Arada tıisti saýalnamany toltyryp jatqanda, mektep qyzmetkeri «otbasynda qandaı tilde sóıleısizder?» dep surady. «Qazaq tilinde» dep jarysa jaýap berdik. Betimizge qarady da: «joq, sizder orys tilinde sóılesesizder ǵoı, budan buryn Qazaqstannan osynda kelip, balasyn oqytqandardyń kóbi otbasynda orys tilinde sóılesedi», dedi. Biz qoıarda-qoımaı saýalnamaǵa «otbasynda qazaq tilinde sóılesemiz» dep jazdyrdyq. «Bizdiń mektepti tańdaǵandaryńyz úshin rahmet!», dep aǵynan aqtarylǵan jaýapty qyzmetker úsh balamyz bar ekenin kórip, qyzymyzǵa mektepke kerekti oqý-quraldaryn tegin berip, qolynan jetelep alyp ketti. Bul jaǵdaıdan túıgenimiz – AQSh mektepteri ár oqýshynyń ana tiline, dinine, otbasylyq dástúrine qurmetpen qaraıdy eken. Sodan keıin bizge aptasyna 2-3 ret mektepte bolatyn is-shara men aldaǵy oqý jospary sııaqty mańyzdy aqparat elektrondy poshtamyzǵa qazaq tilinde kelip turdy.
Ár kúni tańda mektep avtobýsy qyzymdy úıden alyp ketip, keshke ózderi ákelip tastaıdy. Bóten el, jat ortanyń mektebine qyzymyz úırene bastady. Bir kúni keshki as ústinde «muǵalimimiz synypta qaı jerge otyryp sabaq tyńdasań da óz erkiń, tipti jerge tóselgen kilemge jatyp sabaq tyńdaýǵa da bolady», dep aıtty, solaı istep kórmesem dep jaıdary kúldi. Bul qarapaıym usynystan biz AQSh mektebindegi demokratııa men jaılylyqty, eshkimdi bólip-jarmaıtyn ádildikti sezindik. Kóp ótpeı mekteptiń taǵy bir qyzmetkerinen telefon qońyraýy keldi. «Sizdiń otbasyńyzda úsh bala bar eken, sondyqtan biz sizderge kómektesýimiz kerek. Aqyldasa kele ár juma kúni sizder belgilengen orynnan balalarǵa arnalǵan organıkalyq taǵamdardy tegin alasyzdar» demesi bar ma? Amerıkanyń qymbat qoǵamyna endi úırenip kele jatqan bizge bul úlken kómek boldy.
AQSh-ta ár synyptaǵy 20-dan astam oqýshyǵa eki muǵalim jetekshilik etedi. Qyzymyz syrttan barǵan soń, olar birden oǵan aǵylshyn tilin meńgerýge kómektesip, ár kúni jeke sabaq berip, qatarǵa tez qosylýyna qolǵabys etti. Ásirese Krıpý hanym esimdi aǵylshyn tili muǵalimi oǵan oqıtyn kitaptar berip, kúndelik jýrnal jazýyn qadaǵalap júrdi. Ár kúni keshki asta qyzymyz sol kúniniń qalaı ótkenin áńgimelep beredi. Birde as ústinde ol: «Men Anglııany jaqsy kórmeımin, sebebi olar buryn Amerıkaǵa shabýyl jasapty», degeni. Balanyń bal tiline kúlip, alpaýyt eldiń mektepterindegi ıdeologııanyń qalaı júrgiziletinine de sálde bolsa kóz jetkizgendeı boldym. Árıne, ár memleket úshin ıdeologııa basty orynda ekeni daýsyz. Al buny mektep jasynan bastap úıretý de qajetti ádisterdiń biri sııaqty.
