Halyqtyń túsinigi men pikiri mańyzdy

Qazirgi energetıkalyq qýatymyz áli de kómirge táýeldi. Bul eldiń ekonomıkalyq damýyna keri áser etip qana qoımaı, ekologııalyq turǵydan da úlken qaýip tóndirip otyr. Eldegi elektr energııasynyń 57%-y kómirden, 29%-y tabıǵı gazdan óndiriledi, al jańartylatyn energııa kózderine nebári 13% tıesili. Mundaı jaǵdaı energııany ártaraptandyrý men ekologııalyq taza tehnologııalarǵa kóshýdiń qajetti­ligin aıqyn kórsetedi. Qazba otyndaryn paı­dalaný tek ekologııalyq emes, klı­mattyq jáne medısınalyq turǵydan da shyǵyndarǵa ákeledi. Ulttyq muhıt jáne atmosferalyq zertteýler basqarmasynyń málimetine sáıkes, qazba otynyn jaǵý klımattyń ózgerýine, sonyń ishinde jıi jáne kúshtirek ekstremaldy aýa raıy qubylystarynyń týyndaýyna áser etedi. Árbir osyndaı apat mıllıardtaǵan dollarlyq shyǵynǵa ushyrady. Mysaly, 2016-2020 jyldar aralyǵynda AQSh-ta orman órtteri, daýyldar, jeldi borandar, sý tasqyndary jáne qurǵaqshylyq saldarynan keltirilgen shyǵyn 606,9 mlrd dollardy quraǵan.

Elimizde AES salý qajettiligi bir­neshe sebepke baılanysty. Birinshiden, eldiń ekonomıkalyq ósýi men halyq sanynyń artýy elektr energııasyna degen suranysty arttyryp otyr. Ekin­shi másele – eldegi eskirgen energetıka­lyq ınfraqurylymnyń tozýy. Ásirese kómirmen jumys isteıtin stansalar ekolo­gııalyq jáne ekonomıkalyq turǵy­dan tıimsiz bolyp barady. 2023 jyly Qazaqstan Reseıden 3,4 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn ımporttap, bul el­degi elektr energııasynyń 20%-yn qura­dy. Osyǵan baılanysty AES turaq­ty ári senimdi energııa kózi retinde qaras­ty­rylyp otyr. Úshinshiden, AES-tiń qury­lysy Qazaqstannyń kómir men gazǵa táýeldiligin tómendetip, atmosferaǵa bólinetin kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beredi. Mundaı stansalar ekologııalyq taza ári turaqty ener­­gııa kózi retinde eldiń parnık­tik gaz­dar­dy azaıtý boıynsha halyqara­lyq mindettemelerin oryndaýyna kómek­tesedi. 2060 jylǵa deıin kómirtegi beıtaraptyǵyna jetý – elimizdiń basty ekologııalyq maqsattarynyń biri.

Osy oraıda memleketimizdiń ýran qory boıynsha álemdegi jetekshi elderdiń biri ekenin atap ótken jón. 2022 jyly elimiz álemdik ýran óndirisiniń 43%-yn qamtamasyz etken. Bul eldiń atom energetıkasyn damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. AES-tiń artyqshylyqtarynyń biri – joǵary qýat tıimdiligi (90%), bul ony jel energııasynan (25-35%) áldeqaıda turaqty etedi. 1 154 MVt qýat óndiretin bir AES mıllıon halqy bar qalany bir­neshe ondaǵan jyl boıy energııamen qam­tamasyz ete alady.

Sonymen qatar atom energetıkasy el ekonomıkasyna da oń áserin tıgizedi. Mysaly, Fransııada atom ónerkásibi 457 200 jumys ornyn qam­tamasyz etedi. Qazaqstan óziniń ýran qory men energetıkalyq qajettilikterin eskere otyryp, atom energetıkasynyń áleýetin tıimdi paıdalana alady. Alaıda Qazaqstannyń ıadrolyq energetıkaǵa qatysty tarıhı tájirıbesi erekshe eskerilýge tıis. Semeı ıadrolyq polı­gonyndaǵy 40 jyl boıy júrgizilgen synaqtar eldegi atom energetıkasyna degen senimsizdik pen alańdaýshylyq týdyrǵanyn joqqa shyǵarý múmkin emes. Qazaqstan úshin atom energetıkasynyń ekono­mıkalyq tıimdiligi aıqyn bolǵany­men, Semeı polıgonynyń aýyr murasy el azamattaryn bul salaǵa saqtyqpen qaraý­ǵa ıtermeleıdi. 1949-1989 jyldar aralyǵynda 456 ıadrolyq synaq júr­gizilgen polıgonnyń áleýmettik jáne eko­logııalyq zardaptary áli de sezi­ledi. Osyǵan baılanysty halyqtyń bir bóligi atom energetıkasyna kóshý týraly sheshimdi qabyldaýda tereń taldaý men ashyqtyqty talap etedi.

