Búgingi Sheıhantaýr
«Áı, Sergeı! Sergeı, Sergeı, Sergeı, Sergeı!
Tústim-aý sergeldeńge men de sendeı.
Aýlaqqa tym aýlaqqa kettim bilem,
Jany ashyp, aqyl bergen elge senbeı...», depti Táńirtaý muzbalaǵy.
Osydan on jyldaı buryn Reseıdiń bir jýrnalynan Sergeı Esenın týraly tarıhı maqalany oqı otyryp, «kók tórine kóshken» (E.Raýshan sózi) aqynnyń 1921 jyly Alash alshańdaı basqan Tashkentke arnaıy saparlap kelgenin bilip, qaıran qalǵanbyz. Jaraıdy, tastan órilgen shaharǵa kim kelip-ketpegen? Bizdiń kózimizge ottaı basylǵan derek: mamyr aıynyń mamyrajaı bir kúni ol tashkenttik dos-jarandarymen birge ulyq Túrkistannyń tarıhı tamyry – Sheıhantaýrǵa (Qoja Ahmet Iаsaýı shákirtteriniń biri Haýendı át-Taýr qorymy) zııarat etip, sonyń mańaıynda sýretke túsken. Dál osy málimet endigi qazaq aqyndaryna oı tamyzyq bolsa ıgi! Tarıhı Tashkenttegi Sheıhantaýr kesheni – Haýendı át-Taýr, Tóle bı (Qarlyǵash bı) saǵana-kesenesi men meshitten turady. Árıne, kezinde aýmaǵynda bizdiń Túrkistandaǵy Áziret Sultan (Iаsaýı) kesenesi mańyndaǵydaı júzdegen qarapaıym molalar bolǵan da shyǵar, biraq eleýlisi – ekeýi ǵana. Sondaı-aq qos keseneniń arasy ári barǵanda 20-25 metr. Endeshe, 1921 jyly mamyrda Reseıdiń birtýar aqyny Sergeı Esenın kóz aldyndaǵy Tóle bı saǵanasyn baıqap, tanysqany kádik. Bálkim, naq osy saıahat mezetinde onyń qasynda ózbek shaıyry Chýlpan men qazaq aqyny Maǵjan rýhtas jan bolǵan da shyǵar. Áıteýir jón silteıtin, orysshaǵa jetik túrik oqyǵany júrgeni sózsiz.
S.Esenın G.Kolobov, A.Shırıaeves, t.b. qalamdas dostarymen
Tashkentke S.Esenın osy qaladaǵy qalamdas tanysy Aleksandr Shırıaevestiń (1887-1924) shaqyrýymen kelgenge uqsaıdy. Aqyn murasyn zertteýshilerdiń pikirinshe, bul azamat Samara mańynda týyp, HH ǵasyrdyń basynda Orta Azııaǵa kóship, poshta-telegraf mekemesinde qyzmet istepti. Reseıdiń ortalyq basylymdaryna «Sımbırskıı» degen psevdonımmen óleń, t.b. jazyp turǵan (negizi, túp famılııasy «Avramov» eken, Shırıaeves – Samaradaǵy týǵan mekeni (Shırıaevo) qurmetine qoıǵan shyǵystyq sıpattaǵy ádebı nyspysy). 1915 jyldyń shamasynda Máskeýdegi S.Esenınmen syrttaı (hat-habar) tanysady. 1921 jyly Sergeı aqynnyń Tashkentke kelý sebebiniń bir tórkini osy. Eń qyzyǵy, Esenın saparynan soń bir jyldan keıin ózi de Máskeýge qonys aýdaryp, araǵa eki jyl salyp naýqastan qaıtady. A.Shırıaevestiń qazasyna S.Esenın «Endi osylaı birtindep ketemiz» («My teper ýhodım ponemnogý») dep joqtaý óleń jazyp, «Eger olaı-bulaı bolsam, súıegimdi Shýra dosymnyń qasyna jerleńder» dep amanattapty. Jaratqannyń jazýymen kelesi 1925 jyly jany úzilgende, dál aıtqanyndaı, Vagankov qorymyndaǵy A.Shırıaeves beıitine jaqyn qoıylady...
Áıgili orys aqynynyń tarıhı Túrkistan saparyna kelsek, onyń deregi Tashkentte 1981 jyly qoǵamdyq negizde jumysyn bastaǵan Sergeı Esenın mýzeıinde tunyp tur (1988 jyly resmı ashylǵan osy murajaıdyń qalyptasýyna О́zbekstanǵa soǵys kezinde qonys aýdarǵan perzenti, jýrnalıst Tatıana Esenınanyń sińirgen eńbegi zor).
