Dúnıejúzilik bank: Jylý elektr ortalyqtarynyń jaıy oılantady

Taıaýda ekonomıkalyq sarapshy­lar­­dyń biri «Energy for Growth Hub» usyn­ǵan qyzyq derekti bólisti. Onda ishki jalpy ónimdegi (IJО́) jan basyna shaq­qandaǵy elektr energııasyn tutyný úlesi usynylǵan. Soǵan súıensek, álemde energııa tutyný kólemi óte tómen birde-bir el joq eken. Sáıkesinshe, elektr energııasyn joǵary deńgeıde tutynatyn birde-bir kedeı el de joq. Energııa tutyný men ekonomıkalyq ósimniń bir-birimen qanshalyqty tyǵyz baılanysta ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolatyndaı.

Osy oıdyń jeteginde júrgende Dúnıe­júzilik banktiń (DB) elimizge qatys­ty zertteýin kózimiz shalyp qaldy. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy taza ener­­getıkany damytý strategııalaryn qoldaý úshin energetıkalyq júıeni taldaý» dep atalatyn zertteýde eldegi jylý energetıkalyq ortalyǵynyń jaı-kúıi tal­danady. Onda elimizdi úsh aımaqqa bólip, qarastyrady.

Soltústik aımaq sıpattamasy:

Munda kómirdiń desi basym. Rıdder men Shahtınsk qyzyl aımaq bolyp esepteledi. Sary aımaqtaǵy Ekibastuz GRES-2-ge, Aqsý ýchaskesine rekonstrýksııa jáne jańǵyrtý kerek. «Jańa kómir generasııasyn qarjylandyrý – problema, óıtkeni 1,4 GVt kómir generasııasy qazirdiń ózinde paıdalanýdan shyǵarylýy kerek edi» dep jazady DB.

Ońtústik aımaq sıpattamasy:

Munda da energııa tapshylyǵy bar. Shymkent pen Tekeli – qyzyl aımaqta. Sary aımaqtaǵy Almaty JES-2-ni gazǵa kóshirý josparlanyp otyr. Sary aımaqtaǵy Jambyl GRES-in rekonstrýksııa men jańǵyrtýdan ótkizý qajettiligi týyndap tur.

Batys aımaq sıpattamasy:

Munda gaz qýattylyǵy birshama bar, degenmen operasııalyq tıimdilikti art­tyrý kerek-aq. Sary aımaqtaǵy «Qaz­AtomProm» MAEK úshin rekonstrýksııa jáne jańǵyrtý qajet.

Jumys tıimdiligin arttyrý amaly

DB sarapshylary tómen tarıf pen ke­ıinge qaldyrylǵan ınvestısııa ara­syndaǵy baılanysty joıý kerek dep esepteıdi. Olardyń paıymynsha, elimizdiń elektr energetıkalyq sektory tap mynadaı tuıyq sheńberge baılanyp tur: Operasııalyq shyǵyndardy óteı almaıtyn tómen tarıf – tabystyń tómendigi – qarjylyq joǵaltý – kredıtorlar men jumysshylarda yntanyń azdyǵy – eksplýatasııa tıimdiligin arttyrý jáne modernızasııaǵa qyzmet kórsetý baǵytyna ınvestısııa qajettiligi – shyǵaryndylarǵa monıtorıng jasaıtyn júıeniń eskirýi – shyǵaryndylar deńgeıiniń tym joǵary bolýy – apatty jaǵdaı men qaıǵyly oqıǵalardyń kóptigi – usynystyń tapshy, suranystyń joǵary bolýy – senimsiz jabdyqtalý – tutyný­shy­lar­dyń qyzmet deńgeıine rıza bolmaýy jáne aqsha tólegisi kelmeýi.

Jaǵdaıdy túzeý úshin halyqaralyq uıym mynadaı keńester beredi:

