Kelmeske ketken keńes dáýirinde ulttyq salt-sanamyzben birge toǵyzqumalaq oıynynyń da tarıh sahnasynan yǵysqany ras. Abaıdyń ózi yntyq bolyp oınaǵan ulttyq oıyn zerdelilik jáne zııatkerlik belgisi retinde bertin kele boı kórsete bastady. Buǵan keıde aramyzda júrgen aǵalardyń da úlken áser etkenin eskergen lázim. Ulttyq erekshelikti tanytyp, toǵyzqumalaqtyń keń qanat jaıýyna úles qosyp júrgen jandardyń biri Nazym Kúzembaı desek artyq emes. «Qurmetti sport qyzmetkeri», toǵyzqumalaqtan respýblıkalyq tóreshiler qaýymdastyǵynyń múshesi Nazym Baıanulynyń toǵyzqumalaqpen tanystyǵy elimiz egemendik alǵan mezette, sonaý dúbirli toqsanynshy jyldardyń tusynda bastalady.
О́zine de, ózgege de talapshyl ustaz 1992 jyly Almatyǵa sapar shegip, sondaǵy apa-jezdesiniń úıine qonaqqa barady. Keıin ózi eske alatyndaı, týystyq kóńildiń shýaǵyna bólene júrip, aýyldan attanarda oıyna alǵan sharýasynyń túıinin tarqatady. Shyńǵystaý dalasyndaǵy toǵyzqumalaq oıynynyń tasqa qashalǵan taqtasyn kórgeninde «tarıh qoınaýynan jetken taǵylymy tereń ónerdi qolǵa alsam, jastardy ata-babalar oıynyna baýlysam» degen oı júreginiń tórine qonaqtaıdy. Alaıda, bul úshin, eń aldymen, oıynnyń taqtasy men tastaryn taýyp alý kerek edi. Táýelsizdikke qolymyz endi jetken eleń-alań shaqta izdegeni asa qat zat bolyp shyǵady.
Toǵyzqumalaq taqtasy qasterli qonys Qaraýyldan da, irgedegi Aıagóz ben Semeıden de taptyrmaı, kózdegen maqsatyna jetýine kedergi bolady. Aqyrynda izdegen dúnıesi apa-jezdesiniń úıinen tabyla ketipti. Muny toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyq tanytyp, dúkennen satyp alyp júrgen jıeni kórinedi. Ustazdyń jerden jeti qoıan tapqandaı qýanǵany kúni-búginge deıin esinde. Biraq oıǵa alǵan isin tııanaqty júzege asyrýǵa oıyn taqtasynyń keminde 10-15 danasy kerek bolatyn. Sondyqtan kelesi kúni-aq qyzmettegi apa-jezdesiniń tapsyrýymen jáne jıenderi Berik pen Samaldyń bastaýymen «Qaırat» sporttyq dúkeni ashylar-ashylmastan alǵashqylardyń qatarynda saýda jasap, toǵyzqumalaq taqtasyn qolyna túsiredi. Otbasynyń úlkenderi baýyrlarynyń qos qorjyn toly oljasynyń salmaǵyn sol kezderde jete túsine qoımaǵany túsinikti de bolar. Jumyssyzdyq jaılaǵan toqsanynshy jyldardyń toqyraýynda ulttyq oıyndy túgendeý túgili, bala-shaǵasyn baǵyp-qaǵýdyń qıynǵa soqqany málim.
Sonymen elge jete salysymen Nazym Baıanuly Qaraýyl gımnazııasy basshylyǵynyń qoldaýymen alǵashqy toǵyzqumalaq úıirmesin uıymdastyrady. Birge ósip-erjetken talapker ári tabandy baýyrlarynyń bastamasynyń tabysty bolaryna onyń ata-anasy Baıan ákeı men Táslıma shesheı de, aǵa-apalary men ini-qaryndasy da senim bildirdi.
«Nazym bala kúninen sportqa jaqyn, erekshe jankúıer boldy. О́zimiz jazǵyzyp alatyn búkilodaqtyq, respýblıkalyq sport gazetterin ol da qalt jibermeı, qyzyǵa oqýshy edi. Tipti baspasózden oqyǵandary men teledıdardan kórgenderiniń áserimen 7-8-synyptarda oqyp júrgen kezinde joldas balalaryn hokkeı oınaıtyn muz alańyn quıýǵa shaqyrǵan edi», deıdi toǵyzqumalaq sheberiniń aǵasy Bazar Baıanuly.