HH ǵasyr basyndaǵy Tóle bı kesenesi
Máselen, qazaqqa qatysty saparlarynan Tólebı kesenesinen basqa Keleske barǵany, Ázimbaı kópestiń úıine túsip, túrkistandyqtardyń ómirimen tanysqany málim. Al endi qazaq, ózbek, ózge de ult aralas-quralas shaharda 14 mamyrda A.V.Lýnacharskıı atyndaǵy Aǵartý úıindegi (burynǵy Túrkistan general-gýbernatorlyǵynyń Áskerı keńesi) tashkenttik aqyn Semen Ovsıannıkovtiń ádebı keshine qatysqany, «Turan» jáne «Qysqy Hıýa» sınematograftary (kınoteatr) kórsetilimi aldynda óleń oqyǵany, «Kolızeı» teatryna kórermen retinde barǵany, 25 mamyrda Túrkistan halyq kitaphanasynda oqyrmanmen kezdeskeni, I.S.Kazakovtyń «О́ner stýdııasyn» poezııamen kómkergeni, ýaqyt taýyp Samarqanǵa da soqqany túrli estelikte hattalǵan. Ámir Temirdiń súıegi baıyz tapqan, Orta Azııanyń mádenı-rýhanı ortalyǵy sanalǵan bul shaharǵa orys aqyny 30 mamyrda baryp, Parsy (ıran) konsýly Ahmed bólgen avtomobılmen aýdarmashy ekeýi biraz jerin aralaıdy. Osy saparda janynda Elena Mıhaılova degen tashkenttik áıel júredi. Sol kisi esteliginde: «Sergeıdi bul sapar asa baıytty. Jalǵyz armany oryndalmaǵandaı kóringen. Ol – párenji jamylǵan azııalyq sulýdyń júzin kórý. Biraq onyń da reti keldi. Márııam-hanýmnyń jamalyn kórip, áp-sátte óleń shyǵardy...» degen derek qaldyrypty. Tarıhı shahardyń unaǵany sonsha, keıin Aısedora Dýnkanmen Eýropa aralaǵanda, S.Esenın emosııasyn: «Qalaı deseńiz de, bul Samarqan emes qoı!» dep jetkizedi eken.
Taǵy bir málimet: aqyn Samarqannan Tashkentke qaıtyp kelgen. 2 maýsymda Mıhaılovtar shańyraǵynda S.Esenındi shyǵaryp salý keshi ótken. Buǵan deıin ol kitaphana dırektory N.Kýlınskıı men aqyn V.Volpınniń úıinde de qonaqta bolypty.
Tashkenttegi túrli mekeme aqyndy óz tórinen kórýdi qalasa kerek. Mysaly, bir jazba avtory S.Esenınmen Túrkistan maıdany áskerı basqarmasynda ushyrasqanyn kórsetipti. Sol kezeńde «TýrkRosTA» degen aqparattyq júıe bolǵan. Jazýshy Anna Almatınskaıa (Drjevıskaıa, 1882-1973; Orynbor-Tashkent temir joly júıesinde istep, Túlkibasta, Áýlıeatada turǵan, keıin Tashkentte birjola ornyqqan) «aqyn osy uıymnyń bir ádebı tapsyrmasyn oryndady» dep jazady.
Ol zamanda da, qazir de óner, mádenıet, ádebıet salasy adamdarynyń bas qosatyn jeri – dámhana, meıramhana. Osy rette Sergeı Esenınniń «Regına», «Iqan» meıramhanalary men neshe túrli shaıhanada bolǵany aıtylady. Tipti sol Sheıhantaýr aýmaǵyndaǵy shaıhanaǵa da aıaldapty.
Qaıtalanbas osy saparynda aqyndy qarsy alyp, shyǵaryp salǵan bir nysan bar. Ol – Tashkent temir jol baǵzaly (Alash leksıkonynda vokzaldy osylaı deıdi). Qaı kúni kelip, qaı kúni ketkenine deıin belgili. 13 mamyrda kelgen, 3 maýsymda Máskeýine bet túzegen. Aqyn Tashkent baǵzalynda Temirjol halyq komıssarıatynyń ınjeneri, qalamger dosy Grıgorıı Kolobovtyń (1893-1952) vagonynda turypty (ol shaqta vagon – qonaqúı syndy). Shyǵarmashyl tulǵalar júrgen jerde túrli artyq-aýys áńgime de aıtylady. Orys qalamgerleri arasynda Kolobov pen Esenınniń temirjol sapary týraly qııal-ǵajaıyp ańyz da tarasa kerek...
