– Alına Robertqyzy, búgingi tańda bıologııa páni qalaı oqytylyp jatyr? Shetelmen salystyrǵanda elimizdiń ádistemesinde qandaı ózgeshelikter bar?
– Shetelmen salystyrǵanda bizde bıologııa páni jaqsy oqytylady. Árıne keıbir jerde kemshin tartqan tustar da jeterlik. Bárinen de keńestik oqytý júıesi jaqsyraq edi. Biraq onyń ádistemesi jańa zamanǵa beıimdelip úlgermedi. Keńestik bilim berý júıesi eski «Volga» kóligi sııaqty. О́te senimdi, miz baqpaı, qansha júk bolsa da kótere beredi. Tek onda jaılylyq joq. Burynǵy oqytý tásili de sondaı boldy. Sol úshin eski tártipti qaldyryp, búgingi zamannyń ádistemesinen tıimdi tustaryn alyp, oqytý ádistemesin qatty ózgertpeı-aq qoıý kerek edi. Biraq, ókinishke qaraı, olaı bolmady. Men bıologııa pánin oqytýdyń fındik, aǵylshyndyq, amerıkalyq, Baltyq teńizi jaǵalaýy elderiniń ádistemelerin jaqsy bilemin. Biraq onymen salystyrǵanda elimizdiń sabaq berý úlgisi áldeqaıda jaqsyraq. Máselen, AQSh-ta biryńǵaı oqytý júıesi joq. Árbir shtattyń, tipti ár mekteptiń ózindik jeke ádistemesi bar. Soǵan qaraı bir mektepter úsh jyl qatarynan qustardy nemese kóbelekterdi úıretýi múmkin. Esesine balalar adamnyń anatomııasy, balyqtar, basqa da janýarlar týraly túk bilmeı shyǵady. Qazaqstanda pándi oqytýdyń memlekettik ortaq júıesi bar. Bala sol arqyly bıologııa salasy boıynsha biraz nárse bilip shyǵady. Osy jaǵynan kelgende bizdiń utarymyz kóp. Árıne, mektep – ǵylymı zertteý ınstıtýty emes. Onda kúrdeli zertteý júrgize almaısyz. О́ıtkeni bala qaýipsizdigi birinshi kezekte turady. Nazarbaev zııatkerlik mektebinde jaǵdaı sál basqasha. Onda tıisti zerthanalar bolǵandyqtan oqýshylar DNQ dárejesine deıin zerthanalyq tájirıbe jasaı alady. Jalpy orta bilim berý mektepterinde balalar bıologııa páni boıynsha táp-táýir bazalyq bilim alyp shyǵady.
– Osydan úsh jyl burynǵy bir suhbatyńyzda «eger jańartylǵan oqý baǵdarlamasy jaqsarsa, jańadan sapaly oqýlyq basyp shyǵarar edik» depsiz. Sodan bergi aralyqta jaǵdaı qalaı ózgerdi, jańartylǵan oqý baǵdarlamasy túzeldi me?
– Ázirge jańa oqý baǵdarlamasy jasalmady. Alaıda bul másele talaıdan kóterilip keledi, áli kún tártibinen túsken joq. Oqý baǵdarlamasy ózgermeı, jańa bıologııa pániniń oqýlyǵy jazylmaıdy. Al oqý baǵdarlamasynyń ne úshin jańarmaı jatqany belgisiz. Ár 4 jylda oqýlyqtar jańadan basylyp turý kerek. Elimizde 30 jyldyń ishinde oqýlyqtar úsh ret jańartyldy. Bıologııa páni oqýlyǵy segiz jyldan beri áli jańartylǵan joq. Degenmen bul sonshalyqty mańyzdy másele emes. Odan oqýshylardyń bilimi kemip qalmaıdy. Biraq jalpy jaǵdaıdyń ózgerisine qarap oqýlyqtardy da jańartyp otyrǵan abzal. Oqý baǵdarlamasyn jańartý – kúrdeli sharýa. Bul iske elimizdegi eń bilikti pedagogterdiń kemi 20 paıyzy atsalysýy kerek. Birinshi kezekte solardyń kózqarasy, usynystary eskeriledi. Jańartylǵan oqý baǵdarlamasyna mektepter 2015-2016 jyldan kóshe bastady. Baǵdarlamany ózgertý Konstıtýsııany aýystyrýmen birdeı. 2022 jyly Astanada osy másele tóńireginde úlken jıynǵa qatysqanmyn. Odan keıin talqylaýlarǵa bilikti sarapshylar, ádiskerler, tıisti akademııa mamandary qosyldy. Alaıda bul jumys qyrýar eńbek pen kúshti talap etetin bolǵandyqtan, baǵdarlamany ózgertý máselesi keıinge qalyp qoıdy. Eger jańa baǵdarlama qabyldansa, sonyń negizinde sapaly oqýlyq basyp shyǵarýǵa daıynbyz. Segiz jyldan beri talaı nárse ózgerdi, soǵan saı oqý baǵdarlamasyn jańalaýdyń mezgili jetti.
– Oqýlyqty ázirleý barysynda nege kóbirek súıenesizder, otandyq ǵalymdardyń zertteýlerine me álde halyqaralyq, sheteldik avtorlardyń eńbekterine me?
– Qazaqstan álemdik qaýymdastyqtyń bir bólshegi bolǵandyqtan, eki jaqtyń da tarazy basyn teń ustaýǵa tyrysamyz. Otandyq myqty ǵalymdarymyz da jetkilikti. Sheteldiń úzdik tájirıbelerin alýǵa da týra keledi. Máselen, meniń aty-jónim jazylǵan oqýlyqtarda elimizdegi ataqty bıofızık M.Gelmanov, búkil dúnıe júzine tanymal ornıtolog A.Kovshar, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń akademıgi M.Asanov syndy ǵalymdarmen birge turmyn. Bul oqýlyqtar negizinen sol ǵalymdardyń ǵylymı zertteýleri boıynsha jazylǵan. Degenmen bıologııa páni oqýlyǵyna qazirgi qoǵamnyń ózekti máseleleri de kiristirilgen. Máselen, «abort degenimiz ne», «ártúrli kontrasepsııalardyń tıimdiligi» sekildi taqyryptar da kezdesedi. Kópshiligi meni sol úshin jazǵyrady. Biraq meniń bul jerde esh kinám joq dep aıtqym keledi. Áńgimeniń bári – oqý baǵdarlamasynda. Baǵdarlamada ne talap etiledi, biz sony jazamyz. Odan bir qadam da artyq kete almaımyz. Sebebi oqýlyq jazylyp bolǵan soń, bir jyl boıy memlekettik saraptaýdan ótedi. Eger saraptamada qate tabylsa, túzetýge qaıta jiberiledi. Biz – jaı ǵana oryndaýshymyz, ne tapsyrys berse, sony jazyp beremiz. «Júktilikke qarsy preparattardyń tıimdiligi» degen taqyrypty jazýǵa kelgende tórt kún oılanǵam. Sondaǵysy bar-joǵy 1,5 ǵana bet. Biraq balalar oqyǵanda ústine sý quıyp jibergendeı áserde bolmasyn dep barynsha jumsartýǵa, alystan oraǵytýǵa tyrystym. Joǵary jaqtyń talaby sol. Jeke ózime salsa, mundaı taqyryptardy oqýlyqqa múlde kiristirmes edim. Eger jeke taqyryptardy qozǵaý kerek bolsa, dáriger-mamandar uldarǵa bólek, qyzdarǵa bólek mektepke kelip dáris oqysyn. Jalpy meniń túsinigim osyndaı.
– Bizdiń oqýshylar bıologııadan qalaı? Sosyn sizde sabaq barysynda qoldanatyn jeke ádistemeńiz bar ma?
– Balalardyń bári bıologııadan kúshti deı almaımyn. Bul jerde oqýshynyń erekshelikterin eskerý kerek. Ár bala tabıǵatynan ártúrli. Bireý alǵyr talapty bolady. Ekinshisi jalqaý, oqyǵysy kelmeıdi. Sondaı bilimdi balany taýyp talantyn asha bilseń, sol erteń seniń úmitińdi aqtap, respýblıkalyq, halyqaralyq dárejedegi jarystarda báıgeden oza shaýyp keledi. Al sabaq berý tásiline kelsem, mende keremetteı bir ádisteme joq. Biraq balalardy oqytýda Maral Janpeıisova, Temir Ǵalıev syndy myqty pedagogterdiń tájirıbesine, ádisnamasyna súıenemin. Olar – men úshin pedagogıka salasynda týra joldan taıdyrmas temirqazyqtarym. Degenmen muǵalim de – bir ónerdiń ıesi. Balalarǵa sabaq berý úshin de adamǵa kishkene talant kerek sekildi. Ári qaraı myqty pedagog bolyp ketý óziniń ynta-jigeri men eńbegine baılanysty. Meniń bar qupııam osy bolsa kerek. Bastysy – balany oqytýǵa bar janyńdy salyp, óz isińdi júrekpen, adal atqarý. Pánge qyzyqtyrý úshin muǵalim keıde obrazǵa kirip akter bolyp ta oınap kórý kerek. Bireýden maqtaý estý úshin bala oqytpaı-aq qoıǵan jaqsy. Pedagogtiń júreginde «meniń shákirtim» degen sóz tursa ondaı ustazdyń orny árqashan da bıik bolady. Abyroı da, marapat ta adal muǵalimdi ózi izdep tabady.
– Ýaqyt bólip áńgimeleskenińizge rahmet. Isińizge sáttilik tileımin!
Áńgimelesken –
Ánýar JUMAShBAI,
«Egemen Qazaqstan»
