Jetkinshekterdi jeli qaterinen qalaı qorǵaımyz?

Jas bala da qumyra sekildi. Ishine ne quısań sonymen tolady. Olardyń qolyna sıqyrly smartfon ustatyp, ǵalamtor áleminiń esigin aıqara ashyp bergennen keıin ár qımylyn qaltqysyz qadaǵalaý­dy da qaperden shyǵarmaǵanymyz abzal. Bul másele talaıdan beri Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyn dabyl qaqtyryp otyr. «Mektep jasyndaǵy balalardyń densaýlyqqa qatysty minez-qulqy» (HBSC) zertteýiniń derek­terin keltirsek, 2022 jyly Eýropa, Ortalyq Azııa jáne Kana­da­nyń 44 elinde 11, 13 jáne 15 jastaǵy 280 myń jasóspirim arnaıy saýalnamaǵa qatysqan. Atalǵan aımaqtarda áleýmet­tik jelilerdi problemalyq qoldaný úderisi 2018 jylǵy 7%-dan 2022 jyly 11%-ǵa deıin artqan. Sıfrlyq tehnologııalar jastar­dyń psıhıkalyq densaýlyǵyna aıtar­lyqtaı nuq­san keltirip jatqanyna alańdaǵan ǵalymdar ata-analarǵa úndeý jasap, jetkinshekterdi jeli táýeldiliginen arashalap qalýǵa shaqyrǵan.

Bul úrdis jalǵasa berse, jasós­pi­rimder densaýlyǵyna bolashaqta óte qıyn zardap ákelýi múmkin. Áleý­mettik jelilerdi shekten tys qol­daný kún tártibiniń saqtal­maýy, uıqy­nyń qanbaýy, ashý­shań­dyq, oqý úlgeri­miniń tómendeýi, tabıǵı emosııalardan ajyrap qalý, minez-qulyqtyń ózgerýi sııaq­ty problema týdyryp otyr. Jasós­pirimderdiń ómirdegi shynaıy qyzyǵýshylyqtardan qol úzip, jaýap­kershilik, jana­shyrlyq, kitap oqý, ortaǵa beıim­delý, bolǵan oqıǵalardy óz qa­lybynda qabyldaý sezim­derinen alystaýy – jelige táýeldiliktiń taǵy bir sıpaty. 

Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»

«Áleýmettik jeliler jasós­pirimderdiń densaýlyǵy men salamattylyǵyna oń da, teris te áser ete alady. Osy sebepti sıfr­lyq saýattylyqty oqytý mańyzdy. Aldyńǵy qatarly elderde jastardyń áleýmettik jelilerdi qoldanýy qarqyndy ári tehnologııalardyń damý deńgeıi de óte joǵary. Biz mun­daı alshaqtyqtyń saldaryna kýá bolyp, bul úderis ary qa­raı da úlkeıe beredi dep sanaımyz. Muny boldyrmaý úshin el úki­metteri, densaýlyq saqtaý organ­dary, muǵalimder men ata-ana­lar oryn alǵan jaǵdaıdyń alǵy­sharttaryn tereń uǵynýy jáne bulardy joıý úshin laıyqty is-áreketter jasaýy kerek», dep pikir bildirgen DDU-nyń Eýropalyq óńirlik bıýrosynyń dırektory Hans Klıýge.

Jasóspirimder arasyn­da atalǵan taqyrypqa qatysty zertteý sharalaryn otandyq mamandar da qolǵa alǵan. Má­selen, Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligine qarasty Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq orta­lyǵy júr­gizgen zertteý­de 10 jasóspirimniń bireýi (12%) óziniń jelini qol­da­nýyn baqylaýǵa tyrysatynyn aıtqan. Olardyń deni keri saldarlardyń áserine ushy­raı otyryp, áleýmettik jeli­lerdegi problemalyq minez-qu­lyq belgilerin kórsetken. Zert­teýde qyz balalardyń ul balalarǵa qaraǵanda áleýmettik jelilerdi problemalyq qoldaný deńgeı­leriniń joǵary ekeni aıtylady (10%-ǵa qarsy 14%). Al jastardyń úshten bir bóligi (36%) dostarymen únemi ınternet arqyly baılanys jasaıtyn kórinedi. Sondaı-aq áleýmettik jelilerdi problemalyq paıda­la­nýshylardyń qatarynda psıho­aktıvti zattardy qoldaný­shylar deńgeıi joǵary ekeni baıqalǵan.

