Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, synyp jetekshileri rasymen de balanyń mekteptegi ata-anasy sekildi. О́ıtkeni oqýshynyń sabaq úlgerimine de, sabaqtan tys ómirine de, mekteptegi, mektepten bólek túrli is-sharalardaǵy tártibine de synyp jetekshisi jaýapty. Osyndaı jaýapkershiligi joǵary jumystan muǵalimderdiń kóbi sanaly túrde bas tartyp jatady. Munyń bir sebebi synyp jetekshiligine tólenetin qosymsha aqynyń tym tómendiginde bolyp tur. Máselen, qazir osy qosymsha aqynyń mólsheri 10 myń teńgege de jetpeıdi. Bul degenińiz – óte mardymsyz soma ári synyp jetekshiniń arqalaıtyn aýyr júgin esh aqtamaıtyn aqy. Sondyqtan da synyp jetekshiligine tólenetin qosymsha aqynyń mólsherin kóbeıtý týraly taqyryp jıi kóteriledi. Biraq bul sheshim túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqata ala ma?
Jaqynda Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaevtyń pedagogtermen kezdesýinde sóılegen sóziniń vıdeosy áleýmettik jelilerde tarady. Kezdesýde Ǵ.Beısembaev: «Synyp jetekshiligine endi biz basqasha qaraımyz. Maǵan mektep basshylary muǵalimderdiń synyp jetekshisi bolǵysy kelmeıtinin aıtady. Nege bolǵysy kelmeıdi? Synyp jetekshisine basqasha mártebe berýimiz kerek. Synyp jetekshiligine tólenetin qosymsha aqynyń mólsherin úsh ese kóteremiz. Attestasııaǵa da synyp jetekshiligin qostyq, endi attestasııada synyp jetekshiligin qosa atqaryp júrgen muǵalimniń baly joǵary bolady. Taǵy da basqa artyqshylyqtardy engizemiz, oqytamyz, daıyndaımyz. Endigi jerde synyp jetekshisi bolǵysy keletinder de bola almaıtyn báseke qalyptasady, biz osyǵan alyp kelemiz», degen. Mınıstrlikke habarlasqanymyzda ústemeaqynyń qashan kóbeıetini aldaǵy ýaqytta habarlanatynyn, áli qarastyrylyp jatqanyn jazdy.
Joǵarydaǵy mınıstrdiń málimdemesine jeli qoldanýshylary túrli pikir qaldyrǵan, olardyń arasynda muǵalimderdiń de bar ekeni kózqarasynan kórinip-aq tur. Mysaly, G.E. (jýrnalıstik etıka turǵysynan aty-jónin tolyq jazǵandy qup kórmedik) esimdi pikir bildirýshi: «О́te kóp qosypty-aý, endi jumys isteńder. Túnde polısııa, kúndiz muǵalim, tárbıeshi, biraq óz balasyna ýaqyty jetpeıtin eń batyr adamdar ǵoı», dep jazypty. Al G.A. esimdi pikir bildirýshi: «Synyp jetekshisi múlde basqa adam bolyp, óz baǵytynda attestasııadan ótý kerek. Muǵalim óz pánimen ótý kerek», dep attestasııada artyqshylyq berilýine qarsylyq bildiripti. Endi biri: «Almatyda úshinshi ret 12 jasar qyz 13-qabattan ózin tastap jiberdi. Urpaqtyń sanasyzdyǵy órship barady. Bilimniń de, tárbıeniń de joly durys emes. Qazirgi balalarda rýh joq. Sanasy álsiz. Ishki kúsh-qýat joq. Vırtýaldy sana qalyptasqan. Kim jetektese de, erip ketedi. Bul kimniń kinási? Aqsha kóbeıtkenmen, tárbıe ońala ma?», dep máselege múldem basqa qyrynan kelgen eken.
