Ekonomıkalyq ıntegrasııa nyǵaıady
«Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketterdiń úkimetteri arasyndaǵy ońaılatylǵan keden dálizin qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań kedendik operasııalar úderisin jedeldetýge jáne tıisti rásimder qujattarynyń sanyn qysqartýǵa arnalǵan. Sondaı-aq qujat saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýǵa jáne Túrki memleketteri uıymyna múshe elder arasyndaǵy ózara ekonomıkalyq ıntegrasııany nyǵaıtýǵa yqpal etpek.
«Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyrý máselesine erekshe toqtalyp, naqty tapsyrmalar bergen edi. Bul – táýelsiz memleketimizdiń aldynda turǵan strategııalyq mańyzy bar mindetterdiń biri. Búgin qaralǵan zań osy maqsatqa qol jetkizýdi kózdeıdi. Kelisim Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketter arasynda jeńildetilgen kedendik baqylaý ornatý úshin quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Maquldanǵan zań júkterdi tasymaldaý kólemin arttyryp, taraptar arasynda saýda-ekonomıkalyq belsendiliktiń ósýine oń áserin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Demografııalyq damý baǵdarlamasy qajet
Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýalyn joldady. Máselen, Nurtóre Júsip elimizde demografııalyq saıasat salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organnyń bolmaýyna alańdaýshylyq bildirdi. Senatordyń aıtýynsha, osyǵan baılanysty halyqtyń qartaıýy, baqylanbaıtyn ýrbanızasııa jáne kóshi-qon sııaqty demografııalyq syn-qaterlerdi eńserý jolyndaǵy jumystar ýaqtyly júrgizilmeı keledi.
Depýtat ótken sessııada senatorlardyń demografııa taqyrybyna arnalǵan Úkimet saǵatynyń qorytyndysy boıynsha ázirlenip, Úkimetke joldaǵan usynystardy eske saldy. Senattyń forsaıt-sessııalar ótkizý jáne ulttyq baıandama daıyndaý týraly usynystaryna Úkimet naqty sharalar belgilemesten salalyq mınıstrlikterdiń jumysyn úılestirý týraly jalpy aqparatty ǵana usynyp otyr.
Uzaqmerzimdi demografııalyq damý baǵdarlamasyn ázirleý, jerdi jalǵa berý, salyq jeńildikteri, soltústik óńirlerge arnalǵan qurylys nesıeleri men klımattyq jeńildikter sııaqty usynystar da qabyldanbady.
«Demografııalyq syn-qaterler, halyqtyń qartaıýy, baqylanbaıtyn ýrbanızasııa jáne kóshi-qon, halyqtyń shamadan tys ólimi júıeli jáne shuǵyl sheshimderdi qajet etedi. Demografııalyq úderister úshin Úkimet tarapynan naqty jaýapkershiliktiń bolmaýy, monıtorıngtiń joqtyǵy júrgizilip jatqan ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardyń tıimdiliginiń tómendeýine ákeledi. Keıingi jyldary soltústik-shyǵys óńirlerde halyqtyń azaıý úrdisi qatty baıqalyp jatyr. SQO, Qostanaı jáne Pavlodar oblystarynda týǵan adam sany jyldan jylǵa azaıyp keledi. Sondyqtan Senat usynymdaryn qaıta qaraýdy, soltústik óńirlerde áleýmettik jáne ekonomıkalyq damý baǵdarlamalaryn dereý qolǵa alý, aımaqtarǵa jastardy tartý, ınfraqurylymdy damytý, mıgrasııany basqarý, zeınetaqy jáne áleýmettik qyzmetterdi jaqsartý boıynsha máselelerdi jedel pysyqtap, naqty sheshimder qabyldaý qajet dep esepteımin», dedi N.Júsip.
Áskerılerge arnalǵan jeńildikter qaıtaryla ma?
Senator Andreı Lýkın Úkimetti áskerı qyzmetshilerge arnalǵan áleýmettik jeńildikterdi qaıtarýǵa jáne olardyń mártebesin kóterýge shaqyrdy. Ol úshin «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usyndy.
Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde Qarýly kúshter sheshýshi ról atqarady. Alaıda bul saladaǵy kúrdeli problemalar shuǵyl sheshýdi talap etip otyr. A.Lýkın Premer-mınıstr Oljas Bektenovke osyndaı depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaıǵa taldaý jasaǵanda buryn áskerı qyzmetkerlerge berilgen kóptegen áleýmettik jeńildik joıylǵany nemese jaqsy jaqqa ózgermegeni anyqtalǵan. Ásirese ol dene kúshi men ar-namysqa tikeleı qatysy bar erekshe qyzmet jaǵdaıy aıasynda asa mańyzdy.
«Qazirgi kezdegi qaýip-qaterdi, sondaı-aq álemde bolyp jatqan áleýmettik-saıası úderisterdi eskere otyryp, Úkimet áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qamsyzdandyrýdy jaqsartý jóninde kezeń-kezeńimen sharalar qabyldaý máselesin pysyqtaýy qajet. Áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń temirjol kóligimen jylyna bir ret demalysqa barý jáne keri qaıtýda tegin jol júrý, qoǵamdyq kólikpen, qalalyq, qala mańyndaǵy jáne jergilikti qatynaspen jol júrýde, daladaǵy jattyǵý tólemderin berý, kommýnaldyq qyzmetterdi 50%-ǵa óteý sııaqty áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jeńildikterine basymdyq berý qajet bolyp otyr», dedi A.Lýkın.
Osy máselelerdi sheshý úshin «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet. Senator atalǵan jeńildikterdi qabyldaý áskerı qyzmettiń tartymdylyǵyn arttyrady jáne Qarýly kúshterdiń, basqa áskerler men áskerı quralymdardyń ımıdjin aıtarlyqtaı arttyrady dep sanaıdy.
Maman tapshy, júkteme kóp
Depýtat Nurlan Beknazarov sot sarapshylarynyń áleýmettik mártebesin kóterý týraly usynys jasap, osy saladaǵy kadrlar tapshylyǵyna qatysty problemalarǵa toqtaldy. Sondaı-aq ol sot saraptamasy ortalyqtarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý qajet ekenin atap ótti.
Kadr tapshylyǵy – ótkir máseleniń biri. Senator qazirgi kezde 140 jumys orny bos ekeni jáne jyl saıyn taǵy ondaǵan sarapshy jumystan shyǵarylady degen derekti keltirdi. Onyń sebebi – jalaqynyń tómendigi, jumys kestesiniń shamadan tys kóptigi, áleýmettik kepildiktiń bolmaýy jáne medısınalyq sarapshylar oqýynyń uzaqtyǵy.
«Sarapshylardyń jetkiliksizdigi júktemeniń 3-4 esege artýyna, saraptama júrgizý merzimderiniń shamadan tys sozylýyna ákelip soǵady. О́z kezeginde bul úderistik merzimderdiń saqtalýyna, azamattar men zańdy tulǵalar quqyqtarynyń sot arqyly ádil, tıimdi qorǵalýyna teris áserin tıgizedi. Osy jyldyń 7 aıynda ǵana 62 sot sarapshysy óz erkimen qyzmetterinen bosaǵan», dedi senator.
Taǵy bir másele – ortalyq fılıaldaryn ǵımarattarmen jáne úı-jaımen jabdyqtaý isi. Qyzmetkerler beıimdelgen bólmelerde jumys isteýge tıis. Sondaı-aq kásibı deńgeıin ustap turý úshin sot sarapshylary bes jylda bir ret biliktiligin arttyrýy kerek. Alaıda Qazaqstanda biliktilikti arttyrý boıynsha ǵylymı-ádistemelik baza joq. Al sot sarapshylaryn shetelde oqytýdy kózdeıtin bıýdjettik baǵdarlama múlde qaralmaǵan. N.Beknazarov osyǵan baılanysty Úkimetten eldegi sot saraptamalarynyń sapasy men tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar sharany qabyldaýdy surady.
«Sot sarapshylarynyń eńbegine aqy tóleý júıesin jetildirý arqyly olardyń áleýmettik mártebesin arttyrý, akkredıtteýdiń halyqaralyq standarttaryn engizýdegi talaptardy eskere otyryp, qolda bar ǵylymı-tehnıkalyq jabdyqty jańǵyrtý jáne satyp alýdy qamtamasyz etýde júıeli sharalar qabyldaý qajet. Aýyldyq eldi mekenderge jumysqa kelgen mamandarǵa áleýmettik qoldaý sharalaryn kórsetýge qatysty zańǵa ózgerister engizý kerek. О́ńirlerde sot saraptamasy ınstıtýttary úshin biryńǵaı ǵımarattar salýǵa qarajat bólýdi qarastyrý kerek», dedi depýtat.
