Respýblıka kúni – memlekettiliktiń tarıhı belesi

Basqosýǵa belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı ÁBDIKÁRIMULY, Prezıdenttiń Is basqarmasy janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Berik BEKJANOV, Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı JOBAEV, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń basqarma basshysy Nurbek MATJANI, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq «Jańarý» qozǵalysy birlestiginiń tóraǵasy Mels SEMǴALIEV, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bólim basshysy Erkebulan AMANǴOSOV qatysty. Dóńgelek ústelge «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly moderatorlyq etti.

Azattyqqa jol ashqan meıram

Dıhan QAMZABEKULY:

– О́zderińizge málim, 2022 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy merekeler týraly» zańǵa ózgerister engizilip, 25 qazan – Respýblıka kúni «ult­tyq mereke», 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni «memlekettik mereke» bolyp bekitil­di. Bizdiń búgingi basqosýymyzdyń ózegi – osy ulyq merekeler jóninde bolmaq. Halqymyz úshin Respýb­lıka kúniniń máni men mańyzy qandaı? Onyń Táýelsizdik kúni­nen aıyrmashylyǵy nemese uqsastyǵy nede? Burynǵy odaq pen respýblıkanyń kúrdeli, shetin teketiresi jaǵdaıynda qol jetkizgen bul kúnniń tarıhı, halyqtyq mártebesin qalaı arttyramyz? Osy saýal tóńireginde oıymyzdy ortaǵa salsaq. Oralbaı Ábdikárimuly, alǵashqy sóz – ózińizde.

Oralbaı ÁBDIKÁRIMULY:

– Iá, Memlekettik egemendik týraly deklarasııa elimiz úshin asa jaýapty 1990 jyldyń 25 qazanynda qabyldandy. Men – sol oqıǵanyń kýágerimin. Ol ýaqytta Joǵarǵy keńeste 360 depýtat boldy. Onyń ishinde 53 paıyzy ǵana jergilikti ulttan edi. Deklarasııa mátinin talqylaý men qabyldaý kezindegi pikirtalastar kúni búgingideı kóz aldymda. О́te qyzý talas-tartys júrdi. Egemendikke qarsy keıbir depýtattar arasynda «Biz odaqtan aıyrylmaıyq, Reseımen birge bolýymyz kerek» dep turyp alǵandary da bar. Olardyń bul pikiri men talaby qoǵam damýyna qaıshy ekeni birden baıqaldy. О́ıtkeni Reseıdiń ózi bizden buryn memlekettik egemendigin jarııalap, Mıhaıl Gorbachev otyrǵan Kremlge baǵynbaı, bólinip ketken. Sonda biz qalaısha Reseımen birge bolýymyz kerek? Artynan júgirýimiz kerek pe edi?

Deklarasııanyń qabyldanýy úshin keminde 75 paıyz daýys jınaý qa­jet edi. Sol qujatty daıyndap, egemen­dik máselesin alǵash kótergender qatarynda Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Ǵaırat Saparǵalıev sekildi múıizi qaraǵaıdaı myqty akademıkter, zańgerler boldy. Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza sekildi elge tanymal qalamger depýtattar minberden eldiktiń sózin sóılep, aqyry basym daýyspen deklarasııany qabyldadyq.

Sol tarıhı sáttegi kóptiń kóńilin tolqytqan qýanysh pen emosııa jadymda tur. Keıbiri kózine jas alyp ta jatty. Ata-ba­bamyz ǵasyrlar boıy arman­daǵan azattyqqa qaraı biz 1990 jyldyń 25 qazanynda zor qa­dam jasadyq. О́ıtkeni onyń ar ja­ǵyn­da táýelsizdik te qol sozym jer­de turǵan edi. Patrıottyq sezim keýdeni kernedi. «Eshkimge jal­taq­tamaıtyn, bireýdiń qas-qaba­ǵyna qaramaı óz-ózimizdi basqa­ratyn egemen el boldyq» dep qýa­nyshymyz qoınymyzǵa syımady.