20-jyldary Túrkistan (qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen t.b.) aqyn-jazýshylaryna Sergeı Esenın qubylysy qalaı áser etkenin dál boljaý qıyn. Muny «Jalpy orys poezııasy qalaı yqpal etti?» degen suraq tóńireginde oılasyp, talqylaǵan durys shyǵar. Bizdińshe, kúni keshe bir ımperııanyń, keıin – 1917-1920 jyldary sol ımperııanyń qırandysynyń ishinde ómir súrip, sol ýaqyttaǵy bostandyq (olar da, biz de patsha ókimetiniń qulaýyn «bostandyq» dedik), daǵdarys (azamat soǵysy, túrli qarsy turýlar) t.b. týraly árqaısymyz óz ustanymymyzda qalsaq ta, ortaq mádenı keńistikte qalyptasqanymyz aıqyn. Sondyqtan da orys Sergeı Esenınniń taǵdyry qazaq Bernııaz Kúleıulynyń taǵdyryndaı. Maǵjansha qaıǵyra joqtasaq, «Bernııazdyń ádebıetimizdiń berik baǵanasy bolýyna senip edik. ... Úmitti jasymyz nege erte ketti dep emes, nege erte ketirdik dep renjý kerek».
Aıtqandaıyn, ózbektiń klassık shaıyry Chýlpan (Abýlhamıd Sýleıman-ýglı) 1920 jyly «TýrkRosTA»-ta qyzmet istepti. S.Esenınniń 1921 jyly osynda soqqanyn aıttyq. Bul ýaqytta Tashkentte Halel Dosmuhameduly men Mirjaqyp Dýlatulynan bastap talaı Alash zııalylary júrdi. Búgingi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń bastaýy «Kırınpros»-ta, «Aqjol» gazetinde Muhamedjan Tynyshbaı, Haıretdın Bolǵanbaı, Myrzaǵazy Esboluly, Danııal Ysqaquly, Faızolla Ǵalymjanuly, Isa Toqtybaıuly, Shamǵalı Sarybaıuly, Kárim Jálenuly, Dinshe Ádiluly, Segizbaı Aızunuly, Iembergen Tabynbaıuly, qyrǵyz zııalysy Qasym Tynystanuly, túrikmen zııalysy Kúmisáli Bórıev, t.b. qyzmet isteıdi. Aǵa býyn (Maǵjannyń ózi Sergeıden eki jas úlken; bul kezde ol áli Omby-Qyzyljarda) barmady degenniń ózinde, ınstıtýtta óz kúshimen «Jas júrek» atty gazet, «Jas alash» atty jýrnal shyǵaryp júrgen shyǵarmashyl jastar Máskeýden arnaıy kelgen aqyn S.Esenın keshine qatyspaýy múmkin be? Shaharda samsaǵan jarnama (kitaphana, teatr, kınoteatr, stýdııa ázirlegen) olardy elitpedi deısiz be?
Tóńkeriske deıingi resmı derekte Tashkentti aınala qorshap turǵan aýyl-aımaq halqynyń 69 paıyzy qazaq ekeni hattalǵan. Onyń ústine Sheıhantaýrdaǵy Tóle bı (Qarlyǵash bı) kesenesinen bastap, Sergeı aqyn júrgen kósheler men aıaldaǵan oryndarda qazaq azamattary az bolmaǵany belgili. S.Esenın buǵan qyzyqpady, Alash balasynyń arbasyn, jylqysyn, er-turmanyn, ábzelderin, túıesin, aq qalpaǵyn, taqııasyn, shekpenin, t.b. suramady deýge adam sene me? (Mysaly, bazar aralaǵanda).
Endi oılasaq, ol temirjol ınjeneri Grıgorıı Kolobovtyń qoljetimdi vagonymen Ashhabat (Poltorask), Samarqan, Baký, Tashkent, t.b. qalalarǵa sapar shekkende, óleńine qajet erkindik rámizin, tylsym syryn izdegen eken ǵoı. Onyń bir názik jibin Iаsaýı shákirti men Tóle bı súıegi jatqan Sheıhantaýrdan nemese qarahan ámirleri jerlengen Shahı-zındadan tapty ma – ol jaǵy bizge beımálim. Áıteýir qaıtarynan birer jyl buryn jazǵan «Parsy saryndary» toptamasynan shyǵys, ıslam, Túrkistan, dala danalyǵynyń áserin baıqaımyz.
