– Biz negizinen iri zaýyt, fabrıkalardyń aýystyrylatyn bólshekterin qoıyp beremiz. Kópshilik áli de bolsa sheteldik ónimge ıek artady. Sheteldik jetkizýshiler de bar klıentin saqtap qalýǵa barynsha tyrysady. Sol úshin tutynýshylarǵa tehmindettemeni, pasportty bermeıdi. Árıne, bul alypsatarlyqty óristetti jáne ol alypsatarlar – otandyq kompanııalar emes. Kóp jaǵdaıda bizge qurylǵy ákeletin eýropalyq kompanııa ókilderi Reseıde ornalasqan. Sonda alypsatarlyqtyń da jemisin sheteldik kompanııalar kóredi. Bul jaǵdaı valıýtanyń syrtqy ketýine jol ashady. Qazirgi sátte aýa tazalaıtyn fıltrmen qamtý boıynsha otandyq naryqtyń 10-20%-yn enshilep turmyz. 70-80%-dyq mejege jetkimiz keledi. Negizgi tutynýshylarymyz – óndirýshi kompanııalar.
– 2022 jylǵy geosaıası ahýaldyń kúrdelenýi kásipke áserin tıgizdi me?
– Sol ýaqytta transport baǵasy qymbattady jáne jetkizý ýaqyty uzardy. Sonymen qatar Eýropadaǵy ónim baǵasy kóterilip ketti. О́ıtkeni olar negizinen gazǵa qatty táýeldi ǵoı. Osy turǵydan teris yqpalyn sezdik. Al óndirýshi kompanııalar tarapynan suranys azaıǵan joq. О́ıtkeni aýa tazalaıtyn fıltrdi aýystyrmasa óndiris toqtap qalady.
– Kompanııa jetistiginiń syry nede? Qandaı qundylyq sizderdi alǵa jeteleıdi?
– Bári de úlken maqsattan bastalady. Biz shaǵyn jáne orta bıznes retinde ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýimiz kerek. Ony «eldiń qamy úshin istep jatyrmyn» dep popýlızmge salynyp aıtsam da bolady. Biraq bızneste patrıottyq sezimge sonshalyqty oryn joq. Bızneste naryqtaǵy úles pen aqsha degen túsinik qana bar. Biz, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bıznes qanshalyqty tabysty, qanshalyqty ómirsheń bolǵan saıyn ózimiz ornalasqan óńirdiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin sonshalyqty qamtamasyz ete alamyz. 20-30 adamǵa jumys berip otyrsam, olardyń árbiri tabys tabý arqyly kemi 4 adamǵa yqpal ete alady. Sonda men kemi 80-100 adamnyń ómirine oń áser tıgizip otyrmyn degen sóz.
– Qyz-kelinshekter, ádette, kásipte sán salasyn, qoǵamdyq tamaqtaný salasyn tańdap jatady. Sizdiki – óndiris salasy. Qalaısha dál osy súzgi óndirý segmentine kep qaldyńyz?
– Rasynda, nege osy salaǵa túsip qaldym eken dep ózim de kúnde oılanamyn. Bári de maqsattyń masshtabyna baılanysty sııaqty. Oılap qarasam, bala kezimnen-aq aýqymdy dúnıe istesem eken dep armandappyn. Eger men sán salonyn ashsam, sol úıde nemese sol aýdanda turatyn sanaýly áıeldi ǵana ádemi qyla alamyn. Bálkim, sol nárse sebep bolǵan shyǵar – osyndaı aýqymdy bızneske keldim. Bul – alypsatarlyq emes, úlken óndiris. Qanshama adamdy jumyspen qamtımyn. Salyqty adal ári ashyq tóleımin. Ol salyq memleket, el qajetine jumsalyp jatyr. Tólep jatqan salyǵymnyń artýy kompanııa tabysynyń da ósip jatqanyn aıǵaqtaıdy.
– Memlekettiń bızneske qatysty saıasaty kóńilińizden shyǵa ma?
– Shyǵady dep tolyq senimmen aıta alamyn. Biraq osy rette azdap sheginis jasaýǵa májbúrmin. Osy ýaqytqa deıin memleketten nesıe de, jeńildik te almaı, óz-ózimizben damydyq. Túsingenim – memleket árqashan kóp jeńildik jasaǵan. Biraq onyń eshbiri bizge jetpegen. Nege? О́ıtkeni aqparattandyrý júıesi álsiz jumys istegen. Taǵy bir aıta keterlik jaıt – memleketten bólingen aqshany biz estimeımiz, sonyń esesine ony pysyq adamdar orta joldan ilip ketip jatty. Ol pysyqaılar eldiń adamy bolyp, aqsha ózimizde qalyp jatsa eshteńe emes, másele olardyń sheteldik kompanııalar ekeninde.
Al qazir otandyq ónimge den qoıa bastady. Buryn iri zaýyttardyń esigin myń ret qaqsaq ta, qaramaıtyn. Reseı bar, Germanııa bar, sen kimsiń degen mensinbeýshilik menmundalaıtyn. Ne áser etkenin qaıdam, qazir ózgeris baıqalady. «Sen otandyq óndirýshisiń be, kele ǵoı» dep qushaq jaıa qarsy alady. Sebebi jyldyń sońynda olar jergilikti qamtý úlesi týraly esep ótkizedi. Kóbi osy kúnge deıin qyzmetter kórsetýdi osy «qamtý úlesi» sanatyna kirgizip keldi. Olar qandaı da bir jóndeý jumystaryn, qar tazalaý jumystaryn «jergilikti qamtý úlesine» kirgizip jiberedi de, taýar sanatyn elemeı qoıatyn. Sóıtip, taýar kóleńkede qala beretin. Olar qyzmet kórsetý uıymdaryn syrttan shaqyra almaıdy ǵoı, sondyqtan jergilikti kompanııalar qyzmetin tutynady. Al taýardy syrttan aldyrǵanǵa úırenip alǵan. Otandyq taýarǵa moıyn buryp ta qaramaıtyn. Endi sol seń buzyldy. Bıyl estidim, endi eki sanatty – «qyzmet kórsetý» men «taýar tutynýdy» ekige bólip qarastyrady degendi. Bálkim, osy tártip sebep bolyp jatqan shyǵar.