Osy oqıǵalardyń kýágeri retinde 25 qazandy – el tarıhyn­daǵy orny aıryqsha kún dep sanaımyn. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemelulynyń onyń ulttyq mereke mártebesin qaı­ta­ryp, eldiń basty meıramy etkenin tolyq qoldaımyn. О́ıt­keni bul – halyqtyń qalaýy, otyz jyldyń tarıhı eleginen ótken sheshim. Egemendik deklarasııasy – «Táýelsizdik týraly» konstıtýsııalyq zańnyń irgetasy. Azattyq alǵan soń alǵashqy 5-6 jyldyń ishinde biz táýelsiz elge tán barlyq mem­lekettik qurylymdy jasaq­tap, shekaramyzdy bekitip, Konstı­týsııamyzdy qabyldap, Birikken Ulttar Uıymyna múshe boldyq. Sondyqtan bul kúnniń mańyzy men ornyn baǵalaı bilýimiz kerek.

Berik BEKJANOV:

– Egemendik alǵan ulyq kúnniń mártebesin el gazeti «Egemen Qazaqstan» redaksııasynda tal­qylap otyrǵanymyz – jaqsy­lyqtyń nyshany. Kez kelgen qubylys pen jańalyqtyń bas­taýy bolady. Jańa zamandaǵy Qazaq memlekettiliginiń de bas­taýy – osy kún. Bul deklarasııa odaqtyń ishinde qabyldanǵany belgili. Solaı bola tura, ol bizge derbes sheshim qabyldaý, syrtqy jáne ishki saıasatymyzdy júrgizý, ekonomıkalyq, quqyqtyq salalarda tizgindi óz qolymyzǵa alý sekildi múmkindikterdi berdi. Al, eń bastysy, bul qujat bir jyldan keıin, ıaǵnı 1991 jyldyń 16 jel­toqsanynda Táýelsizdik alýy­myzǵa sebepshi bolýymen qundy. Osy eki kúnniń de Qazaq eli úshin mańyzy zor. Qazir halyq arasynda Respýblıka kúni men Táýelsizdik kúnine qatysty ártúrli pikir bar. Meniń oıymsha, eki merekeniń máni  birdeı. Táýelsizdik kúni de biz erekshe qurmetpen qarsy alyp, azattyq úshin kúresterdiń sheshýshi sáti retinde ótýimiz kerek. Sebebi ol bizdiń memleket­tik egemendigimizdi shegeledi, ony azattyqqa ulastyrdy. Iаǵnı 1990 jyly 25 qazanda Qazaq eliniń derbestigi bekitilse, 1991 jyly 16 jeltoqsanda tolyq táýelsizdigimizdi álemge áıgiledik. Osy úlken joldyń bastaýynda deklarasııa tur.

Sheteldik tájirıbeden de buǵan uqsas mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Aıtalyq, Túr­kııa men Ázerbaıjanda Respýb­lıka kúni – bas mereke. Al ne­mister úshin eldiń negizgi meıramy – eki Germanııa qosylǵan Birigý kúni. Meniń oıymsha, bizdiń Respýblıka kúnimiz de eldiń bas­ty merekesi bolýǵa laıyq. Osy jerde aıta ketetin másele, biz ony, ásirese, balalar úshin jas­taıynan este qalatyn meıramǵa aınaldyrýymyz kerek. Bul kúni tek toı toılaý emes, ártúrli baıqaýlar uıymdastyryp, mádenı is-sharalardy kóbirek ótkizgen durys. Respýblıka kúnin merekeleý úrdisi basqalardan erekshe bolǵany jón.

Saparbaı JOBAEV:

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamnyń rámizi bolýy kerek ekenin aıtty. Iаǵnı ony biz egemendigimizdi jarııalaǵan kún dep qaraımyz. 1991 jyly 16 jeltoqsanda kúshine engen «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstıtýsııalyq zań atalǵan deklarasııanyń qaǵıdalary negizinde ázirlendi.

