Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Sala ardageri Mahambet Batyrbaevtyń aıtýynsha, Kenbaı ken ornyna barlaý júrgizý ótken ǵasyrdyń 60-jyldary qolǵa alynǵan. «Mańǵystaý tereń burǵylaý» ekspedısııasynyń mamandary «300–400 metrden tereńdikten munaı óndirýge bolady» degen qorytyndy jasaǵan. Biraq bul tek boljam kúıinde qalǵan. О́ıtkeni sol kezde birinshi kezekte munaıly túbekke aınalǵan Mańǵystaýdaǵy ken oryndaryn ıgerý bastaldy. Sol sebepti ekspedısııa quramy kórshi óńirge jiberildi.
Arada 20 jyl ótken soń Kenbaıdaǵy mol munaıǵa burǵy salý jospary qaıta qozǵaldy. Sóıtip, 1980–1990 jyldary ken ornyndaǵy jumysqa birneshe kásiporyn barlaýshylary jumyldy. «Geofızıkalyq jumystardy atqarý «Embimunaıgeofızıka» óndiristik birlestigine júkteldi. Al «Soltústik Embimunaıgaz barlaý» ekspedısııasynyń mamandary 1987 jyldyń jazynda mol munaıdy izdeýdi bastady. Olar eki-úsh jylda 35–40 uńǵyny qazyp, Kenbaıdaǵy munaı qorynyń moldyǵy týraly tolyqqandy qorytyndy jasady», deıdi M.Batyrbaev.
Geofızıkter men barlaýshylar qorytyndysyna sáıkes, KSRO memlekettik qor kompanııasynda Kenbaı ken ornynyń balanstyq qory 93,3 mln tonna kóleminde bekitilipti. Mundaı qorytyndy «Gýrevmunaıgazgeologııa» óndiristik birlestigi men Qazaq munaı ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dáıekti esepteýleri negizinde jasalǵan. Geolog, taý-ken ınjeneri Mahambet Batyrbaevtyń málimetine súıensek, kenish qoınaýyndaǵy «qara altyn» quramynda parafınge uqsas qospalar kezdespeıdi. Mundaǵy munaıdyń sapasy qundy fraksııalardyń kóptigimen erekshelenedi. Mamandar mundaı «qara altyndy» taza dep esepteıdi. Onyń ústine qordaǵy munaıdyń úshtin birin 300 metr tereńdikten óndirýge bolady.
1991 jylǵy maýsymda «Interkaspıı» qaýymdastyǵy men Kalıfornııa shtatynda tirkelgen «Bıdermann Interneıshnl» kompanııasynyń qatysýymen «Munaı» keńes-amerıkan birlesken kásipornyn qurý jóninde kelisimshartqa qol qoıylǵan. Birlesken kásiporyn Kenbaı ken ornyn ıgerýdi kózdegen. «Interkaspıı» qaýymdastyǵy kásiporynnyń 63 paıyz aksııasyn, «Bıdermann Interneıshnl» 37 paıyzyn ıelengen. Bir qyzyǵy, KSRO men AQSh qazaq jerindegi Kenbaı ken ornyn birlese ıgerý jóninde ekijaqty joba jasaqtaǵanda, Reseıdiń Samara qalasyndaǵy «Gıprovostokneft» ınstıtýty men amerıkalyq «WZI» kompanııasynyń esepteýlerin negizge alypty. Eki el quryltaıshylary arasynda jasalǵan kelisimshartqa sáıkes, «Interkaspıı» Kenbaı munaıyn «Bıdermannǵa» jiberetindeı ortaq uıǵarymǵa toqtaǵan. Tipti «qara altynnan» túsken tabystyń bir bóligin Kenbaı ken ornyna túrli qondyrǵy, qural-jabdyq satyp alýǵa jumsaý kózdelgen. Biraq kelisimsharttaǵy talaptardyń birde-biri oryndalǵan joq.