• Qurylymdyq álsiz tustardy (ásirese murjalar men ǵımarattarda) shuǵyl joıý;
• Aqaýlardy joıý úshin mańyzdy qo­sal­qy bólshekterdiń bolýyn qamta­masyz etý, apattyq josparlardy daıyndaý jáne soǵan sáıkes qyzmetkerlerdi oqytý;
• Jabdyqtardy óndirýshilermen keli­sim boıynsha sary sanattaǵy agregat­tar­­dyń qyzmet etý merzimin uzartý úshin qaı­ta qurý jáne jańǵyrtý jumystaryn júr­gizý;
• Ortalyqtandyrylǵan jylýmen jabdyqtaý júıeleriniń jańartylýyn jáne tıim­diligin qamtamasyz etý, ár stan­sa deń­geıinde tústi reıtıngti jáne odan ári zertteýdi basshylyqqa ala otyryp, ınfra­qurylymdy jańǵyrtýǵa, avto­mat­tandyrýǵa jáne sıfrlandyrýǵa ınves­tısııalarǵa basymdyq berý;
• Rekonstrýksııa jáne modernızasııaǵa qa­jetti qarajatty qamtamasyz etý maqsa­tynda ınvestısııaǵa arnalǵan tarıf baǵdarlamasyn ázirleý;
• Damý maqsattary men klımattyq mindettemelerge sáıkes energııa aýysymyn jedeldetý;
• Qyzyl sanattaǵy qondyrǵylardy, atap aıtqanda, kómirdi birte-birte paıda­lanýdan shyǵarýdy josparlaý jáne balama nusqalardy daıyndaý;
• Sýtekti paıdalanýǵa daıyn jobalar sheńberinde gazdy ótpeli otyn retinde paı­da­laný; gazdy tıimdi paıdalaný múm­kin­dikterin anyqtaý;
• Arnaıy jańǵyrmaly energııa kózin (JEK) damytý aımaqtary jáne jaqsy qury­­lymdalǵan aýksıondar arqyly JEK qýattylyǵyn arttyrý;
• Bolashaqtaǵy zamanaýı, ıntellektýal­­­­dy jáne ornyqty energetıkalyq júıe­ni daıyndaý;
• Rıdder, Tekeli sııaqty aımaqtardaǵy mańyzdy jylý ortalyqtary úshin balama qýatty damytýdy josparlaý jáne bastaý.

JEO-lardy turalatqan túıtkil

«Zertteýde qamtylǵan 58 stansanyń 41-i ǵımarat pen qurylystarǵa zertteý júrgizgenin málimdedi. Zertteý esebinde elektr stansalarynyń ǵımaraty men tirekteriniń qurylymdyq tutastyǵyna qatysty qolaısyz qorytyndylar bar. Sonymen qatar tozý men qurylymdyq túıtkilder de anyqtaldy. Shahtınsk JEO usynǵan tehnıkalyq tekseris týraly esepte ortalyqtyń qurylys konstrýksııasy apatty jaǵdaıda tur­ǵany jáne tolyq demontaj qajet ekeni aıtylǵan. Qaraǵandy GRES-1-de zaqymdalǵan otyn rezervýarlary bar ekeni belgili boldy. Bul qaýip­sizdikke úlken qater (jarylys nemese órt qaýpi) tóndiredi. Almaty JEO-3 ǵımaraty men qurylystaryndaǵy bý qubyrlary da qaýipsizdik talaptaryna saı emes. Sáıkesinshe, zertteý esebinde bolashaqta yqtımal zaqymdar men apat­tar­dyń aldyn alý úshin murja qury­lymyn dereý nyǵaıtý usynylǵan. Alaı­da qarjylyq shekteýge, tıisti tájirıbe men ekspertızanyń bolmaýyna baılanysty jóndeý keıinge shegerilgen. Buǵan ortalyqty tabıǵı gazǵa kóshirý de áserin tıgizgen. Tómen sapaly kómir jáne gaz jetkizýdegi qıyndyqtar stansa jumysynyń tıimdiligine zııanyn keltirip tur», delinedi zertteýde.

Kóptegen elektr stansasy Qaraǵandy basseıniniń kómirine beıimdelip joba­lan­ǵan. Ýaqyt óte kele sapasy birshama tómen Ekibastuz kómirine kóshýge májbúr boldy. Stansalardyń kóbi kómirdi ashyq ádispen saqtaıdy, saldarynan ylǵal artyp, otynnyń jylý ustaý qabileti tómendeıdi. Keı stansalarda usaqtalǵan kómirdiń ólshemi 25 mm-den aıtarlyqtaı asyp túsedi, bul qazandyqtardyń tıim­diligine teris áser etedi. Tómen sapaly kómirdi tutyný, ashyq saqtaý jáne durys usaqtamaý stansa tıimdiligine keri áser beredi – jyldam toza bastaıdy, súzgiler tolyp qalady, qubyrlar eskiredi, shyǵaryndy kóbeıedi, tutyný kólemi artady.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, sý quramy­nyń sapasy da qurylǵylardyń jedel kónerýi­ne sebep kórinedi.