Osyǵan oraı meniń usynysym: Respýblıka kúnin «Táýelsizdik kúni» dep almastyryp, al 16-17 jeltoqsandy 1917-1986 jyldar aralyǵynda egemendik úshin qurban bolǵan batyrlarymyzdyń qurmetine «Ult azattyǵy kúni» dep atasaq, jón sekildi. Al endi qaıta jańar­ǵan Respýblıka kúnin jan-jaq­ty tanymaldandyrýǵa BAQ pen áleý­mettik jeli birlese atsalyssa, Táýelsizdik kúni óz bıiginen kóriner edi.

Mazmunsyz mereke kóp

Nurbek MATJANI:

– Myna máseleniń basyn ashyp alǵym keledi. Elimizde maz­muny túsiniksiz 4-5 mereke bar. Onyń alǵashqysy – Astan­a kúni. Ádette, bul mereke – keı­bir otandastarymyz úshin kúntiz­bedegi kezekti qyzylmen belgi­lengen kún. Máselen, osy datany Mańǵystaýdaǵy aǵaıyn ne Qyzyl­jardaǵy jurt qalaı toılaýy kerek? Ekinshisi – Kons­tıtýsııa kúni. Ony da memlekettik organdardan bólek, qarapaıym otbasynda qalaı atap ótemiz? Azamattar bir-birine qandaı syılyq usynǵany durys? Merekeniń mártebesin kóterýde marapattaýdan ózge qan­daı joldar bar?

Eki jyl buryn 25 qazandy Respýblıka kúni dep bekittik. О́kinishke qaraı, kókeıde onyń da mazmunyna qatysty birneshe saýal týyndaıdy. Jalpy, el tarıhynda «táýelsizdik» uǵymy asa bir qadirli de qasıetti sanalady. Sodan bolar, 33 jyl boıy qoǵam atoılap toılaýymyz kerek dep sanaıdy. Alaıda dál sol 16-17 jeltoqsan kúni atap ótetin ortaq sımvolıkasy men taǵylymy túbegeıli oılastyrylmaǵan soń, kópshiligi úıinde otyrady.

Bul máseleler meni kópten maza­lap júr. «Mazmunsyz merekeler» dep arnaıy maqalanyń atyn da oılastyryp qoıdym. Eki jyl boıy merekelerge qatys­ty tushymdy zertteý qajet eke­nin aıtyp, másele de kóterip júr­min. Bul rette merekelerdiń ar­naıy reıtıngin jasaýǵa da múd­delimiz. Biraq áli kúnge deıin usy­­nysym qoldaý tappady. Qa­zir qo­lymyzda «otandastarymyz úshin mem­lekettik merekeler­ge qa­raǵan­da, óziniń týǵan kúni mańyz­dy» degen mazmunda saýalna­ma jaýa­by ǵana bar. Ashy jaýap, alaı­­da aqıqattan qasha almaımyz.

Baqylap otyrsaq, elimizde, jalpy postkeńestik memleketterde jańa jyl ǵana óz deńgeıinde toılanady eken. Onyń halyq aıqyndaǵan atrıbýty bar: «olıve salaty», «shampan», «shyrsha» t.b. Eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin osy kúndi asa bir iltıpatpen jappaı atap ótedi. Eń qyzyǵy, bul – qoldan jasalǵan data. Demek kez kelgen merekeni oıdan shyǵaryp, halyq arasynda júıeli nasıhattaýǵa bolady. Ásirese, bizdiń qoǵamda ultty uıystyrý, patrıotızm sekildi qundylyqtardy dáripteýde taptyrmas qural dep oılaımyn.

Aıtpasqa bolmas, atam – Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysqa qa­tys­qan maıdanger. Sodan bolar, Jeńis kúni – bala kezden sanamyzda ornyqqan erekshe meıram. Tarıhqa úńilsek, keńes odaǵynda 60-jyldardyń ortasyna deıin 9 mamyrdy eshkim toılaǵan joq. Tek 1965 jyldan bastap mártebesin bıiktetip, mán-mazmunyn naqtylap, úlken masshtabta toılaı bastady. Buǵan keıingi 20 jylda «Georgıı lentasy» men «Bessmertnyı polk» sekildi ásire úgit-nasıhat elementteri qosyldy.