– Keıbir ata-ana bala tár­bıe­leý jumysyna bas qatyr­maı, ýa­qytsha tynyshtyq úshin ony tolyqtaı ǵalamtorǵa tap­syr­ǵan. О́kinishtisi, kompıýter oıyndary men ártúrli áleý­­mettik jelilerdegi qatań, ja­ǵym­syz áreketter besik­ten beli shyqpaǵan balany qan­dyqol qylmyskerlikke, ák­ki alaıaqtyqqa ıtermelep qana qoımaı, ózine qol jum­saý­ǵa da aparyp jatyr. Keıin­gi jyl­dary elimizde áleý­met­tik jeli men túrli dinı eks­tre­mıstik radıkalıstik ba­ǵyt­ta nasıhat júrgizetin saıt­tar jasóspirimderdiń mıyn ý­lap jatqany jasyryn emes. Eń kúrdelisi, aýyrǵan adam­nan góri, ǵalamtor táýel­dili­gine shaldyqqan «naýqas­ty» emdeý áldeqaıda qıyn. Al kom­pıýterdiń bala densaý­lyǵy­na zııanyn aıtpaǵanda, sabaq úlgerimine de aıtarlyqtaı keri áse­rin tıgizetini dálelden­gen. Kóbine vırtýaldy álem­niń «tutqyny» atanatyn – 6-9-synyp oqýshylary, ıaǵnı 12-16 jas shamasyndaǵy bal­ǵyndar. Jetkinshekterdiń demalysy durys uıymdas­ty­ryl­maıtyndyqtan, olar erik­siz kompıýterlik klýbtar men áleýmettik jeliniń «qur­bany» bolady. Sonyń nátı­jesinde ımmýnıtettiń álsi­reýi, psıhıkalyq nerv júıe­siniń buzýylýy jıilep jatyr. Iаǵnı uıqysyzdyq, tez sharshaý, júıkeniń juqarýy kúızeliske ushyratary anyq. Kom­pıýterdiń aldynda kóp otyrýdyń kesirinen jasós­pirimniń qalshyldap ustamasy ustaǵan jaǵdaılar da kezdesedi. Árbir ata-ana balasynyń bolashaǵyn búginnen bastap oılaǵany abzal. Qajettilik úshin paıdalanǵannyń ózinde paıdasy men zııanyn eskerip shekteı bilýi shart. Munyń ornyn balany qyzyqtyratyn, logıkalyq oılaý júıesin damytatyn tásilderge almastyrsa ıgi, – deıdi pedagog-psıholog Araıgúl Rahmetqyzy.

2023 jyly elimizde balalar arasyndaǵy eń tanymal qosymsha retinde YouTube jelisi tirkelgen. Onyń úlesine balalardyń eń tanymal 10 qo­symshada ótkizgen ýaqyty­nyń 30%-y tıesili. Úshtikke WhatsApp jáne TikTok jelileri kirgen. Kıberqaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýdi usynǵan keıbir sarapshylar zamanaýı tehnologııanyń paıdaly qyzmetterin qoldanarda balanyń jeke shekarasy týraly da umytpaýymyz qajet degen pikirde.

Psıholog Dına Hasenova gadjetten qol úzip, bala nazaryn basqaǵa aýdartý úshin jasalatyn negizgi qadamdar jóninde keńes berdi.

– Bári qarapaıym kún tártibiniń júıeli jolǵa qoıy­lýynan bastalady. Bala mektepke barǵanǵa deıingi kezeńde oǵan qolaıly orta qalyptastyrý qajet. Balabaqshaǵa aparatyn múmkindik bolmaǵan jaǵdaıda ony fızıkalyq jattyǵýlarǵa, dene eńbegine baýlyǵan durys. Aýlaǵa shyǵyp, kórshiniń balalarymen oınasyn. Balańyzben kóbirek sóılesip, qoıǵan suraq­taryna jalyqpaı jaýap berińiz. Jumystan sharshap kelseńiz de, balańyzben tym quryǵanda jarty saǵat oınańyz, qalaýyn surańyz. 5-7 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa kúnine gadjetke qaraýǵa 20-50 mınýt ýaqyt bergen jet­kilikti. Bala 10-11 jasqa kelgende gadjetten kúshtep ajyratý qıyn. Bul jastaǵy balalarǵa táýligine 60-80 mınýttan artyq gadjet ustamaǵan abzal. Qazirgi smartfondarda balanyń ǵalamtordaǵy is-áreketin qadaǵalaýǵa arnalǵan túrli baǵdarlamalar bar. Paı­daly kontentterdi nusqańyz. Belgili bir ýaqyttan keıin telefondy ózdiginen qulyptap tastaıtyn baǵdarlamalardy paıdalanyńyz. Balańyz tún­uzaq smartfonmen qalyp qoı­masyn. Sabaq oqý barysynda ár saǵat saıyn úzilis alyp, kózdi demaldyrǵan durys. Telefonǵa úzdiksiz telmirý kóz ben mıǵa áser etedi. Smartfondardy paı­dalanǵanda kózge aýyrlyq túsirmeıtin, oqýǵa yńǵaıly rejimge qoıyp oqý kerektigin qadaǵalańyz, balańyzǵa munyń saldaryn aıtyp túsindirińiz. Elektrondy qurylǵylardan bólinetin sáýleler ýaqyt óte kele uıqynyń buzylýyna ákeledi. Negizinen balalar ǵana emes, úlkender de smartfondy tósekke jatarda qolǵa almaǵany durys, deıdi D.Hasenova.

Elimizde jyl basynan beri kámelet jasyna tolmaǵan 134 bala óz-ózine qol jumsaǵan. Al byltyr óz ómirin tárk etken jetkinshekterdiń sany – 142. Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıevanyń aıtýynsha, elimizde kúnine eki bala sýısıd jasaýǵa árekettenedi. Álbette, bul oqıǵalardyń sebebi san al­ýan. Degenmen ǵalamtordaǵy onlaın oıyndar men túrli qosym­shalar jaǵa ustatar jaǵdaılarǵa jıi sebep bolatyny qoǵamda jıi aıtylady. Aqparat keńistiginde 12-16 jas aralyǵyndaǵy jastardy sanaly túrde óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermeleıtin «Tıhıı dom», «Sınıı kıt» sekildi sur­qııa oıyndardyń órimdeı balalardy ómir daǵdarysyna túsir­geni týraly oqıǵalar az emes.

Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrligi jyl basynan beri sýı­sıdti nasıhattaıtyn ma­terıal­dardy taratýdyń 22 fak­ti­sin anyq­tap, 19-yn joıǵan. Son­daı-aq zorlyq-zombylyq týraly ha­bar taratatyn 157 ınternet-re­sýrsty anyqtap, 56-syn buǵat­tapty. Mamandar túrli ınternet-resýrs arqyly balalarǵa kesiri tıetin jáne belgili bir ataý­lary bar qaýipti toptardy joıý úshin platformalardyń bas­shy­larymen baılanysqa shy­ǵyp, solarmen jumys isteýge kirisken.

Áleýmettik jelilerdi qolda­nýdyń qaýip-qaterlerleri týraly jıi aıtylǵanmen, mamandar jelini jaýapkershilikpen paıdalanýdyń artyqshy­lyqta­ry da az emes ekenin alǵa tartady.

– Jastardy ınternetti zııan­syz paıdalanýǵa úıretý – mańyzdy másele. Tehnıka qaryshtap damyǵan zamanda ǵylym-bilimdi erkin meńgerýde túrli tehnologııalar – tıimdi tetik. Internetti maqsatty qoldanǵan jastar úlken tabysqa qol jetkizip jatyr. Internet múmkindigin tıimdi qoldaný jasóspirimderdiń áleýmettik baılanystaryn kúsheıtedi, – dedi DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy Bas­qarma tóraǵasynyń orynbasary Saltanat Nazarova.

Eýropa men Ortalyq Azııa­ny qamtıtyn DDU-nyń Eýropalyq óńirlik bıýrosy saıa­satkerlerdi, pedagogterdi jáne densaýlyq saqtaý mamandaryn bul baǵytta maqsatty is-sharalar júrgizýge úndep otyr. Mektepterde áleýmettik jelilerdi jaýapkershilikpen qoldaný, ınternet qaýipsizdigin jáne synı oılaý daǵdylaryn qamtıtyn ǵylymı negizdelgen baǵdarlamalardy engizý, psı­hı­kalyq densaýlyqty saqtaý salasyndaǵy qyzmetter jelisin keńeıtý, sıfrlyq tehnologııalardy problemalyq paıdalanýdan týyndaıtyn máse­lelerdi sheshe alatyn qupııa ári ádil psıhıkalyq densaýlyq qyzmetterine qol jetkizý, ınter­netti qaýipsiz paıdalaný tý­rasyndaǵy otbasylyq tárbıeni kúsheıtý, áleýmettik jelilerdiń esep berýge mindettiligin qamta­masyz etý máseleleri basty nazarda bolýy kerek.

ALMATY