Foto: shutterstock.com
Energetıka sektorynyń kómirqyshqyl gazy (CO₂) shyǵaryndylary barlyq jahandyq shyǵaryndylardyń 40%-dan astamyn quraıdy, bul ony klımattyń ózgerýimen kúrestegi eń ózekti máselelerdiń birine aınaldyrady. Kómirtegi shyǵaryndylarynyń negizgi kózderine mynalar jatady:
- Kómir. Kómirtekti kóp qajet etetin energııa kózderiniń biri, kılovatt-saǵatyna (g/kVt·saǵ) 800-1000 gramm CO₂ shyǵaryndylaryn týdyrady. Kómir elektr energııasynyń mańyzdy kózi bolyp qala bergenimen, onyń qorshaǵan ortaǵa keri áseri balama izdeý qajettiligin týdyrady.
- Tabıǵı gaz. Onyń kómirtegi izi 400–500 g/kVtsaǵ bolsa da, óndirý jáne tasymaldaý kezinde metannyń aǵýy klımattyń jalpy teris áserin arttyrady.
- Jańartylatyn energııa kózderi. Kún jáne jel energııasy aıtarlyqtaı az kómirtekti qajet etedi, olardaǵy shyǵaryndylar sáıkesinshe 20-50 jáne 11-12 g/kVt·saǵ quraıdy. Degenmen, aýa-raıyna táýeldilik jáne rezervtik qýattardy qurý qajettiligi kómirtegi izin arttyrýy múmkin.
- Atom energetıkasy. Atom elektr stansııalarynyń CO₂ shyǵaryndylary nebári 5,1–6,4 g/kVt·saǵ quraıdy, bul atom energetıkasyn elektr energııasyn óndirýdiń ekologııalyq taza ádisteriniń birine aınaldyrady.
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, atom energetıkasy joǵary damyǵan elderde kómirtegi shyǵaryndylarynyń kólemi aıtarlyqtaı tómen. Mysaly, elektr energııasynyń shamamen 65%-y atom elektr stansııalarynda óndiriletin Fransııada álemdegi CO₂ shyǵaryndylary eń tómen – nebári 56 g/kVt saǵ. Bul eldiń energetıkalyq keshenindegi atom energetıkasynyń úlesin ulǵaıtý kómirtegi shyǵaryndylaryn aıtarlyqtaı azaıtýǵa bolatynyn kórsetedi.
2023 jyly ótken COP-28 konferensııasynda 20 el, sonyń ishinde AQSh pen Fransııa 2050 jylǵa qaraı ıadrolyq qýattardy úsh ese ulǵaıtý týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Eýroparlament sondaı-aq ıadrolyq energetıkany jasyl energııa taksonomııasyna qosýǵa daýys berdi, bul Eýropada jáne álemde atom energetıkasyn damytýdyń jańa perspektıvalaryn ashady.
Ýrannyń úlken qory jáne atom energetıkasyndaǵy tájirıbesi bar Qazaqstan kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýdyń negizgi quraly retinde atom energııasyn paıdalanýǵa jaqsy jaǵdaıǵa ıe.
Endi mysaldar arqyly álemdik tájirıbeni qarastyraıyq.
Fransııa - kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý úshin atom energııasyn tabysty paıdalanýdyń jetekshi mysaly. 1970 jyldary atom energetıkasynyń belsendi damýy nátıjesinde el óziniń elektr energııasynyń 65%-ǵa jýyǵyn atom elektr stansııalarynan qamtamasyz ete aldy. Bul sheshim CO₂ shyǵaryndylarynyń aıtarlyqtaı tómendeýine yqpal etip, Fransııany taza energııa boıynsha álemdegi jetekshi óndirýshilerdiń birine aınaldyrdy.
Derekterge sáıkes, Fransııanyń IJО́ 1970 jyldary orta eseppen jylyna 5%-ǵa ósti, bul jańa tehnologııalar men energetıkalyq sheshimderdi engizýge qaramastan kúshti ekonomıkalyq ósýdi kórsetedi. Sonymen qatar 1970 jyldan beri atom energııasyna kóshý jáne energııa tıimdiligin arttyrý nátıjesinde jan basyna shaqqandaǵy CO₂ shyǵaryndylary 40%-ǵa derlik tómendedi. Ekonomıkalyq ósý men kómirtekti azaıtýdyń bul úılesimi Fransııany atom energııasyn engizý arqyly ornyqty damýǵa qalaı qol jetkizýge bolatynynyń biregeı úlgisine aınaldyrady.
