Jas ǵalym: múmkindikter mejesi

Memleket qamqorlyǵy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Ǵylym kúninde ótken Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda ǵylymdy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar basymdyq ekenin, osy turǵyda ásirese daryndy, qabiletti jastardyń ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý keregin atap ótti. Sonymen qatar Prezıdent osy otyrysta jas ǵalymdarǵa qarata: «Sizder álemniń úzdik ǵylymı ortalyqtarynda bolyp, tájirıbe jınaqtap júrsizder. Kezinde halqymyzdyń kórnekti tulǵalary men qaıratkerleriniń de aǵartýshylyqpen aınalysqany tegin emes. Qazir jas ǵalymdardyń zamany týdy. Sizder usynǵan, oılap tapqan jobalardyń ıgiligin búkil elimiz kórýi kerek. Bir sózben, sizder sııaqty ǵalymdar Otanymyzdyń ǵylymı-tehnıkalyq damý kóshin bastaýy kerek. Sebebi ǵylym myqty bolsa, memleket te qýatty bolady», dedi.

Iá, jastardyń ǵylymǵa kóptep kelgeni kerek. Dese de buǵan olardy yntalandyratyn sharalar qabyldanyp, laıyqty jaǵdaı jasalýǵa tıis. Shyny kerek, jastardyń ǵylymǵa kelýine múmkindikter barshylyq. Endi sonyń bir parasyn tarqatyp kórelik.

Ǵylymǵa qadam

Magıstratýra. Qalyptasqan dástúr boıynsha ǵylymǵa bet burýdyń bastapqy qadamy magıstratýradan bastalady. Elimizde jyl saıyn magıstratýrada oqýǵa 13 myń grant bólinedi. Bul degenińiz – osynshama adamnyń ǵylymǵa kelýine jasalǵan jaǵdaı. Bıyl qyrkúıektiń 1-inen bastap magıstranttardyń stıpendııasy 15 paıyzǵa kóterildi. Qazir magıstratýranyń grant bólimine túsken stýdentter aıyna 107 061 teńge stıpendııa alady.

Sonymen qatar ǵylymǵa qadam basýdy oılap júrgen jandar magıs­tra­týrany shetelde «Bolashaq» baǵ­dar­lamasymen oqı alady. Mysaly, ótken aptada Shetelde kadrlar daıarlaý jó­nindegi respýblıkalyq komıssııa otyrysynyń qorytyndy sheshimimen 120 stıpendıant shetelderdegi tań­daý­ly joǵary oqý oryndarynda magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha bilim alatyndar tizimine qosyldy. Olardyń shetelde alańdamaı bilim alýyna (stıpendııa, jatyn oryn, jol shyǵyndary) qajetti jaǵdaı jasalǵan.

Doktorantýra. Bul deńgeı zert­teý­shiler úshin ǵylymnyń qaı­na­ǵan qazany ispettes. О́ıtkeni bul – ǵy­lym­men aınalysýdyń jaqsy bir múm­kin­digi. Elimizde doktorantýra­da oqýǵa jyl sa­ıyn 2 myń grant bó­li­nedi. Bıyl jańa oqý maýsymynan bas­tap dok­to­rant­tardyń stıpendııasy da 15 paıyz­ǵa kó­te­rildi. Doktorantýrada grant negizinde bilim alyp júrgen stýdentterge aıyna 240 myń teńge stıpendııa túsedi.

Magıstratýrany ǵana emes, doktorantýrany da «Bolashaq» baǵdar­la­masymen shetelde oqýǵa múmkindik beril­gen. Jaqynda jarııalanǵan Shetel­de kadrlar daıarlaý jónindegi respýb­lıkalyq komıssııa otyrysynyń qory­tyndysy boıynsha 6 adam doktoran­tý­rany shetelde oqýǵa múmkindik aldy.

Postdoktorantýra. Kóbi dokdorantýradan keıin toqtap qalady, doktorlyq dárejesin de qorǵaı almaı jatady. Al postdoktorantýra zertteýshiniń bilimin ári qaraı jetildirip, ǵylymı taqyrybyna tereńdeı túsip, ǵylymmen aınalysýyna, bastysy ǵylymı dárejesin qorǵap shy­ǵýyna jaǵdaı jasaıdy. Post­dok­to­ran­týraǵa túsý úshin 40 jasqa tolmaǵan, keminde sońǵy 1 jyl boıy tolyq ju­mys kúni negizinde ǵylymı zertteý jumysynyń tobyna múshe nemese ǵylymı jumys tobynyń jetekshisi bolýy kerek. Postdoktorantýraǵa eli­miz­de jyl saıyn 1 000 grant bólinedi. Osyn­shama adam postdoktorantýrada oqy­ǵanda 500 myń teńge stıpendııa alady.