Jańa ǵana Berik Aıdarbekuly Germanııadaǵy ulttyq mereke – Birigý kúni týraly aıtyp qal­dy. Bul – 1990 jyly 3 qazan­da GFR men GDR bolyp eki bólingen nemis hal­qy qaıta bi­rikken data. Atrıbý­ty – Ber­lın qabyrǵasy. AQSh-ta bostandyqtyń tólqujaty bar. Kez kelgen amerıkalyqtyń úıi­ne bara qalsańyz, qujattyń kóshirmesi arnaıy ramkaǵa salynyp, qabyrǵada ilinip turady. Ony azamattar «Amazon» sekildi saıttardan satyp alady. Sondaı mańyzdy qujattyń taǵy biri – Táýelsizdik deklarasııasy. Bizde de mundaı qujat bar, nege kishkene kreatıv qosyp, osyny jasap kórmeske? Amerıkadaǵy Alǵys aıtý kúniniń negizgi atrıbýty – túıetaýyqtan jasalǵan taǵamdar. Bul kún týraly arnaıy zertteýler de bar. Onda mere­kede qandaı naýqandar ótýi kerek, sımvolıkasy, ózara qandaı syılyqtar bergen durys, qoǵamda, otbasynda qalaı toılanýy kerek ekeni kórsetilgen.

Bizdiń elde barlyq merekeniń mazmuny oılastyrylmaǵan dep aıta almaımyz. Mysaly, Naýryz merekesi óz deńgeıinde toılanady. Buǵan deıin tek 21-22 naýryzda ǵana atap ótýshi edik, bıyldan bastap kúntizbede qyzylmen boıalyp, resmı túrde demalys sanalmasa da, 10 kún boıy ár taqyrypty qamtyp, dúrkiretin dýmandatyp júrmiz.

Merekelerdiń jyl ótken saıyn mazmuny, onyń ishinde qoldanatyn túrli tásilderi ózgerýi múmkin. Biraq negizgi oı – ony qoldan jasap shyǵarýǵa bolady jáne mindet-maqsatyn aıqyndap, taǵylymyn, atrıbýttaryn oılastyrýymyz qajet. Onyń ústine biz umytylǵan merekeni qaıta jańǵyrtsaq, onyń endigi mazmunyn arashalap, mán-mańyzyn aıqyndamasaq, kúntizbedegi kezekti qyzyl kún bolyp, úıde jatyp demalatyn mereke bolyp qalady.

Mels SEMǴALIEV:

– Memleketimizdiń basty merekesi – Respýblıka kúniniń mánin ashyp túsindirýge arnalǵan búgingi jıynymyzdyń kóterer júgi erekshe. Nurbek myrza jaqsy aıtyp ótti. Rasynda, biz barlyq meıramdy bir úlgide toılaı beremiz. Onyń maǵynasynan góri dastarqanyna kóbirek kóńil aýdaramyz. Sol sııaqty Res­pýb­lıka kúni men Táýelsizdik kú­niniń ara-jigin aıyryp, keıin­gi jas­tarǵa túsindirýimiz kerek. Onyń nasıhatyna barlyq bu­qaralyq aqparat quraly at­sa­ly­­sýy qajet. Memlekettik ege­men­­dik týraly deklarasııa biz­ge ne berdi? Táýelsizdik týra­­ly kons­tıtýsııalyq zań­nyń ereksheligi nede? Osy máse­le­­ni zańgerler, tarıhshylar, ózge de sala mamandary jik­tep túsin­dirip, jas urpaqqa uǵyndyr­ǵany jón.