AES qurylysy boıynsha qoǵamda ártúrli pikirler qalyptasqan. Bir jaǵy­nan, qazirgi zamanda «beıbit atom» uǵymy atom energııasynyń qaýipsizdigin basa kórsetedi. Barlyq qaýipsizdik talaptary saqtalǵan jaǵdaıda, atom elektr stansalarynyń zııanyna qaraǵanda, paıdasy kóp bolary sózsiz.

Atom elektr stansalarynyń (AES) qu­ry­lysyna qatysty qorqy­nysh kó­binese ıadrolyq energııa týraly túsi­nispeýshilikten nemese tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty teris kózqarastardan týyndaıdy. Qazirgi tańda atom energetıkasy salasynda qaýipsizdik sharalary eń joǵarǵy deńgeıde qamtamasyz etilgen. Halyqaralyq atom energetıka agenttigi (MAGATE) bekitken qaýipsizdik standarttary barlyq AES qurylysynda qatań saqtalady. Jańa býyn reaktorlarynyń jobalary, sonyń ishinde shaǵyn modýldik reaktorlar (SMR), tipti tótenshe jaǵdaı­lar­da da qaýipsiz jumys isteıdi. Bul reaktorlar avtonomdy túrde jumys istep, ıadrolyq qaldyqtardyń mólsherin barynsha azaıtady.

Álemde atom elektr stansalaryn (AES) salý tájirıbesi kóptegen el úshin ener­gııanyń senimdi ári ekologııalyq taza kózi retinde qarastyrylady. Búgingi tańda álem boıynsha 64 ıadrolyq reaktordyń qury­lysy júrgizilip jatyr, munyń shamamen úshten biri – Azııa elderinde. Bul jobalar negizinen Qytaı, Ońtústik Koreıa jáne Úndistan sııaqty elderde júzege asyrylyp jatyr.

AQSh-ta qazir 92 atom reaktory jumys isteıdi. Al Ońtústik Koreıada 24 reaktor eldiń shamamen 30%-ǵa jýyq energııasyn qamtamasyz etedi. Qytaıda 27 jańa reaktor salynyp jatyr. Bul elder jańa qaýipsizdik tehnologııalaryn, sonyń ishinde shaǵyn modýldik reaktorlardy (SMR) qoldanyp keledi. Bul atom energııa­syn odan ári qaýipsiz etýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar Slovakııa men Belarýs elderi de atom energetıkasyna basymdyq berip otyr. 2023 jyly bul elderde jańa reaktorlar iske qosyldy. Atom energııa­sy bul memleketter úshin ekologııalyq taza ári turaqty energııa kózi retinde qarastyrylady. Italııanyń da atom energetıkasyna oralý nıeti baıqalady. 2011 jyly «Fýkýsıma» atom elektr stansa­syndaǵy apattan keıin Italııa úkimeti elde atom elektr stansalaryn salýǵa mo­ratorıı jarııalaǵan edi. Alaıda ýaqyt óte kele qoǵamnyń pikiri ózgerip, 2023 jyldyń mamyr aıynda Italııa parla­menti úkimetke atom energııasyn eldiń energetıkalyq balansyna qosýdy qaıta qaraýdy usyndy. Qyrkúıek aıynda úki­met Ulttyq turaqty ıadrolyq energetıka platformasynyń alǵashqy otyrysyn ót­kizdi. Italııanyń qorshaǵan ortany qor­ǵaý jáne energetıkalyq qaýipsizdik mı­nıstri Djılberto Pıchetto Fratın Mı­landa ótken «Ǵalamdyq energetıkalyq kóshý» kongresinde Italııanyń atom energetıka­syna qaıta oralý perspektıvasyn atap ótti.

Elimizge halyqaralyq tájirı­beni eskerý jáne atom energetıkasyn damytý barysynda ekologııalyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý mańyzdy. Bul tek tehnologııalyq turǵydan daıyndyqty ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń senimin arttyrý men áleýmettik jaýap­ker­shilikti qamtamasyz etýdi talap etedi. Eger biz AES salmasaq, bir­qatar naqty táýekelmen betpe-bet kelýimiz múmkin. Energııa tapshylyǵy artyp, eldiń syrt­qy kózderge táýeldiligi kú­sheıedi. Sony­men qatar kómirden alynatyn ener­gııa­nyń ekologııalyq zardap­tary ult­tyq jáne halyqaralyq min­de­ttemeler­di oryndaýǵa kedergi kelti­redi. Sondyqtan AES máselesin ýaqty­ly jáne tıimdi sheshý elimizdiń ener­getıkalyq qaýipsizdigi men ekolo­gııalyq turaqtylyǵy úshin mańyzdy bolmaq.

Berik BEKJANOV,

Prezıdent Is basqarmasy janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýty dırektorynyń orynbasary