyq deńgeıde tanymal bolýǵa tolyq múmkindikke ıe. Bastysy – qazaq tilin urpaqtan urpaqqa jetkizýde, ony kúndelikti ómirde keńinen qoldanýda halyqtyń qoldaýy men yqylasy qajet. Qazaq tilin saqtap qalý – ulttyq bolmys pen rýhanı murany saqtaý úshin asa mańyzdy mindet. Tildi saqtap, ony damytý úshin birneshe baǵytta júıeli jumys jasaý qajet:
1. Otbasyndaǵy tildik orta
Tildiń saqtalýy eń aldymen otbasynan bastalady. Bala tárbıesinde qazaq tilin qoldaný mańyzdy ról atqarady. Ata-analar óz balalarymen qazaqsha sóılesip, olardy qazaq ádebıetine, mádenıetine jaqyndatýy qajet. Otbasy ishinde ana tilin keńinen qoldaný arqyly balalardyń tildi úırenýi jáne ony qoldanýy tabıǵı túrde damıdy.
2. Mektepter men bilim berý júıesi
Mektepter men basqa da bilim berý mekemeleri – qazaq tilin damytý men nasıhattaýdyń negizgi oryndary. Qazaq tildi mektepterdiń sanyn kóbeıtip, sapaly oqýlyqtar men baǵdarlamalar ázirleý óte mańyzdy. Bilim berý sapasyn arttyrý arqyly balalar men jastardyń ana tiline degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, ony jetik meńgerýine jaǵdaı jasaý qajet. Sonymen qatar qazaq tilin úıretetin zamanaýı, ınteraktıvti oqý quraldary men qosymshalardy paıdalaný tıimdi.
3. Joǵary oqý oryndarynda qazaq tiliniń mártebesin kóterý
Joǵary oqý oryndarynda qazaq tilinde sapaly bilim berý óte mańyzdy. Ǵylymı jumystar, zertteýler men tehnıkalyq materıaldar qazaq tilinde qoljetimdi bolýy qajet. Bul tek tildiń damýyna ǵana emes, onyń ǵylym, tehnologııa, ekonomıka salalarynda da qoldanylýyna yqpal etedi.
4. Memlekettik tildiń kúndelikti ómirde qoldanylýyn arttyrý
Qazaq tilin memlekettik organdarda, jumys oryndarynda jáne qoǵamdyq oryndarda keńinen qoldaný kerek. Kúndelikti ómirde qazaq tilin qoldaný ádetke aınalýy tıis. Árbir azamattyń qazaqsha sóılep, óz oıyn erkin jetkize alýy – tildiń damýy úshin asa mańyzdy faktor.
5. Medıa men mádenıetti damytý
Qazaq tilinde sapaly medıakontentti kóbeıtý – tildiń tanymal bolýyna yqpal etedi. Teledıdar, radıo, áleýmettik jeliler men ınternettegi kontent qazaq tilinde kóptep shyǵarylýy tıis. Qazaqsha fılmder, mýltfılmder, serıaldar, kitaptar men mýzyka halyqqa qoljetimdi bolýy kerek. Bul tek qazaq tilin qoldaý ǵana emes, ony jastar arasynda tanymal etýge kómektesedi.
6. Jastardyń qazaq tiline degen qyzyǵýshylyǵyn oıatý
Qazaq tilin saqtap qalýda jastardyń róli erekshe. Jastardy ana tiline baýlý úshin olardyń qyzyǵýshylyǵyna saı mazmun usyný mańyzdy. Olarǵa arnalǵan qazaqsha mobıldi qosymshalar, oıyndar, zamanaýı tehnologııalar, onlaın-kýrstar men medıa ónimder qazaq tilinde qoljetimdi bolýy tıis.
7. Qazaq tilin oqytýdyń jańa ádisterin engizý
Qazaq tilin úırenýdi jeńildetý úshin zamanaýı oqytý ádistemelerin, tehnologııalaryn engizý qajet. Onlaın kýrstar, ınteraktıvti platformalar, til úıretý baǵdarlamalary arqyly tildi úırenýge degen qyzyǵýshylyqty arttyrýǵa bolady. Til úırenýdi oıyn, fılmder jáne mádenı sharalar arqyly uıymdastyrý tıimdi bolady.
8. Qazaq tilin halyqaralyq deńgeıde damytý
Qazaq tilin halyqaralyq deńgeıde tanymal etý de mańyzdy qadamdardyń biri. Ortalyq Azııadaǵy, shet elderdegi qazaq dıasporasy qazaq tilin damytýǵa úles qosa alady. Sonymen qatar qazaq tiliniń mádenı sharalaryn shetelderde ótkizip, qazaq tilin úıretetin ortalyqtar ashý da tıimdi bolar edi.
9. Qoǵamdyq qoldaý
Tildiń saqtalýy úshin qoǵamnyń jalpy qoldaýy qajet. Árbir azamat óz ana tiline qurmet kórsetip, ony kúndelikti ómirde qoldanýǵa tyrysýy kerek. Bul úlken mádenı qundylyqty saqtaý men ony damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Qazaq tilin saqtap qalý úshin birlesken kúsh-jiger men ulttyń sana-sezimi qajet. Memleket, qoǵam jáne árbir adam óz úlesin qosyp, tildi damytýǵa atsalyssa, qazaq tili ári qaraı órkendep, urpaqtan-urpaqqa jalǵasa beredi. Tildiń tirshiligi onyń qoldanylýynda, sondyqtan qazaq tilin kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligine aınaldyrý – bárimizdiń ortaq mindetimiz.
