Ǵalymdar bolashaq energııasyn talqylady

Áýelgisi – Prezıdent ja­nyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynda ótken «Energetıka sektoryn damytýda atom energııasyn qoldanýdyń álem­dik tájirıbesi» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústel. Is-sharaǵa Ulttyq ıadrolyq ortalyq, Iаdrolyq fızıka ınstıtýty, Prezıdent janynda­ǵy Ulttyq ǵylym akademııasy jáne «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń jetekshi mamandary, ǵalymdary men sarapshylary qatysty. Qatysýshylar álemdik arenadaǵy atom energetıkasynyń ózekti máseleleri men damý kele­shegin talqylady. Talqy­laýdyń negiz­gi taqyryptary atom stansa­la­rynyń qaýipsizdigi, ıadro­lyq qal­dyqtardy basqarý, beıbit atom energııasyn paıdalanýdyń ekono­mıkalyq oryndylyǵy, son­daı-aq elimizdegi bolashaq AES úshin kadr­lar daıarlaý máseleleri boldy. AES-ti paıdalanýdyń halyq­a­ra­­­lyq tájirıbesine jáne onyń eli­miz­diń energetıkalyq sektoryn da­my­tý úshin mańyzdylyǵyna erek­she nazar aýdaryldy.

Jıynda sóz alǵan Energetıka mınıstrligine qarasty Iаdro­lyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev elektr qýatyna suranystyń jyldan-jylǵa artyp otyrǵanyn, kúnnen, jelden, sýdan alynatyn qýat kózi suranysty turaqty qamtamasyz ete almaýy múmkin ekenin aıtty. «Energetıka mınıstrliginiń sońǵy derekteri boıynsha elimizde elektr energııasynyń eń joǵary deńgeıdegi tapshylyǵy ázirden baı­qalyp otyr jáne bul tapshylyq jyl saıyn óse beredi. О́ıtkeni elde jańa óndiristerdi paıdalanýǵa berý elektr energııasynyń kóp mólshe­rin talap etedi. Bul turǵyda atom elektr stansasy «jasyl» energııa kózi sana­lady. Mamandardyń baǵa­laýy boıynsha jyl saıyn qýaty 1 000 MVt AES jumysy parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn 3-7 mln ton­naǵa azaıtady. Sonymen qatar sarap­shylardyń baǵalaýynsha, atom ener­getıkasy ǵylymnyń, bilim­niń jáne tehnologııanyń damýyna yqpal etedi, jańa jumys oryndaryn usynady. Atom elektr stansalary dástúrli jańartylatyn ener­getıkalyq qondyrǵylarǵa (eń aldymen jel jáne kún) qaraǵan­da fızıkalyq keńistikti edáýir az alady. Energetıka mınıstrligi 2035 jylǵa qaraı shamamen 26 GVt jańa generasııany engizýdi jos­parlap otyr. Elimizde salý usy­ny­lyp otyrǵan AES (1400 MVt-dan 2 blok) jańa generasııanyń jalpy kóleminiń 9%-yn ǵana quraıdy. Son­dyqtan AES-tiń 2 blogin salý bola­shaqta elektr energııasynyń tap­­shylyǵyn tolyǵymen shesh­peı­di. Demek elimizdiń shetki aımaq­tarynda, mysaly, batysta jáne sol­tústikte 2-3 atom elektr stansasyn salý qajet», dedi spıker S.Sahıev.