Taǵylymdama

«500 ǵalym» baǵdarlamasy. Bul – Prezıdenttiń 2020 jylǵy ­1 qyr­­­kúıektegi Joldaýynda berilgen tap­syr­masynan soń qolǵa alynyp, 2021 jyl­­dan bastap iske asyryla bastaǵan joba. Atalǵan taǵylymdamalyq baǵ­dar­­lama zertteýshilerge sheteldik ǵyly­mı, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda 3-12 aıǵa deıingi taǵylymdamadan ótýine, sonymen qatar osy arqyly biliktiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. «500 ǵalym» jobasymen 2021-2023 jyldar aralyǵynda úmitkerlerden ­1 225 adam iriktelip, stıpendıat atandy. Baǵdarlama boıynsha ınjenerlik, jaratylystaný, áleýmettik ǵylym­dar salasyndaǵy, sondaı-aq aqpa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq tehnolo­gııalar, medısına, bilim berý, agro­óner­kásiptik keshen salasy eń jıi tań­­da­­latyn baǵyttarǵa jatady. Ǵylymı taǵylymdamanyń ıesine vızany resim­deý, turý, tamaqtaný, medı­sı­nalyq saqtandyrý, tipti arnaıy ǵy­ly­mı ádebıetterdi satyp alýǵa deıingi shy­ǵyndar respýblıkalyq bıýdjet ese­bi­nen tolyq tólenedi.

Grant

«Jas ǵalym» jobasy. Bul granttyq joba jas ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryn qarjylandyrý maqsatynda engizilgen. Buryn ǵylym­ǵa jańa kelgen jastar saladaǵy saqa­lar­men, ıaǵnı grant alýdyń qyr-syryn jetik biletin ǵalymdarmen birdeı grant­tyq qarjylandyrý konkýrsyna qatysatyn. Jas ereksheligi men ǵylym­daǵy tájirıbesi eskeril­meı­tindik­ten, jastardyń grant alý múm­kindigi de az edi. Osyǵan oraı «Jas ǵalym» granttyq jobasy daıyndaldy. Bul aǵa býyn ǵalymdardyń zertteý ju­mystaryna jastardy bir qadam jaqyn­datý maqsatynda ázirlendi. Nátı­­je­sinde, árbir ǵylymı zertteýdiń sheń­berinde ǵylymı maqalalar jarııa­lanyp, soǵan sáıkes ınjenerlik-teh­nologııalyq baǵyttar boıynsha ınno­vasııalyq patentter alynyp jatyr ári utyp alǵan jastardyń kópshiligi bilikti, tájirıbeli aǵa tolqyn ǵalymdardyń deńgeıinde qarastyrylatyn jobalarǵa qatysyp júr.

Jalpy konkýrstaǵy jas ǵa­lym­dar úlesi. Joǵaryda jazǵa­nymyzdaı, biraz buryn jalpy konkýrsqa aty dardaı akademıktermen, professorlarmen birge qatysatyn edi, sodan saǵy synǵan jastar kelesi konkýrs­ty kútpeı, múlde basqa salaǵa ketip qalatyn jaǵdaılar bolǵan. Mine, osyndaı kedergilerdi joıý maqsatynda ǵylymı jobalarǵa arnalǵan barlyq konkýrstyń qujattamasyna arnaıy bir talap engizildi. Osy shart boıynsha konkýrsqa joldanatyn joba onyń qatysýshylary quramynda kem degende 30 paıyzǵa deıin 40 jasqa deıingi jas­tar bolǵanda ǵana ótetin boldy. Bul jas ǵalymdardy shettetpeýge yqpal etken shart bola alǵandaı. Sebebi ǵylymı jetekshiler ózderiniń ǵylymı joba­laryna grant alý úshin zertteý tobyna, qataryna 40 jasqa deıingi jas ǵalymdardy qosýǵa mindetti.