Men Saparbaı Dosjanuly­nyń «Táýelsizdik kúnin 25 qazan­ǵa aýystyrsaq» degen oıymen kelispeımin. О́ıtkeni egemendik bólek, táýelsizdik bólek. Ony taldap, ýaqytty almaı-aq qoıaıyq. Bul áýelden basy ashyq nárse dep oılaımyn. Biraq osy qos meıramdy áli de taldap-jiktep, máni men maǵynasyn ashyp, júıeleı bilsek, qoǵamda ornyqty kózqaras qalyptasar edi.

Erkebulan AMANǴOSOV:

– Jalpy qoldanystaǵy zań­namaǵa sáıkes, ulttyq mereke qataryna erekshe tarıhı mańyzǵa ıe jáne memlekettiliktiń damýyna eleýli áser etken kúnder enedi. Soǵan saı, memlekettik organdarda mindetti túrde resmı is-sharalar uıymdastyrylady. Al memlekettik mereke – mártebesi qoǵamdyq-saıası máni bar oqıǵa­larǵa arnalǵan kúnder. Bul datalar el azamattary dástúrli túrde atap ótetin meıram kúnderi dep tanylǵan.

Demek Respýblıka kúni halqy­myz úshin eldiń egemendigi men mem­leket bolyp qalyptasý jo­lyn­daǵy taǵdyrsheshti qadam bolýymen ári memlekettiń damýynda sara joldy negizdeýimen tikeleı baılanysty. Bul kún egemen el retinde halyqtyń rýhyn, birligin, tarıhı taǵdyryn urpaqtan-urpaqqa jetkizýge múmkindik berdi. Jastar jaǵy Respýblıka kúniniń jańǵyrǵanyn jaqsy qabyldady.

«Táýelsizdik ordasy» merekeniń mártebesin arttyrady

Dıhan QAMZABEKULY:

– Bizdiń kelesi oı tastar má­selemiz, shet jaǵasyn ózderińiz de aıtyp ótkenderińizdeı, Respýblıka kúnin qalaı atap ótý jóninde. Ony ulyq mereke retinde halyqtyń, ásirese, jas urpaqtyń júregine, sanasyna qaıtip ornyqtyramyz? Mysaly, akademık Ǵarıfolla Esim Naý­ryz meıramy ıgiligin aldymen balalarǵa kórsetý kerektigin, bul kún jańa jyl sekildi jas jet­kin­shekterdiń asyǵa kútetin meıramy bolýy qajettigin kóterip júr. Al Respýblıka kúnine qatys­ty qandaı usynys aıtasyzdar? Osy tóńirekte oı bólissek...

Oralbaı ÁBDIKÁRIMULY:

– Meıramdy balalardan bas­tap ótkizý kerek degen usynys – shynynda da quptarlyq bastama. Ataýly kúndi halyqtyq sıpatqa aınaldyrýdyń bir joly osy ekeni ras. Bizde jastardyń rýhyn oıatý, otanshyldyq sezimin arttyrý jaǵy áli de kemshin. Máselen, bıyl elordadaǵy Naýryzdy kórý úshin alańǵa barǵanda sonda júrgenderdiń kóbi úlken kisiler ekenin baıqadyq. Jastar jaǵy azdaý. Sol merekelik is-sharadan ulttyq naqyshty, otanshyldyq reńkti baıqaı almaı qaıttyq. Qosyp qoıǵan ánderiniń bári – zamanaýı mýzyka. Bir domby­ranyń, qobyzdyń áýenin estı almadyq. Al Respýblıka kúni­niń orny «ulttyq mereke» retin­de bárinen joǵary. Ony da toı­laýdyń ózindik joly men dástúri bolýǵa tıis. Bul jerdegi bas­ty tujyrymdama – ulttyq erek­shelik pen memleketshildik bol­ǵany jón. Shyn máninde jalpy­ulttyq dýman etýdiń jolynda máselege ǵylym men mádenıet salasynyń bilikti mamandary keshendi túrde oılassa deımin. Jaı ǵana birsydyrǵy jattandy, qyzyldy-jasyldy shara atap ótilse, halyqqa áseri de, máni de bolmaıdy. Sondaı-aq Respýblıka kúniniń oblys, aýdan, aýylǵa deıin júıeli toılanýynyń josparyn, ádistemesin jaýapty oryndar aldyn-ala bekitse deımiz.