Rasymen de bir sát oılanyp kóreıikshi, qosymsha aqynyń mólsherin arttyrǵanmen, másele sheshile me? Jaǵdaıǵa kirip aıtar bolsaq, jalaqysyna taǵy 20 myń teńge qosylǵan bir synyp jetekshisi óz jaýapkershiligindegi 25 oqýshynyń tárbıesin jaqsartyp kete ala ma? О́te kúmándi. О́ıtkeni tárbıe kóp kúsh-jigerdi, psıhologııalyq turǵyda asqan sheberlik pen kásibılikti talap etedi. Mektepke arnaıy baryp, synyp jetekshisimen tildeskennen túıgenimiz sol boldy. Synyp jetekshiligin qosa atqaratyn elordadaǵy №8 mekteptiń matematıka páni muǵalimi Naǵıma Ábdirasylqyzy atalǵan qosymsha qyzmettiń jaýapkershiligi joǵary, osyǵan qosa toltyratyn esep qujaty kóp ekenin aıtady.
«8-synyp oqýshylaryna jetekshilik etemin. Mysaly, men ózimniń sabaǵymnan bólek, ıaǵnı jumys ýaqytynda uzasa 2-3 saǵat qana oqýshylardyń tárbıesimen aınalysa alamyn. Bul ýaqyt jaýapty jumysqa jetpeıdi, sebebi ata-analardan keıin biz turamyz. Onyń ústine qazir ata-analar balanyń tárbıesin mektepke ysyryp qoıǵan. Olardy da kinálaı almaısyz, sebebi otbasyn asyraý kerek, áleýmettik, turmystyq sharýalardan, jumystan bosamaıdy. Al mektep oqýshyny ári ketkende 7-8 saǵat qana ustap tura alady, 24 saǵattyń qalǵan bóligin ol óziniń otbasynda ata-anasymen ótkizýi kerek. О́kinishke qaraı, balalar úıdegi ýaqytyn ata-anamen emes, jalǵyz nemese dostarymen, bolmasa telefonmen ótkizedi. Álbette, urpaq tárbıesine bizdiń, ıaǵnı muǵalimderdiń de yqpaly bar. Solaı desek te, eń mańyzdysy – otbasy, ata-ana tárbıesi. Qanshama jyl synyp jetekshiligin atqarǵanda jaqsy da jaman jaǵdaılarǵa kez boldym. Sonyń ishinde basqasynan jıirek kezdesetini – balanyń eki túrli obrazda bolatyny. Mysaly, bir oqýshym mektepte synyptastaryna kún kórsetpeıtin, muǵalimdermen qarym-qatynasy kıkiljińge ulasyp kete beretin, agressııaǵa toly adam boldy. Onyń osy qylyǵyn ata-anasyna aıtsaq, múldem senbeıdi, kerisinshe bizdi kinálaıdy. О́ıtkeni ol – otbasynda múldem basqa bala. Sodan sol oqýshymdy uzaq zerttedim, úıine de baryp, áke-sheshesimen de sóılesip, biraz baqyladym», dedi synyp jetekshi.
N.Ábdirasylqyzy uzaq ýaqyt zertteý nátıjesinde anyqtaǵandaı, bala otbasynda ákesinen qorqady. Ákesi óziniń balaǵa qol jumsaıtynyn jasyrmaǵan jáne onysyn kishkentaı kezde óziniń de taıaq jep óskenimen, bala taıaq jemese, adam bolmaıtynymen túsindiripti. Anasy da balanyń kishkene óreskel áreketin, teris qylyǵyn baıqasa, ákesiniń sabap tastaıtynyn rastaǵan. Sóıtip, synyp jetekshisi ata-anasyna bala óz áke-sheshesine ishindegisin shyǵara almaǵandyqtan, eń jaqyn jandarynan jylýlyq kórmegendikten, sonysyn syrt adamdarǵa shyǵaratynyn, odan úıde kórgen qatygezdikti basqalarǵa kórsetetinin, ashý-yzasyn mekteptegi, daladaǵy adamdardan alatynyn aıtypty.