Nazym Kúzembaı jastaıynan doıby men shahmat oıyndaryn meńgerdi. Osy tusta qoly qalt etkende ul-qyzdaryn sharshyly taqtadaǵy oıynǵa baýlyp, ózara jarys uıymdastyrý arqyly urpaǵynyń máre-sáre sátin tamashalaýǵa qumar ata-ana eńbegin de aıtqan jón. Keıipkerimiz ústel oıyndaryn shapshań úırenýine onyń matematıka pánine alǵyrlyǵynyń da kómekteskenin ardagerdiń qurby-qurdastary jaqsy biledi. Ol toǵyzqumalaq taqtasyna qoly jete salysymen oıyn erejesine muqııat den qoıyp, onyń qyr-syryna úńiledi. Jańa sharýanyń tórt aıaǵynan teń turyp, qaz basyp ketýiniń qashanda ońaı emesi málim. Eń aldymen úıirmege jınalǵan alǵashqy on shaqty balaǵa tálimgerlik etip, árbir dárisine aldyn ala tyńǵylyqty daıyndalady.
Osylaısha, Nazym Baıanuly 1997-2008 jyldary Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl gımnazııasynda toǵyzqumalaqtan dáris beredi. Sodan beri aýdandyq balalar men jasóspirimder sport mektebinde toǵyzqumalaqtan aǵa jattyqtyrýshy bolyp jemisti eńbek etip keledi. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıǵy talmaı atqarǵan ustazdyq qyzmet óz aldyna, tálimger aǵa toǵyzqumalaqtan aýdandyq jarystar uıymdastyrýdy qolǵa alady. Sheber oıynshylar tárbıelep, olardyń oblystyq jáne respýblıkalyq jarystarǵa belsene qatysýyna uıtqy boldy. Búginde toǵyzqumalaq oıynynyń elimizdegi tanymal mamandarynyń biri Nazym Baıanuly mańyzdy oıyndarǵa óz shákirtterin bastap baryp júrgeni jerlesterine jarııa dúnıe.
Mine, sonyń nátıjesinde ol kisi Abaı eli jastarynyń respýblıkanyń qıyr-qıyryna jol tartyp, júzdegen shaqyrymdyq issaparlardan jeńispen oralyp, aqyn aýlynyń mártebesin asyrýyna tikeleı muryndyq bolyp júr. Nazym Baıanulynyń ustazdyq taǵylymyn tyńdap, ákelik qamqorlyǵyn sezingen, toǵyzqumalaq oıynynda oza shaýyp báıge alǵan Alýa Qımadıeva, Nuraly Qaıratuly, Rasýl Qojaǵul, Mansur Zııat, Abylaı Mereı, Janerke Rymhanova, Ajar Qaısahanova, Ańsaǵan Serikqyzy, Serikbaı Qımadıev, Aslan Ásetov, Erasyl Dýlatuly, Ámına Álemqyzy, Arýjan Keńesbek, Aqbota Keńesbekova, Aıym Quralbekova, Baǵnur Oralqanov, Fatıma Álemqyzy syndy jas órenderdi ataýǵa bolady. Buǵan qosa óziniń qyzdary Jaınar, Nuraıym men Aızada da áke jolyn jalǵap, toǵyzqumalaqtyń sheber oıynshylaryna aınalǵan. Máselen, Jaınar elimizdiń Jasóspirimder spartakıadasynyń kúmis júldegeri, Jasóspirimder chempıonatynyń 4 dúrkin jeńimpazy. Qarap otyrsaq, ulttyq ónerdi ardaq tutyp, adal eńbeginiń jemisin kórip otyrǵan Nazym Kúzembaıdyń atqarǵan sharýasy ushan-teńiz. Qazir sport sańlaǵy toǵyzqumalaq oıynyn jetik meńgergen, kezekti jańa býyndy baýlýǵa kirisken.
Jalpy, danyshpan Abaı zamanynda da aqynnyń aınalasynan inisi Ysqaq, kórshisi Kórpebaı jáne Quttyqoja, Qudaıberdi, Smaǵul sekildi sheber oıynshylar shyqqan kórinedi. Olar da kezinde toǵyzqumalaq taqtasyn ózderimen birge ala júrip, el-eldi aralap, báseke kórigin qyzdyrady eken. Ulttyq oıyndy ulyqtap, dáýir kóshinen jetken dástúrdi dáriptegen Nazym Kúzembaıdyń shákirtteri áli talaı jarystarda oza shaýyp, báıgeli bolary sózsiz. Toǵyzqumalaq halyq ishinde dalanyń aqyl-oı esebine teńeledi. Sol turǵyda «kóshpeliler algebrasy» alǵyrynyń abyroıy aldaǵy kúnde shákirtterimen birge aspandaı bererine senemiz.
Abaı oblysy