«Qazmunaıgaz» kompanııasy men «Embimunaıgaz» AQ jáne Atyraý oblysynyń basshylary sheteldik ınvestorlardan ken ornyn qaıtaryp alý máselesin 1994 jyly Úkimettiń aldynda áldeneshe ret dáleldedi. Sóıtip, sol jyly sheteldikterge kelisimsharttaǵy talaptar oryndalmaǵandyqtan, kelisimshartty birjaqty buzý, ken ornyn qaıtaryp alý talaby qoıyldy. Munaıshylardyń pikirinshe, elimiz tarapynan kelisimsharttyń buzylýyna, sóıtip, kenishtiń otandyq munaıshylarǵa qaıtarylýyna sol kezdegi Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstri Nurlan Balǵynbaevtyń yqpaly tıgen.
Bul ken ornynan kómirsýtek shıkizatyn óndirý maqsatynda «Embimunaıgazǵa» Úkimettiń 1995 jylǵy 8 aqpandaǵy sheshimimen 35 jylǵa lısenzııa berildi. Bir jyldan keıin osy kenishti ıgerý úshin «Qaınarmunaıgaz» basqarmasy quryldy. Sodan beri Kenbaı ken ornynan «qara altyn» úzdiksiz óndirilip keledi. Máselen, basqarma munaıshylary 2019 jyldan beri 29 gorızontaldy uńǵymany iske qosty. Onyń ishinde byltyr 14 uńǵyma paıdalanýǵa berildi. Geologııalyq-tehnıkalyq is-sharalar sátti júrgizilip, ótken jyly josparlanǵan kórsetkishke qosymsha 57 myń 689 tonna munaı óndirildi. Bul – 2003 jyldan bergi alynǵan eń mol ónim. Jańa uńǵymalardy iske qosýdyń jemisi – qosymsha óndirilgen 37 myń 521 tonna «qara altyn».
Basqarma munaıshylary jyl saıyn jańa alańdardy ıgerýdi maqsat etip otyr. Osy oraıda Shyǵys Moldabek alańyndaǵy bor qabatyn gorızontaldy burǵylaýdyń nátıjeli bolǵanyn aıtqan jón. Mundaı uńǵymalardan táýligine orta eseppen 13 tonna munaı óndiriledi. Bul vertıkaldy uńǵymalar beretin ónimnen 11 ese kóp. Máselen, byltyr M-I gorızontyndaǵy №2768 uńǵyma burǵylanǵan. Qazir dál osy uńǵyma táýligine ortasha eseppen 23 tonna ónim berip tur. Jańa ádispen alynǵan «qara altyn» atalǵan gorızonttaǵy vertıkaldy uńǵymanyń munaıynan 29 esege molaıdy.
О́nim óndirýdiń osyndaı tásilderin keńinen qoldanatyn qaınarlyq munaıshylar Kenbaı ken ornyndaǵy Soltústik Qotyrtasqa qosa, B.Jolamanov, Soltústik Qotyrtas, Shyǵys Moldabek alańdarynan «qara altyn» selin tasytyp otyr. Keıingi jyldary Ýaz, Shyǵys Ýaz, Qondybaı ken oryndary ıgerilip jatyr. Shyǵys Ýaz ken ornyndaǵy uńǵymalardyń ıýra qabatynan munaı óndiriledi. Endi munda uńǵymalardy bir mezgilde, sonymen qatar bólek paıdalaný tehnologııasy engizildi. Bul ıýra qabatyna qosa bor gorızontynan «qara altyn» alýǵa múmkindik berdi. Osynyń nátıjesinde byltyr ken ornynan jospardan bólek, 1425 tonna munaı alyndy. Bıyl bul tehnologııany Ýaz ken ornyndaǵy taǵy tórt uńǵymaǵa engizý josparlanyp otyr. Buǵan «Abaı» baǵdarlamalyq óniminiń septigi tıip otyr. Atalǵan baǵdarlama aldymen, geologııalyq, dalalyq derekterdi toltyrý ýaqytyn qysqartady. Kúndelikti jáne aılyq esepterdi daıyndaýdy avtomattandyrady.
Atyraý oblysy