«Jasóspirim oqýshylardyń arasynda adam oıyna kelmeıtin oqıǵalar bolyp jatady. Jalpy, biz balalardyń áleýmettik jaǵdaıyn bilý úshin úıin aralap, akt toltyramyz. Kóbinde baıqaǵanym, olardyń basym bóligi, shamamen 80 paıyzy tolyq emes otbasynda tárbıelenip jatyr. Bul bala tárbıesine áser etpeı qoımaıdy. Jıi kezdesetini, jalǵyzilikti ata-analar otbasyndaǵy barlyq sharýaǵa, asyraýǵa ǵana úlgeredi de, bala tárbıesine ýaqyty da qalmaıdy. Sondaıda balanyń minez-qulqy da jaman jaǵyna ózgerip ketedi. Sol ýaqytta ata-analar ádette bar ashýyn mektepten alyp, bilim basqarmasyna nemese mınıstrlikke, áıteýir bir joǵaryǵa shaǵymdanatynyn aıtyp shyǵa keledi. Olar kóbine balasyn qorǵap júrmin dep oılaıdy, biraq shyn máninde perzentin psıhologııalyq turǵyda qorǵaı almaǵan bolyp shyǵady», deıdi N.Ábdirasylqyzy.
Iá, bala tárbıesimen eń birinshi ata-anasy aınalysýǵa tıis. Desek te balanyń kóńil kúıi men júris-turysy, minez-qulqyna baqylaý jasap, oqys oqıǵanyń aldyn alýǵa múmkindigi bar, tipti túzeýge, túzelýine muǵalimniń yqpal ete alatyny da ras. Muny ata-analar da joqqa shyǵarmaıdy. 4 balanyń anasy Qarlyǵash Toqtasyn muǵalimniń oqýshy ómirinde alatyn orny, róli zor ekenin aıtady.
«Men mektepte ata-ana komıtetiniń tóraıymy boldym. Birde merekege oraı synyp jetekshisine ata-analar chatynda aqsha jınaý týraly usynys aıtyldy. Barlyǵy syılyq berýge kelisip otyr, biraq aqshanyń somasyna kelgende kelispeýshilik týdy. Sebebi ózi sol mektepte muǵalim bolyp isteıtin ata-ana kóbi qoldap turǵan somaǵa kelispeı, eki ese kóp jınaýdy usyndy. Bir-eki adamdy óziniń sońyna ertip alǵan, chatta sonyń sózin sóılep otyrdy. Alaıda kópshiliktiń daýysy jeńip, sońǵy sheshimdi komıtet basshysy retinde men shyǵardym. Sanaýly adamnyń qalaýyndaı altyn buıym bolmaǵanymen, az somadan jınalǵan qarajatqa ájeptáýir syılyq aldyq. Biraz ýaqyt ótti, men muny múldem umytyp ta kettim. Bir kúni balam úıge kóńilsiz keldi, sebebin suraǵanymyzda basqa synypqa aýystyrýdy ótindi. О́ıtkeni synyp jetekshisi sol syılyq máselesinen beri balama qysym kórsetip kelipti. Sabaqqa jaqsylap daıyndalyp baryp, úıde oqyǵanyn aıtyp berýge qolyn kóterip qansha suransa da, múmkindik bermepti. Kerisinshe sabaq suramaı, nashar baǵa qoıa beripti. Osydan óte jaqsy oqıtyn balamnyń sabaq úlgerimi nasharlap qana qoımaı, minez-qulqy da ózgerip, tuıyqtalyp, tipti eshteńege zaýqy soqpaı qaldy. Shyn máninde muǵalim – mekteptiń júregi ǵana emes, oqýshynyń ómirin ózgerte alar yqpaldy adam. Onyń ishinde, ásirese bastaýysh synyp jetekshileriniń róli zor», deıdi ana Q.Toqtasyn. Kópbalaly ananyń aıtýynsha, tuńǵyshynyń mamandyq tańdaýyna, ómirde alǵyr, oqýda ozat, qoǵamdyq iste belsendi bolýyna synyp jetekshisiniń yqpaly kóp bolǵan. Sol sebepti bári synyp jetekshisiniń kásibı biliktiligine baılanysty.