Áleýmettik kómek

Shyn máninde qandaı da bir turalap turǵan salany aıaqqa turǵyzý úshin sol baǵytqa bilikti mamandardy kóptep tartý kerek. Bul tetiktiń tıimdi jumys isteıtinin «Pedagog mártebesi» zańyn qabyldaýynan, osyǵan qosa pedagogterdiń jalaqysyn kóbeıtý, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentterdiń stıpendııasyn basqa mamandyqtardaǵy qatarlastarynan artyq etý sekildi keshendi jumystardan kóz jetkizdik. Búginde muǵalimdik mamandyqty tańdaıtyn «Altyn belgi», «Úzdik attestat» ıegerleriniń sany ósken. Kezinde ketip qalǵandar da óziniń kásibine qaıta oralǵanyn kóz kórdi. Buǵan zańdy túrde engizilgen áleýmettik kómektiń aıtarlyqtaı yqpaly bolǵany anyq. Mine, osyndaı áleýmettik qoldaýdyń túrleri ǵalymdarǵa arnalǵan jańa zańda kórinis tapty. Bul – bıyl qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań. Atalǵan zań boıynsha endi jas ǵalymdardy (40 jasqa deıingi) baspanamen qamtý úshin múmkindikter berý qarastyrylǵan. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men «Otbasy bank» AQ arasyndaǵy kelisim sheńberinde 2023 jylǵy ­1 jel­toqsannan bastap atalǵan bank ǵylymı uıymdardyń, joǵary oqý oryndarynyń jas ǵalymdaryna arnalǵan 2023-2027 jyldar aralyǵyna kredıt berý baǵdarlamasy iske qosyldy. Bul baǵdarlama boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń turǵyn úıge muqtaj ǵylymı qyzmetkerleri úshin bastapqy jáne qaıtalama naryqta turǵyn úı satyp alý úshin bank tarapynan qaryz beriledi. Quny 20 mln teńgege deıingi úı baǵasynyń 10 paıyzynyn bastap 50 paıyzǵa deıingi mólsherin salyp, qalǵan somany jyldyq 5 paıyzben 25 jylǵa deıin ıpotekaǵa alýǵa bolady. Qaryz somasynyń 50%-yn jınaǵan soń, qaryz boıynsha jyldyq syıaqy mólsheri 3,5%-ǵa tómendeıdi. «Otbasy bankiniń» saıtynda osy baǵdarlamaǵa qatysýǵa quqyly ǵylymı uıymdardyń, joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń tizimi jarııalanǵan. Tizimde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, joǵary oqý oryndary, jalpy alǵanda 53 uıym bar. Osy uıymdardyń ǵylymı qyzmetkerleri joǵaryda jazylǵan jeńildetilgen ıpotekalyq nesıemen úı ala alady.

Bıylǵy mamyrdyń sońynda Mem­le­ket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym ordasynda ǵalymdarmen kezdesý ótkizdi. Sol kezdesý sońynda Prezıdent jas ǵalymdarǵa áleýmettik turǵydan qoldaý kórsetý memlekettiń mindeti ekenin atap ótip, ǵylymnyń túrli salasynda eseli eńbek etip júrgen 10 azamatqa saltanatty túrde páter sertıfıkatyn tabystady. Osyǵan qosa Q.Toqaev atalǵan kezdesýde: «Byltyr 284 jas ǵalym jeńildikpen baspana aldy. Bıyl meniń tapsyrmammen olarǵa taǵy 200 páter beriletin boldy. Osyndaı naqty sharalar arqyly eli­mizdegi ǵylymdy jáne jalpy ǵa­lym­dar qaýymyn qoldaý jumysy aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady», dedi.

Jas ǵalymdar keńesi men uıymdar

Elimizde jas ǵalymdarǵa arnalǵan túrli uıymdar bar. Mundaı uıym­dar­dyń kóp bolǵany kerek. Sebebi bul jas­tardy ǵylymǵa tartýǵa, ǵylymǵa jańa kelgen jas býyndy ózindeı qanattas qatarlastarymen qıyndyqtardy birge eńserýge, áriptes, dos tabýǵa, túıt­kilderdiń túıinin tarqatatyn orta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Osyndaı uıymdardyń bir­qa­taryn tómende tizbektep, tarqata jaz­­­baqpyz. Oǵan deıin bir nárseni túrte keteıik, tómendegi uıymdardyń bel­sendi músheleri qazirgi tańda ǵy­lymdy basqarý salasynda, atap aıt­qanda, joǵary oqý oryndarynyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bas­shy qyzmetkerleri, sondaı-aq Pre­zı­dent janyndaǵy ulttyq ǵylym aka­de­mııa­synyń, Ulttyq ǵylymı keńestiń, Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń beldi músheleri bolyp otyr.