«Sý men býdyń quramyndaǵy nashar hımııa jabdyqtyń qyzmet etý merzimin qys­qartady. Keı stansalar onyń deń­geıin udaıy baqylap otyrmaıdy. Keı stansalar sýdy mıneraldansyzdyrý júıesin paıdalanbaıdy, onyń ornyna jumsartylǵan sý qoldanady, sóıtip qazandyqtyń qyzmet etý merzimi kúrt tómendeıdi. Ekologııalyq talaptar da jetkilikti deńgeıde saqtala ber­­meı­di. Shyǵaryndylardy baqylaý júıesi senimdi emes jáne memlekettik qaý­lyǵa saı kelmeıdi. Ekologııalyq kodekstiń 186 jáne 418-baptaryna sáıkes, shyǵa­ryn­dylarǵa monıtorıng jasaýdyń avtomatty júıesi stansalarda 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap ornatylýy tıis. Úkimet qaýlysyna qaramastan, shyǵa­ryndylardy monıtorıngteý avto­mat­tandyrylǵan joq. Kómir elektr stan­salarynyń tek 33 paıyzy elektrli súzgi­ler­di paıdalanady, qalǵandary ylǵal­­dy kúl jınaǵyshtar kómegine júgi­nedi», deıdi sarapshylar.

Stansalardyń kúl úıindilerin durys retteı almaı otyrǵany da – aıtýly túıtkil. Kóbinde úıindi túgel tolǵan. Keı­biri qazandyq jumysy toqtaǵan kezde úıindini qolmen joıýǵa kirisedi. Astana men Almaty JEO-larynda kúl saqtaıtyn oryn da taýsylyp jatyr. Kentaý JEO-sy sııaqty stansalar kúldi qajetsinetin tutynýshy (mysaly, sement zaýyty) tappaı otyr.

Kelesi problema – qoldan basqarý sal­darynan operasııalyq qatelikter sa­nynyń artýy. Kóp stansadaǵy basqarý júıesi qolmen júzege asyrylady, ári ket­kende jartylaı avtomattandyrylǵan.

JEO-lar týraly aıtqanda tarıf máselesin de aınalyp ótpeımiz.

«Operasııalyq aqsha aınalymynyń jetki­liksiz bolýyna baılanysty kóp­tegen stansa rekonstrýksııaǵa qajet qar­jy­lan­dyrý tarta almaıdy. Qar­jylyq shekteýge jáne tómen jalaqyǵa baılanysty birqatar stansa qyzmetkerlerdi de ustaı almaıdy. Mysaly, qarjylyq shekteý saldarynan Kentaý JEO-sy ár jaz sa­ıyn qyzmetkerleriniń 50 paıyzyna deıin qysqartady», delinedi zertteýde.

Kómir jylyna 25 adamnyń ómirin qııady

Taıaýda «Our World In Data» ǵylymı onlaın-basylymy zertteý jarııalap, qaı energııa kózi ekologııalyq turǵydan qaýipsiz degen saýalǵa jaýap izdegen.

«Qazba otyn eń las, eń qaýipti sanalady jáne aýaǵa zııandy zattardy tym kóp bóledi. Otynnyń bul túrine kómir, qońyr kómir jáne munaı jatady. Qa­zaq­stan­da elektr energııasynyń 77 paıyzy kómirmen jumys isteıtin jylý elektr stansalarynda óndiriledi. Al atom ener­ge­tıkasy men jańǵyrmaly energııa kóz­deri áldeqaıda qaýipsiz bolyp esep­teledi», dep málimdeıdi «Our World In Data».

Olardyń esepteýinshe, kómir tutyný­dan jyl saıyn 25 adam mezgilsiz ajal qushsa, munaı arqyly energııa óndirý saldarynan – 18, tabıǵı gazdy paıdalanýdan – 3, sýdy paıdalanýdan 1 adam kóz jumady. Al jel energııasyn qoldaný áse­rinen – 25 jylda 1 adam, ıadrolyq energııa­ny qoldanýdan – 33 jylda 1 adam, kún ener­­gııa­­syn qoldanýdan 50 jylda 1 adam qaı­tys bolady eken.

«Ekologııalyq tazalyǵy jáne qaýip­sizdigi turǵysynan atom elektr stansasyna qatysty túıtkil týyndamaıdy. Ha­­lyq­aralyq jikteý boıynsha da atom ener­getıkasy «jasyl» energetıka sanatyna engizilgen. Eger Qazaqstan qazirgi ahýaldy ózgertkisi kelse ıadrolyq jáne jańǵyrmaly energetıkaǵa kóshkeni jón. Sol arqyly bolashaq urpaqty saqtap qana qalmaıdy, sonymen birge, qazir ómir súrip jatqan azamattardyń den­saý­lyǵyna úlken paıda ákeledi», deli­­­nedi derek kózinde.