Negizi bilim sarapshylary arasynda synyp jetekshisine pán muǵaliminen bólek shtat bólinip, ózine jeke jalaqy tólenýi kerek ekeni aıtylady. Sonda mekteptegi balanyń tártip-tárbıesine synyp jetekshisi tolyǵymen jaýap beredi, sabaq beremin dep alańdamaıdy. Mundaı júıe sheteldik mektepterde, elimizde zııatkerlik mektepterde bar. «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymynyń «Tárbıe jumysy» departamenti dırektorynyń orynbasary Aıda Tólendiqyzynyń sózine qarasaq, zııatkerlik mekteptegi kýrator maman oqýshynyń tańnan keshke deıingi mektepte ótkizetin ýaqytynda tártibine, kóńil kúıi, minez-qulqy, oqý úlgerimine jaýapty bolady. 2009 jyldan beri engizilgen bul qyzmetke pedagogıkalyq mamandyǵy bar muǵalimder men psıhologter qabyldanady. Oqý-tárbıe úderisin júzege asyrý maqsatynda kýrator pán muǵalimderimen, mektep psıhologi, jataqhanadaǵy tárbıeshi, kásibı baǵdar berýshi (proforıentator), pedagog-kitaphanashy, ata-analarmen tyǵyz jumys isteıdi.
«Kýrator – mekteptegi balalardyń ekinshi ata-anasyndaı eń jaqyn adamy desek artyq emes. Ol oqýshynyń sabaqqa kelgennen bastap mektepten qaıtqansha (ıaǵnı tolyq jumys kúni) onyń jan-jaqty damýy, emosıonaldy kóńil kúıiniń qandaı jaǵdaıda ekenin qadaǵalaý, aınalasyndaǵy dostarymen qarym-qatynasyn baqylaý, sabaqqa qatysýy, tártibi, oqý úlgerimin qadaǵalaý, qosymsha sabaqtar, úıirmeler men elektıvti sabaqtar, tárbıe jobalaryna, mekteptegi sabaqtan tys túrli is-sharalarǵa qatysýy, ómir qaýipsizdigine, balaǵa jaıly orta qalyptastyrýǵa qatysty qyzmetter atqarady. Kýratorlyq qyzmettiń taǵy bir ereksheligi, eger oqýshynyń oqý úlgerimi nemese tártibinde qandaı da bir oǵash jaǵdaı bolǵanda shuǵyl túrde áreket ete alady», dedi A.Tólendiqyzy.
Zııatkerlik mektep ókiliniń aıtýynsha, kýratordyń ortasha jalaqysy onyń biliktilik deńgeıine baılanysty bolady. Bizdiń qoǵamda kóp jaǵdaıda ata-analar mektep jınalysyna qatysýǵa, túrli is-sharalarǵa kelýge salǵyrttyq tanytady, alaıda atalǵan mektepte ata-analar belsendi. О́ıtkeni mektep ata-analarynyń bala tárbıesine qatysty bilimin arttyrý ári balamen qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa qajetti ádisterdi úıretý, tájirıbe almasý maqsatynda kýrator «Ata-analar» ýnıversıtetin uıymdastyrady. Munda psıholog, kýrator, pán muǵalimderi birlesip ata-analarǵa arnalǵan paıdaly oqý semınarlaryn ár toqsanda ótkizedi. Bul óz kezeginde ata-ananyń sanaly túrde balalarymen qarym-qatynasyn jaqsartýyna, ata-ana-mektep-oqýshy turǵysynan tereńirek túsinýine jaǵdaı jasaıdy, sonymen qatar mektep ómirine qyzyǵýshylyǵyn arttyrady.