Úsh aıdan keıin qyzymyz «búginnen bastap Klaýdııa degen birge oqıtyn dosym maǵan aǵylshyn tilin úıretpeıtin boldy, óıtkeni men sabaqqa ilesip kettim» dep qýanyp otyr. Buǵan otbasymyzben qýandyq. AQSh mektebiniń taǵy bir ereksheligi – oqýshylardy kitap oqýǵa jeteleý. Ár pánnen sabaq beretin muǵalimder oqýshylarǵa soǵan saı keletin ártúrli kitaptardy ózderi kitaphanadan ákelip berip, úıge oqýǵa beredi. Shyndyǵynda, balanyń múmkindigi sheksiz ǵoı, ony qalaı tárbıeleseń, solaı bolyp ósedi. Krıpý hanymnyń qadaǵalaýymen qyzym kóp ótpeı aǵylshyn tilindegi kitaptardy erkin oqyp, túsine alatyn deńgeıge jetti. Sonymen birge muǵalimder oqýshylarǵa qalaı kitap oqý josparyn jasaýdy únemi úıretýden jalyqpaıtynyn sezindik. Zerdelep kórsek, AQSh mektepteriniń mundaǵy maqsaty – oqýshyǵa aǵylshyn tilin meńgertý, sol arqyly tildiń órisin keńeıtý.
Oqý maýsymynyń birinshi toqsany aıaqtala bere qyzymyz bir bet qaǵazdy kóterip keldi. «Bul ne?» desek, «Diamante» óleń úlgisi, osy týraly úırenip jatyrmyz. Men jazǵan óleńimniń taqyrybyn «Qazaqstan»dep qoıdym» dep jymıyp tur. Nebári jeti jolǵa ol elimizdiń búkil bolmysyn, qasıetin syıǵyzypty. Bul amerıkalyq oqý baǵdarlamasynyń balany jan-jaqty tárbıeleýge baǵyttaıtynyn túsindiretin bir ǵana mysal. Mektepterdiń oqytý júıesinde negizgi pánder aǵylshyn tili, óner, matematıka, tarıh, geografııa jáne áleýmettik zertteýler. Sonymen birge árbir pán oqýshylarǵa ózin damytýǵa kómektesedi dep josparlanǵan.
«Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda AQSh astanasyndaǵy Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótken izdenýshi Araılym Aıbekovany sózge tarttyq. Ol Amerıka men Qazaqstan mektepterindegi uqsastyqtardy salystyra zerttegen edi.
«О́tken kóktem jáne jaz aılarynda AQSh-taǵy menshikti jáne qoǵamdyq mektepterdegi bilim júıesimen tanysý múmkindigine ıe bolǵan edim. Tipti tek mektepterine baryp qana qoımaı, muǵalimderdiń biliktilikti arttyrýǵa arnalǵan shyǵarmashylyq top semınarlarynyń birnesheýine, túlekterdiń mektepti bitirý keshi, ashyq esikter kúnine barý buıyrdy. Osy is-sharalardy baqylaý barysynda túıgen oılarymen bólisýdi jón kórdim.
Birinshiden, Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy bilim júıesi ortalyqtandyrylmaǵan. Eger Qazaqstandaǵy orta bilim berý júıesi birtutas Oqý-aǵartý mınıstrliginiń quzyretinde bolsa, Amerıkadaǵy árbir shtattyń óz bilim departamenti jumys isteıdi. Olar oqý baǵdarlamasy men bilim berý standarttaryn derbes túrde anyqtaıdy. Biraq bul federaldy nusqaýlyqtardyń múldem joq ekenin bildirmeıdi. Mektepter bastaýysh (balabaqshadan 5-synypqa deıin (keı jerlerde 6), orta (6-8 synyptar) jáne joǵary (9-12 synyptardy qamtıdy) bolyp bólinedi. Demek ár býynnyń oqýshylary bir-birinen jeke mektepterde oqıdy. Bul júıeniń utymdy tustarynyń biri – qaýipsizdik bolsa, ekinshisi – oqýshylar men ata-analardyń ár oqý kezeńinde jańa ortaǵa beıimdelý qajettiligin týǵyzady. Árıne, bul ózgeriske toly álemde balaǵa kishkentaı kúninen kóptegen qoǵamdyq baılanysty ornatýǵa, jańa ortadan jatyrqamaı kirigip ketýge úıretedi.