– Sizdiń ónimder sheteldik ónimderden nesimen erekshelenedi?
– Sapa turǵysynan nemis fıltrlerinen kem túspeımiz. Biz de sol eýropalyq tehnologııamen isteımiz. Bul jerde taǵy bir qyzyq nárse bar. Negizi, biz Eýropaǵa, eýropalyq ónimge «ýaý» dep qaraımyz. Al shyn máninde tańyrqaıtyn túgi de joq. Bizge ózimizge degen senim jetispeıtin sekildi kórinedi. Dál sondaı ınjener, dál sondaı talantty kadr, dál sondaı tehnologııa bizde de bar. Tipti keı kezde bir-eki qadam aldamyz dep aıta alamyn. Bul sózdi men eýropalyq azamattarmen jumys istegen tájirıbemnen keıin aıtyp turmyn. Artyqshylyǵymyz nede? Birinshiden, biz – otandyq ónimmiz. Daıyndaý jáne jetkizý merzimi óte jedel. Sonymen qatar eksperttik kómek usynamyz. Eger zaýyttaǵy fıltr jumys istemeı qalsa, qandaı da bir aqaý shyqsa, ekspertterimiz baryp, shuǵyl retke keltiredi. Germanııalyq fıltrdi alyp, keıin sony jóndeýge shaqyratyn bolsańyz – germanııalyq kompanııa ókilderi kelgenshe, aqaýdy anyqtaǵansha, ony jóndeýge keliskenshe, barlyq qajetti qujatty ázirlegenshe, qansha ýaqyt ótip ketedi, tıisinshe, zaýyt bir aı boıy jumys isteı almaı turyp qalady.
Bizdiń zaýyt tórt baǵytta jumys isteıdi. Ákimshilik ǵımarattar, bıznes-keńseler, mektep, aýrýhana, saýda ortalyqtary, barlyǵynda fıltr tur. Onyń mindeti – aýany ishke tazalap kirgizý. Salynyp jatqan kópqabatty úılerde de jeldetý júıesi qarastyrylǵan. Bul boıynsha bir seh jumys isteıdi. Farmasevtıkada qoldanylatyn fıltrler bar. Dári jasaý barysynda aýa absolıýtti taza bolýǵa tıis. Eń joǵarǵy sapadaǵy, eń keremet tazalanǵan aýa operasııalyq zaldarda bolady.
Ekinshi fıltr túrleri zaýyt, fabrıkalarǵa jóneltiledi. Negizgi tutynýshylarymyz – alpaýyt metallýrgııa, sement zaýyttary.
Úshinshi sala – suıyq fıltrlendirý dep atalady. Mysaly, taǵam óndirisinde. Onda qant suıyqtyǵyn fıltrden ótkizedi. Iаǵnı aýa emes, suıyqtyqty súzgileıdi.
Tórtinshi baǵyt – fıltrlengen salfetkalar. Ol negizinen, óndirýshi kompanııalarda qoldanylady. Máselen, ken óndirilgen kezde ol súzgi arqyly ótedi. Sol jerde paıdaly, paıdasyzy aıyrylyp, jikteledi. Tórt seh ta Shýchınsk qalasynda ornalasqan. 25 qyzmetkerimiz bar. Soǵan qaramastan óndiriske árdaıym bilikti maman izdeımiz. 25 qyzmetker osynsha úlken kásiporyn úshin az kórinetin shyǵar. Alaıda jumystyń bári avtomattandyrylǵan, kóp adamnyń qajeti de shamaly. Buryn kásiporynnyń deńgeıin jumysshy sanymen ólsheıtin. Qazir «kóp adamy bar kompanııa – iri kompanııa» degen uǵymnyń kúshi joıylyp kele jatyr.
– Dál qazir óndiris qýaty qaı deńgeıde?
– Ortasha esepteýmen alǵanda, aıyna 7 000-8 000 súzgi jasap shyǵaramyz. Jaqynda taǵy bir avtomattyq jelini iske qosamyz, demek ónim kólemi de arta túspek.
– Kompanııanyń eksporttyq áleýeti qandaı?
– Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa taýar jetkizip otyrmyz. Jaqynda О́zbekstanda fılıal ashtyq. Qyrǵyzstan da – damýshy naryq. Ol jaqqa da belsendi taýar jetkizip otyrǵymyz keledi. Ishki naryqqa qatysty aıtar bolsam, jaqyn perspektıvada Shymkentte bir óndiris núktesin ashýdy josparlaımyz. Shymkent – megapolıs jáne iri óndiris oshaqtaryna jaqyn ornalasqan. Aýa raıy da qolaıly. Basty eksporttyq tutynýshymyz bolyp otyrǵan О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa da jaqyn óńir. Osy faktorlardy eskere kele sol jaqtan óndiris ornyn ashqan tıimdi bolmaq.
– Rahmet.
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»