Akademııadaǵy keńes. Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynda Jas ǵalymdar keńesi bar. Keńeske iriktelgen kóshbasshy ǵalymdar ǵylymdy damytýmen qatar saraptamalyq-zertteý qyzmetimen aınalysady. Akademııa ǵylymı-ákimshilendirý salasynda alǵash ret jas ǵalymdardyń quqyǵyn qorǵaý úshin ombýdsmen, tóralqa múshesi, jas ǵalymdar keńesiniń laýazymyna, jas ǵalymdardyń mártebesin kóterý mıssııasyna mán berip otyr. Jetekshi jas ǵalymdar akademııanyń saraptamalyq-taldaý qyzmetine, ǵylymdy nasıhattaýǵa, forsaıttyq zertteýler, aqparattyq jumystar júrgizýge, sondaı-aq ǵylym jónindegi Ulttyq baıandama daıyndaýǵa óz usynystaryn engizedi.

Mınıstrliktegi keńes. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń janynan da Jas ǵalymdar keńesi qurylǵan. Atalǵan keńes – jas ǵalym­dar­dy ǵylymı, ǵylymı-tehnı­ka­lyq qyzmetke, ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátı­­jelerin kommersııalandyrý jónin­degi qyzmetke tartý máseleleri boıyn­sha mınıstrliktiń janyndaǵy konsýl­tatıvtik-keńesshi organ. Keńes múshe­leri normatıvtik-quqyqtyq akti­lerdiń, ǵylymdy damytýdyń mem­leket­tik baǵdarlamalary men ózge de qu­jattardyń mazmuny boıynsha usy­nys­tardy alǵa tartý, engizý arqyly jas ǵalymdardyń kásibı damýyna qo­laı­ly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik alady.

Ýnıversıtet janyndaǵy uıym­dar. Elimizdegi joǵary oqý oryn­da­rynyń janynan qurylǵan nemese ýnıversıtette oqyp júrgen ıdeıa­las jastardyń bastamasymen quryl­ǵan jas ǵalymdar keńesteri de, alıans­tary da bar. Mundaı uıymdar ýnıver­sı­tettegi stýdentterdi ǵylymǵa tartýǵa, ǵylymmen aınalysatyn jastardyń basyn biriktirýge múmkindik beredi. Sondaı uıymnyń úzdik úlgisin Nazar­baev ýnıversıtetiniń stýdentteri qurǵan «Young Researchers Alliance» (YRA) jumystarynan kórip júrmiz.

Jas ǵalymdar alıansy («Young Researchers Alliance» – YRA) Nazarbaev ýnı­ver­sıtetinde jumys isteıtin jáne bilim alyp jatqan jas ǵalymdardyń bas­ta­­masymen 2018 jylǵy 18 sáýirde qu­ryldy. Bul uıym ártúrli saladaǵy nıettes, murattas jas zertteýshilerdiń basyn biriktiretin aýqymdy alańǵa aınalyp keledi. Alıans jas ǵalym­dar ara­syndaǵy ózara kásibı ynty­maq­tastyqty damytýdy jáne jańadan bastaǵan zertteýshilerdiń arasynda tájirıbe almasýǵa múmkindik jasaýdy kózdeıdi. Kishkentaı komandadan bastalǵan uıym­nyń qazirde 198 múshesi bar jáne qatary kún saıyn ósip otyr. Erikti, ózin-ózi basqaratyn, kom­mersııalyq emes qo­ǵam­dyq bir­lestik retinde qurylǵan YRA búgin­de jyl saıynǵy dástúrli Jas ǵa­lym­dar forýmyn, taqyryptarǵa ar­nal­­­ǵan ǵylymı semınarlar serııa­syn uıym­dastyrady. Osyǵan qosa alıans Nazar­baev ýnıversıtetiniń «Áleý­met­tik damý qory» korporatıvtik qory­­nyń qol­daýymen atalǵan joǵary oqý orny­nyń bakalavrlary men magıs­trant­ta­ry­nyń ǵylymı-zert­teý joba­laryn qar­jy­­lan­­dy­ratyn (1 mln teńge) grant usynady.