Sıfrlandyrý baǵdarlamalary nátıjesiz
Senator Súıindik Aldashev elimizde sıfrlandyrý jónindegi baǵdarlamalardyń tıimsiz júzege asqany týraly depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýynsha, buǵan deıin elimizde «Aqparattyq Qazaqstan-2020», «Sıfrlyq Qazaqstan» jáne basqalary sııaqty túrli baǵdarlamalar qabyldanǵan edi. Olar sıfrlyq tehnologııany engizý jáne bolashaqtyń sıfrlyq ekonomıkasyn qurý arqyly halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Alaıda jaqsy maqsatty ındıkatorlar men aıtarlyqtaı qarjylyq ınvestısııalarǵa qaramastan, bul baǵdarlamalar kútkendeı nátıje bermedi jáne ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı áser etpedi.
«Elimizde sıfrlyq tehnologııalardy engizý esebinen halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, sondaı-aq bolashaqtyń sıfrlyq ekonomıkasyn jasaýǵa baǵyttalǵan «Aqparattyq Qazaqstan-2020», «Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamalary, «Sıfrlandyrý, ǵylym jáne ınnovasııalar esebinen tehnologııalyq serpilis» ulttyq jobasy sııaqty birqatar baǵdarlamalyq qujat qabyldandy. Qazirgi ýaqytta bul strategııalyq qujattardyń kúshi joıyldy. Bul baǵdarlamalarda jaqsy nysanaly ındıkatorlar aıqyndaldy, alaıda, osyǵan qaramastan, olardy iske asyrý eleýli nátıje men el ekonomıkasynyń damýyna mýltıplıkatıvtik áser bermedi. Olardy iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. Joǵaryda atalǵan baǵdarlamalardy iske asyrý qorytyndylaryna egjeı-tegjeı taldaý jáne baǵalaý júrgizildi me? Olardy júzege asyrýdyń naqty nátıjeleri qandaı? Baǵdarlamalyq qujattardy iske asyrýdyń áserin qalaı baǵalaısyz?», dep surady S.Aldashev.
Sonymen qatar ol sıfrlandyrýdyń júıesiz jasalǵanyn jáne úılestirýdiń nasharlyǵynan memlekettik organdardyń aqparattyq júıesiniń ıntegrasııasy álsizdigin atap ótti. Kóptegen memlekettik organnyń óz derekqorlary bar jáne áralýan aqparattyq júıelerdiń ıntegrasııasy talap deńgeıinen óte tómen. Depýtat aýyldaǵy ınternetke qol jetkizý máselesin de atap ótti. Aýyldardyń shamamen 41%-y ǵana talshyqty-optıkalyq jelige qosylǵan, bul barlyq jerde sıfrlandyrý múmkindigin shekteıdi.
«Qazirgi ýaqytta 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan «Qoljetimdi ınternet» ulttyq jobasy iske asyp jatyr. Onyń maqsaty – halyq pen kásipkerlik sýbektilerin ınternet jelisine joǵary jyldamdyqpen qol jetkizýdi qamtamasyz etý. Osy jobany iske asyrý kezinde aldyńǵy baǵdarlamalardy oryndaý kezinde oryn alǵan barlyq olqylyqty eskerý qajet. Memleket basshysynyń Joldaýynda alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin bılik organdarynyń, bıznestiń, ǵylymı jáne bilim berý qoǵamdastyqtarynyń, sondaı-aq azamattardyń tıimdi birlesken kúsh-jigeri qajet», dedi S.Aldashev.
Buǵan qosa otyrysta senator Sergeı Karplıýk Aqmola oblysyndaǵy nátıjesiz bastamalardy nazarǵa alyp, elimizde týrıstik salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy tómen ekenin aıtty. Osyǵan baılanysty ol zańnamalyq ózgerister usynyp, máseleni sheshý joldaryn atap kórsetti.