Nurbek MATJANI:

– Respýblıka kúnine oraı Almatydaǵy burynǵy Joǵary keńestiń ǵımaratyn táýelsizdik atrıbýty retinde paıdalanýǵa bolady dep oılaımyn. Negizi biz­diń tarıh AQSh-pen óte uq­sas. Amerıka alǵash ret Fıla­del­­fııada egemendigin jarııa­lady. Keıin el astanasy jańa­dan salynǵan Vashıngtonǵa kóshi­rildi. Fıladelfııada ataqty «Táýelsizdik ordasy» atty ǵıma­rat bar. Bul nysandy áli kúnge deıin el prezıdentteri, senatorlar, kongresmender, saıasatkerler baǵdarlamalyq sóz sóıleıtin kezde rámizdi oryn retinde tańdaıdy. Taıaýda ǵana Kamala Harrıs pen Donald Tramp ta osy jerde debatqa tústi. Demek, sımvolızm bar. Bir qyzyǵy, bastapqyda ǵımarattyń ataýy múldem basqa bolatyn, «Táýelsizdik ordasy» dep egemendik jarııalaǵannan keıin 50 jyldan soń ǵana ataldy.

Biz de osy jyldan bastap Almatydaǵy Tóle bı kóshesinde ornalasqan tarıhı ǵımaratty «Táýelsizdik ordasy» dep atasaq, tek utar edik. О́ıtkeni 1990 jylǵy Memlekettik egemendik týraly deklarasııa da, 1991 jylǵy «Táýelsizdik týraly» Kons­tıtý­sııa­lyq zań da osy ǵımaratta qabyl­dandy. Bálkim, balalardy, jasóspirimderdi, stýdentterdi jyl saıyn sol jerge aparý, onyń maketin aýyl-aımaq, mekeme-mektepke deıin taratyp, nasıhattaý, tanymal etý Respýblıka kúniniń bir atrıbýty retinde merekeniń mártebesin bıiktetedi dep esepteımin.

Erkebulan AMANǴOSOV:

– Merekeniń jańa mazmunyna nazar aýdarýmyz kerek. Meniń­she, qoǵamdyq dıskýrsta, Erık Hobsbaým aıtpaqshy, «dás­túr­di oılap tabý» aıasynda «jańa azamattyq dástúrdi» qalyp­tastyrýdyń kezi keldi. Bul ret­te «AQSh-tyń negizin qalaý­shy­lar» sekildi qaıta jandan­ǵan memlekettiligimizdiń irgeta­syn ornyqtyrýdyń basynda turǵan tulǵalardyń áleýetine zeıin qoıý qajet. Iаǵnı Alash qaıratkerlerinen bastap, keńes dáýirindegi ulttyq múdde jolynda aıanbaı eńbek etken, táýelsizdigimizdiń bastaýyn­da bolǵan, Egemendik deklara­sııasynyń qabyldanýyna atsa­lys­qan tulǵalar tizimin jasap, dáripteý, tipti arnaıy kór­kem ne derekti fılm túsirý, oqý oryndarynda dáris, is-shara ótkizý arqyly elimizdiń egemendigi men memlekettiligin damytqan ardaqtylarǵa, saıası qaıratkerlerge qurmet kórsetý dástúrin jańǵyrtsaq.

Fın memleketiniń tájirıbe­sine kóz júgirtsek, bul elde memlekettik merekeni otbasynda toılaý dástúri basym. Ádette, táýelsizdik kúninde fınder úıin týmen bezendirip, bir-birine qonaqqa barady, syılyq jasap, mereke kórkin asha túsedi. Sondaı-aq Úkimet úıindegi resmı is-sharany tamashalaıdy.

Ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq berilýge tıis

Berik BEKJANOV:

– Meniń oıymsha, merekeni atap ótýge qatysty arnaıy zań qabyldaýdyń qajeti joq. Jo­ǵaryda balalar týraly aıtyp jatyrmyz. Oqý-aǵartý mı­nıs­trliginiń zańǵa táýeldi akt qabyldaýǵa múmkindigi bar. Zań oǵan ruqsat beredi. Biz Respýb­lıka jáne Táýelsizdik kúnderin atap ótetin kezde ulttyq qundy­lyqtarǵa basymdyq berýimiz kerek. Bir júıe bolǵany du­rys. Onyń ishinde ulttyq qundy­lyqtarmen qatar tarıhymyz, salt-dástúrimiz qamtylýǵa tıis. О́tken tarıhta urpaqty otan­shyldyqqa, ultjandylyqqa tár­bıe­leıtin mysaldar jetip-artylady. Myń ólip, myń tirilgen qazaqpyz. Rasynda solaı. Ata-babamyz birde jeńdi, birde jeńildi. Biraq qalaı degende de osy ulan-ǵaıyr dalany bizge mura etip qaldyrdy. Ulttyq merekede biz osyndaı derekter men oqıǵalardy jas urpaqtyń sanasyna sińirip, elin qorǵaıtyn azamat etip tárbıelep shyǵarýǵa kúsh salýymyz kerek.

Amerıkany mysalǵa kelti­rip jatyrmyz. AQSh-ta árbir úıde óz eliniń týy ilinip turady. Eshkim týdy ilińder dep tapsyrma bermese de, olar ózderi­niń otanshyldyǵyn osylaısha kórsetedi. О́ıtkeni bul – sanaǵa sińisti dástúr. Al sanaǵa esh nárseni kúshtep quıa almaısyń. Memleketshil merekeniń kilti – úıdegi ata-ana tárbıesinde, mektep táliminde, sondaı-aq elshil ıdeologııalyq saıasattyń tabıǵı is-sharalar jumysynda.

Saparbaı JOBAEV:

– Respýblıka kúniniń saıası-qoǵamdyq jaǵyna da kóbirek kóńil bólsek deımin. Merekeniń mán-mańyzyn asha túsý úshin balany da, kárini de tym syılyqqa qyzyqtyra bermeı, qoǵamda, bilim júıesinde, kásiporyn-mekemelerde ortaq adamı-má­denı, ımanı-qaıyrymdylyq sharalar ótkizý qajet. Jalpy, elimizde azattyqqa jol ashqan ulyq meıramdy joǵary deń­geıde toılaýǵa ekonomıkalyq múmkindigimiz tolyq jetedi. Biz­de keı ulttyq jáne jeke kom­pa­nııalar jarna­ma­lyq ótkin­shi sharalarǵa asta-tók shyǵyn­dalyp jatady. Nege? Sebebi memleketshildik, eldik, adamshylyq parasaty bıik emes. Menińshe, Respýblıka kúni bútin el bolyp, jetistikterimiz ben kem­­shilikterimizdi tizbektep, alda­ǵy baǵyt-baǵdarymyzdy aı­qyn­daıtyn is-sharalar qajet.

Mels SEMǴALIEV:

– Respýblıka kúni men Táýel­sizdik kúni oqýshylar men stýdentter sabaq-dáristeri qyzǵan oqý jylynyń ishinde ótedi. Son­dyqtan osy ýaqytty paıdala­nyp, ashyq sabaqtar men tanym­dyq is-sharalar ótkizý arqyly ulttyq jáne memlekettik mereke­leri­mizdiń mán-maǵynasyn uǵyn­dyra berýimiz kerek. Qazir, shy­nyn aıtsaq, Respýblıka kúni qandaı mereke ekenin oqýshy­lardyń, stýdentterdiń kóbi bile bermeıtinin baıqap júrmiz. Mun­daı olqylyqtyń aldyn alma­saq bolmaıdy. Ulttyq mere­ke­niń mártebesin asyrý eldigi­miz­di nyