– Jasandy ıntellekt pen adam ıntellektisiniń arasynda qandaı negizgi aıyrmashylyqtar bar?
– Adam ıntellektisi emosııalar men ıntýısııaǵa negizdelgen, tájirıbeler men sezimderdi eskere otyryp sheshim qabyldaıdy. Al jasandy ıntellekt (JI) tek málimetterge súıenedi, ol emosııany, etıkany túsinbeıdi jáne jańa nárseni tek burynǵy málimetter negizinde úırenedi. Sosyn jalpy qazir «Intellekt degen ne?» deıtin de suraq bar. Sondaı-aq «Tek qur ıntellekt paıda bere me?» degen de saýal jıi qoıylady. Endi men túsindireıin. Soǵys ashatyndar kim? Gıtler kim? Ol da – ıntellekt ıesi. Al ol ıntellektisin durys baǵytta qoldandy ma? Jaýabyn bilesiz. Endeshe, jasandy zerde adam ıntellektisin tolyqtaı kóshirip alǵany qajet pe, joq pa degen taǵy bir suraq týyndaıdy. Odan bólek, meniń oıymsha, adam ıntellektisi sheksiz. Al jasandy zerde árdaıym shekteýli bolmaq. О́ıtkeni ol ózin qalaı úıretti, solaı áreket etedi. Adam bolsa, árdaıym tyń ıdeıalardy ómirge ákele alady. Sondyqtan adam balasy men jasalǵan dúnıeni tótesinen salystyrý múmkin emes. Mysaly, bul týraly «JI ókil ákesi» atalatyn, Meta kompanııasynyń JI boıynsha basshysy Iаn Lekýn myrza «Qazirgi JI (ıaǵnı úlken tildik modelder) logıkalyq sheshim qabyldaı almaıdy. Aınala dúnıede ne bolyp jatqanyn bilmeıdi. Sondaı-aq, adam ıntellektisine jetpedi» degen pikir aıtady.
– Bul tehnologııanyń kúndelikti ómirimizge yqpaly qandaı bolady.
– JI bizdiń kúndelikti ómirimizdi jeńildetedi dep oılaımyn. Yqpaly joǵary bolady. Osydan 10 jyl buryn ǵana adamdardy smartfon ustaýǵa kóndire almaýshy edik. «IT mamany emespin. Eshkimmen sóılespeımin. Internette jumysym joq. Maǵan osy batyrma telefon jaraıdy» deýshi edi. Al qazir eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin «WhatsApp» arqyly quda-qudaǵımen, kórshi-qolańmen sóılesedi. Bank qyzmetin qoldanady. Aýdarma jasaıdy. JI de sondaı bolady degen senimdemin. Mysaly, ol sizdiń kásibı jumysyńyzdy avtomattandyrady. Densaýlyq saqtaý salasyn jaqsartady, oqý úderisin tıimdi etedi. Aıtalyq, muǵalim bolsańyz, sabaq josparyn jasaı alasyz. Ata-ana bolsańyz, balańyzdyń úı jumysyn birge otyryp isteýge kómektese alady. Tup-týra kóshirip alý maǵynasynda emes, sol sabaqty túsindirý maǵynasynda. Biraq onyń teris jaqtary da bar. Mysaly, adamnyń jeke derekterin qorǵaýǵa qatysty. О́ıtkeni adamdar JI arqyly jumys istegen kezde adamdardyń derbes aqparatyn da júktep jiberip jatady. Sondaı-aq jumys oryndarynyń qysqarýy sekildi máseleler týyndaýy múmkin. Degenmen basqa bir jańa jumys oryndary ashylatynyna tolyq senimdimin. Olaı deıtinim, men IT maman bolsam da osydan 10 jyl buryn bir kúni «Prompt ınjener» degen mamandyq shyǵatyny úsh uıyqtasam da túsime kirmegen edi.
– Sonda qandaı mamandyqtar joıylýy múmkin?
– Keıbir mamandyqtar, ásirese, qaıtalanatyn jumystardy oryndaıtyn salalarda, ıaǵnı óndiris, ákimshilik qyzmetter joıylyp ketýi múmkin. Biraq sonymen qatar, jańa mamandyqtar paıda bolady. Atap aıtsaq, JI ázirleýshileri, derekter taldaýshylary sııaqty mamandyqtar joǵary suranysqa ıe bolady. Jaqynda ǵana qyzyq aqparatqa tap boldym. «McKinsey» degen zertteý ınstıtýty bar. Solardyń esebine júginsek, 2025 jylǵa qaraı álemde 85 mln jumys orny joıylyp, esesine 97 mln jańa jumys orny paıda bolady eken. Sondyqtan bul suraq boıynsha men tek qana pozıtıv jáne optımıst kózqarastamyn.
– Sizdiń oıyńyzsha, jasandy zerde jýrnalıstıka salasyna qalaı áser etedi?
– JI jýrnalıstıkada aqparat jınaý men taldaý úderisin jyldamdatady, jańalyqtar jazýdy avtomattandyrady. Biraq ol adamnyń shyǵarmashylyq qabiletin almastyra almaıdy. Sonymen qatar jalǵan aqparat taratý qaýpi de arta túsedi. Jalǵan aqparat qaıdan shyǵady? Ol jýrnalıst jasandy ıntellekt quralyna kózsiz senip, tup-týra kóshirip alyp jarııalaýdan shyǵady. Alaıda etıkalyq turǵydan, zańdy hám saýatty turǵydan ádep saqtaı otyryp qoldansa, kúnbe-kúngi jumystardy tapsyrýǵa bolady. Aıtalyq, semantıkalyq taldaý jasaý nemese jańalyqtarǵa klassıfıkasııa jasaý degen sııaqty. Bul – sheksiz taqyryp. Bastysy, jasandy ıntellektini jatyrqamaı, qoldana bastaý qajet.