COP-28-de qol qoıylǵan deklarasııaǵa sáıkes, Amerıka Qurama Shtattary energetıkalyq táýelsizdikke qol jetkizý jáne kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý úshin bul salanyń mańyzdylyǵyn túsinip, atom energetıkasyn damytýǵa taǵy da nazar aýdaryp otyr. Sońǵy onjyldyqtarda amerıkalyq atom energetıkasy ártúrli qıyndyqtarǵa tap boldy, sonyń ishinde qoldanystaǵy reaktorlardyń eskirýi jáne qoǵamdyq teris pikir bar. Degenmen, turaqty energetıkalyq bolashaqtyń qajettiligin seziný jáne dekarbonızasııaǵa umtylý eldegi atom energetıkasynyń jańa kókjıekterin ashady.
AQSh Energetıka mınıstrligi (DOE) shaǵyn modýldik reaktorlar (SMR) sııaqty jańa tehnologııalardy damytýǵa belsendi túrde qoldaý kórsetedi. Bul reaktorlar qaýipsizdikti, modýldilikti jáne aımaqtyń qajettilikterine baılanysty ıkemdi túrde ornalastyrý múmkindigin qosa alǵanda, birqatar artyqshylyqtardy usynady. О́z strategııalarynyń bóligi retinde DOE SMR senimdi jáne taza energııamen qamtamasyz etýdiń negizgi elementteri bola alatynyn atap kórsetedi, bul ásirese klımat pen turaqtylyq maqsattaryna qol jetkizý úshin mańyzdy.
AQSh-ta atom energetıkasyna qaıta oralý energetıkalyq táýelsizdikti nyǵaıtý qajettiligine de baılanysty. El ıadrolyq sektordaǵy pozısııasyn álsiretken ótkenniń sabaqtaryna súıene otyryp, saıasatkerler men sarapshylardyń jańa urpaǵy ıadrolyq energetıkanyń ımporttyq qazba otyndaryna táýeldilikti aıtarlyqtaı azaıta alatynyn moıyndaıdy. Osynyń nátıjesinde Amerıka Qurama Shtattary tek ıadrolyq generasııalaý áleýetin arttyrýǵa ǵana emes, sonymen birge jahandyq ıadrolyq energetıkadaǵy kóshbasshylyqty qalpyna keltirýge, sol arqyly energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge jáne halyqaralyq klımattyq mindettemelerdi qoldaýǵa umtylady.
Germanııanyń ıadrolyq energetıkadan tolyq bas tartýǵa umtylýyna qaramastan, bul sheshimdi kóptegen sarapshylar asyǵys jáne strategııalyq turǵydan tıimsiz dep qabyldady. 2011 jyly Fýkýsıma apatynan keıin Germanııa sol kezdegi kómirtekti az kómirtekti elektr energııasynyń kóp bóligin qamtamasyz etkenine qaramastan, 2022 jylǵa qaraı atom elektr stansııalaryn jabý týraly sheshim qabyldady. Onyń ornyna el jel men kún sııaqty jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy belsendi túrde damyta bastady. Degenmen, energetıkalyq strategııanyń kúrt ózgerýi birqatar saldarǵa ákeldi.
Birinshiden, energııamen qamtamasyz etýdiń turaqtylyǵy turǵysynan jańartylatyn kózderge kóshý qıynǵa soqty. Jańartylatyn energııa kózderinen elektr energııasyn óndirýdegi ýaqytsha olqylyqtar Germanııany kómir men tabıǵı gazǵa kóbirek táýeldi etýge májbúr etti, bul óz kezeginde CO₂ shyǵaryndylaryn arttyrdy. О́tpeli kezeńniń tıisti josparynsyz ıadrolyq energetıkany kezeń-kezeńimen toqtatýǵa asyǵý eldi klımattyń ózgerýimen kúresetin qýatty quralsyz qaldyrdy. Atom energııasy tómen kómirtekti jáne turaqty bola otyryp, turaqty energetıka júıesine kóshýde sheshýshi ról atqara alady, biraq odan bas tartý Germanııanyń kómirtegi izin arttyrdy.
Ońtústik Afrıka (4,4%) jáne Úndistan (3,1%) sııaqty ıadrolyq energııanyń úlesi az elderde CO₂ shyǵaryndylary tipten kóp: tıisinshe 707 jáne 713 g/kVt/saǵ.