Ekinshiden, bilim júıesi gýmanıtarlyq baǵyttaǵy oqý baǵdarlamasyna basa nazar aýdaryp, ár oqýshynyń qyzyǵýshylyǵyna qaraı ıkemdilik usynady. Bizdiń qoǵamda taraǵan «Amerıkada matematıka tómen deńgeıde oqytylady, bizdegideı kúrdeli emes» degen oılar rasymen solaı, biraq ońaı, ıaǵnı standartty deńgeı bar da, oqýshyǵa qajet bolsa, kúrdeli joǵary deńgeıdegi matematıka páni bar. Demek bul oqýshy ózine keregin tańdaı alatyn júıe qalyptasqanynyń taǵy bir kórinisi. Joǵary synyp oqýshylary tańdaýly pánderdi nemese ýnıversıtettik kredıtter beretin kýrsyn oqı alady. Sonymen qatar sport jáne klýbtar sııaqty qosymsha is-sharalar oqýshylardyń damýynyń mańyzdy bóligi retinde baǵalanady.
Úshinshiden, muǵalimderge arnalǵan shyǵarmashylyq top ótkizgen semınardyń Vashıngton qalasyndaǵy portret galereıasynda, erkin formatta bolǵany tańǵaldyrdy. Biz beretin dál sol bilim, oqytý ádisterin músinder men kórkemóner úlgileriniń arasynda júrip talqylaý qatysýshylarǵa erekshe oı erkindigi men rahat sezimin syılady. Bul semınar Garvard ýnıversıtetiniń oılaýdy, ınnovasııalyq tásilder men oqytý sheberligin damytýǵa baǵyttalǵan «Project Zero» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa arnaldy. Taqyrypqa saı oılaryn ashyq aıtyp, bólisip jatqan toptyń barlyq múshesiniń belsendiligine qarap, bizdiń muǵalimderdiń de biliktilikti arttyrý kýrstaryna osyndaı jańashyldyq engizsek jańa serpilis bere me degen oıǵa keldim. Bilim júıesi árqashan ózgerip, damyp otyratyn júıe bolǵandyqtan, oǵan aldyńǵy qatarly ozyq tájirıbelerdi engizý aldaǵy ýaqyttyń enshisinde dep bilemin».
Jalpy alǵanda, AQSh-tyń oqý baǵdarlamasy oqýshylarǵa ózderiniń artyqshylyǵyn sezinýge, soǵan jeke tulǵa retinde qol jetkizýge, demokratııalyq qoǵamnyń azamattary retinde jaýapkershilikpen qyzmet etýge, jyldam qarqynmen damyp jatqan álemde básekelestikke qabiletti bolýǵa, tipti qazirgi álemdi ózgertetin jańa ıdeıalarmen jumys isteýge jeteleıdi. Sonymen birge ondaǵy oqý baǵdarlamasy bilim alýshynyń psıhıkalyq jáne fızıkalyq qabiletin bir ýaqytta damytyp, jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Muǵalimder balanyń tanymdyq qabiletine, olardyń fızıkalyq jáne moraldyq ósýine nazar aýdarady. Mysaly, ata-ana jınalysy bolǵan saıyn muǵalimderi qyzymyzdyń ózgeristeri, qandaı kitap oqyǵysy keletinin, kimdermen dos bolyp júrgenin jıi suraıdy. Aıtqan jaýabyńdy tyńdap, onyń mekteptegi is-áreketimen sáıkestendiredi. Osy arqyly olar oqýshylardyń mekteptegi, mektepten tys is-áreketterine nazar aýdaryp, olardyń moraldyq qundylyqtary bar kúshti jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna bastamashylyq ról atqarady.