– Jasandy ıntellektini damytý boıynsha qandaı elder men kompanııalar kósh bastap tur? Qazaqstannyń bul saladan alar orny qandaı?
– AQSh, Qytaı, Ońtústik Koreıa sııaqty elder JI damytýdyń kóshbasynda. Eýropada, ásirese Fransııada da jaqsy bastamalar bar. Kompanııalar arasynda «Google», «Microsoft», «OpenAI» sekildi iri tehnologııalyq korporasııalar bar. Olar endi generatıv JI baǵytynda ázirge kósh bastap keledi. Qazaqstan JI salasynda áli bastapqy kezeńde, biraq bizde bolashaǵy zor, tek qana durys saıasat pen ınfraqurylym qajet. Tek JI emes, búkil salada elimiz qandaı, bul salada da sondaımyz. Mıllıardtaǵan dollar qarjy jumsalǵan, 40-50 jyldan beri JI zertteýmen, damytýmen aınalysyp kele jatqan, álemdik deńgeıdegi ýnıversıtetteri bar elmen Qazaqstandy salystyrý, onyń ornyn izdeý yńǵaısyzdaý sııaqty.
– Jasandy ıntellektini damytý barysynda qandaı zańnamalyq jáne quqyqtyq máselelerdi sheshý qajet?
– Eń bastysy, derekterdi qorǵaý jáne etıka máselelerin sheshý qajet. О́ıtkeni ol basqa bir adamǵa jeke derekterim jazylǵan málimetti bermeý kerek. JI qoldaný barysynda adamnyń jeke málimetterin durys paıdalaný, JI sheshim qabyldaǵan kezde ádildik pen zańdylyqty qamtamasyz etý mańyzdy. Balaǵat sóz, dıskrımınasııa, fashızm, dinı jáne ulttyq alaýyzdyq týǵyzatyn málimet shyǵarmaý kerek. О́ıtkeni biz kópultty memleketpiz. О́zge ult ókilderi otandyq JI qoldanǵan kezde bizdiń memleket jasaǵan JI olardy shettetetin aqparat shyǵarmaý kerek. Bul – úzildi-kesildi másele. Degenmen aıta keter bolsam, bizdiń el kez kelgen zań nemese normatıvtik qujat qabyldar kezde, mindetti túrde, halyqaralyq tájirıbelerdi eskeredi. Sondyqtan zamanaýı qujat qabyldandy dep senemin.
– Jasandy ıntellekt tehnologııasyn kúndelikti sabaq barysynda qalaı qoldanýǵa bolady?
– JI sabaqta oqýshylardyń jeke qajettilikterine beıimdelgen materıaldar usyna alady, tapsyrmalardy avtomatty túrde tekserip, oqýshylardyń úlgerimin baqylap otyrady. Sonymen qatar ol muǵalimderge kómekshi qural retinde qoldanylady, mysaly, kúrdeli materıaldardy túsindirýde. О́z basym uldaryma sabaq oryndaýda qoldanamyn. «Úı tapsyrmasy 2+2 neshe bolatynyn anyqtaý kerek. Maǵan birden jaýabyn aıtpa. О́ıtkeni, men balalarymnyń qur kóshirip alǵanyn qalamaımyn. Maǵan 2+2 degenge uqsas esep qurastyryp, nelikten solaı shyqqanyn túsindir» dep jazamyn. Sol kezde ol maǵan 3+3 neshe bolatynyn, ony qalaı eseptegenin jazyp beredi. Sosyn «Osyǵan uqsas taǵy eki esepti test retinde tańdaý jaýaptarymen usyn», deımin. Tańdaý jaýaptaryn balalaryma kórsetemin. Sol arqyly ol erinbeıtin, uryspaıtyn, jalyqpaıtyn JI assıstent arqyly jańa tehnologııany óz paıdasyna jaratady. Osy sekildi birneshe mysaldy sheksiz usynýǵa bolady.
– Jasandy zerde qazaqshaǵa saýatty bolý úshin qaıtpek kerek?
– Qazaq tilindegi málimetter bazasyn keńeıtý qajet. JI qazaq tilin saýatty túsinip, durys qoldanýy úshin kóp mátin, ásirese, resmı jáne ádebı tilder jınaqtalýy kerek. Sondaı-aq JI qazaq tiline beıimdelgen algorıtmder men úlgilerdi ázirleý mańyzdy. Qazirgi tańda bizdiń elimizde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan ulttyq jasandy ıntellekt modelin jasaý jumystary júrgizilip jatyr. Sol úshin Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ortalyǵy qazaq tilindegi mátinder men sózderdiń saýatty taldanýynda aıtarlyqtaı jumys atqaryp otyr. Ol jerde lıngvıster ana tilimizdegi málimetter qoryn saýatty suryptaýmen aınalysady. Sondaı-aq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek myrzanyń bastamasymen elimizdiń birneshe óńirinde jasandy ıntellekt salasynda maman daıarlaý maqsatynda jańa bilim baǵdarlamalary jáne sheteldik bedeldi ýnıversıtetterdiń fılıaldary ashylyp, mamandar daıarlaýda biraz áreket jasalyp jatyr. Osynyń barlyǵy qazaqsha jasandy ıntellektiniń saýatty daıyndalýyna óz úlesin qosa túsedi. Degenmen birden eskerte keteıin, bul – toqtamaıtyn úderis. Jasandy ıntellekt bir ret jasalyp qoımaıdy. Ol jańalanýy qajet, ol túrlenýi kerek, qatelesse túzetilýge tıis. Osy sebepti Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan mamandar daıarlaýǵa kóp kóńil bólinip otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