Shyǵaryndylardy aıtarlyqtaı azaıtý úshin barlyq energetıkalyq sektorlardy dekarbonızasııalaý qajet. Degenmen, qazirgi ýaqytta kóptegen sebepke baılanysty elektr energetıkasyna úlken nazar aýdarylady:
- Birinshiden, elektr energetıkasy kómirteksizdendirýdiń eń ońaı sektorlarynyń biri, óıtkeni atom energııasy sııaqty tómen kómirtekti nusqalar bar.
- Ekinshiden, elektr energııasy sońǵy paıdalaný satysynda taza bolady, onyń eki negizgi artyqshylyǵy bar - qalalyq jerlerde aýanyń sapasyn jaqsartý jáne shyǵaryndylardy ortalyqtandyrý, olardy retteýdi jeńildetý.
- Úshinshiden, elektr energııasyn óndirý CO₂ shyǵaryndylarynyń qarqyndy kózi bolady. Túpkilikti energııa tutynýdyń shamamen 20%-y ǵana elektr energııasy esebinen bolsa, onyń óndirisi energııaǵa baılanysty barlyq shyǵaryndylardyń 40%-dan astamyna jaýap beredi.
Qazaqstan úshin tómen kómirtekti energııa kózderine kóshý eń ózekti másele, óıtkeni el parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń eń úlken kólemi boıynsha álemde ekinshi orynda. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynda CO₂ shyǵaryndylarynyń kólemi 821 g/kVtsaǵ qurady. Sebebi, eldegi elektr energııasynyń 77 paıyzdan astamy kómir jaǵatyn jylý elektr stansııalarynda (JES) óndiriledi.
Parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń bul kólemin tómen kómirtekti energııa kózderin paıdalaný arqyly ǵana azaıtýǵa bolady, bizdiń jaǵdaıda bul atom elektr stansııasyn (AES) iske qosý. Bul úshin Qazaqstanda barlyq alǵysharttar bar: el tabıǵı ýrannyń dáleldengen qory boıynsha álemde ekinshi orynda jáne ýran óndirý ónerkásibinde jetekshi oryn alady, jyl saıyn álemdik atom energııasyna qajettiliktiń 40%-ǵa jýyǵyn óteıdi. Álemdegi kem degende árbir úshinshi ıadrolyq reaktor elimizdiń ýranmen jumys isteıdi degen uqsastyqty keltirýge bolady.
Sonymen qatar «Qazatomónerkásip» Ulttyq atom kompanııasy Qazaqstan Respýblıkasynda jumys isteıdi, ol álemdegi eń iri resýrstyq bazalardyń birine basymdyqpen qol jetkize alatyn tabıǵı ýrannyń iri óndirýshisi. «Qazatomónerkásip» qurylymyna otyn qurastyrý tehnologııasynyń ıesi – fransýzdyq Framatome kompanııasynyń sertıfıkattaýynan jáne túpkilikti tutynýshydan ıadrolyq otynnyń sertıfıkattalǵan jetkizýshisi retinde tanylýynan keıin 2021 jyldyń qarashasynda paıdalanýǵa berilgen «Úlbi-TVS» JShS zaýyty bar. О́nimi Qytaıdyń CGNPC ıadrolyq korporasııasy. Úlbi-TVS zaýyty Qazaqstanǵa otyn jınaqtaryn, ıaǵnı atom elektr stansııalary úshin daıyn ıadrolyq otyndy jahandyq jetkizýshilerdiń shekteýli sheńberine kirýge múmkindik berdi. Bul Qazaqstandaǵy atom elektr stansııalary úshin ıadrolyq otynnyń jalǵyz óndirisi.
Sonymen, Qazaqstanda atom elektr stansııasyn iske qosý múmkindigi týraly aıtatyn bolsaq, «Qazatomónerkásiptiń» jyldyq óndiris kólemine súıene otyryp, atom elektr stansııasynyń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin jetkilikti ýran resýrstary bar.
Barlyǵyn qarastyratyn bolsaq, atom energııasy klımattyń ózgerýimen kúresý jáne kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý úshin mańyzdy qural bolyp sanalady. Kómirtek izin azaıtý úshin atom energııasyn paıdalanýdyń tabysty mysaldaryn kórsetken halyqaralyq tájirıbe Qazaqstan úshin baǵdar bola alady. Elde jańa atom elektr stansııalarynyń qurylysy CO₂ shyǵaryndylaryn azaıtyp qana qoımaıdy, sonymen qatar energetıkalyq qaýipsizdikti, ekonomıkalyq ósýdi jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etedi.