Al dóńgelek ústelde sóz sóıle­gen Astana IT ýnıversıtetiniń Ǵylym jáne ınnovasııa departamenti ­dırektory, fızıkadan PhD Nur­hat Qýandyquly Qazaqstan elektr energııasynyń 76 paıyzyn kó­mir jaǵý arqyly qamtamasyz etip otyrǵanyn, bul ótken ǵasyrdyń amaly ekenin jetkizdi. «Elimiz –ýran óndirýden álemde birinshi orynda. Al ýrannyń jerasty qory boıynsha Aýstralııadan keıingi ekinshi oryndamyz. Qazaqstan jy­lyna 22 myń tonna ýran eksportt­ap otyr. Endi ony energııa kózi retinde ózimizge paıdasyn kórý máselesi tur. Osy joldaǵy eń mańyzdy she­shimderdiń biri – jańartyla­tyn jáne balamaly energııa kózderin damytý. Onyń ishine kún, jel, gıdroenergetıka, atom, sýtegi energııalary kiredi. Mysaly, Fran­sııa eliniń 70 paıyz energetıkasyn 63 MVt atom energııasymen qamtamasyz etedi, bul – bizdiń elmen salystyrǵanda tórt ese artyq qýat. Japonııa 36 MVt, Ońtústik Koreıa 24 MVt atom energııasynyń nátıjesinde mashınanyń túr-túrin shyǵaryp, eksporttap otyr. Qytaı sońǵy 10 jylda atom energetıkasyn qarqyndy damytyp Fransııa deńgeıine jetti, qazir 10-nan asa atom reaktory salynyp jatyr, zamanaýı AES-te qaýipsizdik standarttary, eshelondy avtomatıka júıesi joǵary halyqaralyq deńgeıde damyǵan, MAGATE-men qatań qadaǵalanady», dedi N.Qýan­dyquly. Onyń oıynsha, AES salynsa, aldaǵy 100 jyldyqtyń elektr enregııasy tapshylyǵynyń máse­lesi sheshiledi. Materıaltaný, ener­getıka, ınjenerııa ǵylymy men óndiris damyp, energetık mamandar kóbeıedi.

Taqyryp tóńiregindegi ekinshi talqylaý Shyǵys Qazaqstan tehnı­kalyq ýnıversıtetinde atom sala­syn­daǵy ǵalymdar men sarapshy­­lar bakalavr stýdentteri, magıstranttar men doktoranttar arasynda ót­ti. Talqylaýǵa qatysýshylar atom ener­­getıkasy salasyndaǵy ózekti máselelerdi ortaǵa saldy, spıkerler mańyzdy suraqtarǵa jaýap berý úshin baıandamalar jasady. Baıandamashylar túrli derekter men mysaldar arqyly AES-tiń aýa raıyna qaramastan, úzdiksiz elektrmen jabdyqtaýdy qamtama­syz etetin turaqty energııa kózi eke­nin aıtty. Sonymen qatar par­nık­tik gazdar shyǵaryndylary­nyń tó­mendeýi, uzaqmerzimdi eko­no­mıkalyq tıimdilik sııaqty bir­­qa­tar artyqshylyǵy týraly sóz boldy. Osyǵan qosa ýnıver­sı­tet­tegi tal­qylaýda kadrlardy daıa­rlaý jáne ıadrolyq ǵylymdy damytý máselesiniń de kún tárti­bi­ne shyq­qany, elimizde ıadro­lyq ǵylym men tehnologııa­lar salasyndaǵy mamandardy daıar­laý ortalyǵy qurylyp jat­qa­ny, atalǵan ortalyq kásibı maman­­dardyń tapshylyǵy jáne zerth­a­nalyq bazanyń tozýy máselelerin sheshýge, sondaı-aq synı bilimdi saq­taýǵa baǵyttalǵany baıandaldy.

Jıynda sóılegen Shyǵys Qazaq­stan tehnıkalyq ýnıversıteti Sáýlet, qurylys jáne energetı­ka mektebiniń dekany Aıbek Akaev: «Elimiz úshin atomdyq generasııany damytý mańyzdy. AES qurylysy tek kómirtegi izin azaıtyp qana qoımaı, eldiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetiniń ósýine jáne jumys oryndarynyń ashylýyna yqpal etip, mýltıplıkatıvti áleýmettik-ekonomıkalyq áser beredi», dedi. Onyń aıtýynsha, jalpy kómir elektr stansalary­nyń tozýyna jáne elektr energııa­syn tutynýdyń ósýine baıla­nys­ty atom energetıkasyn damytý kómirtegi beıtaraptyǵynyń álem­dik kún tártibine jaýap bere­tin jáne­ elimizdiń energetıka­­lyq júıesiniń turaqtylyǵyn qamta­masyz etetin qajettilikke aınalyp otyr.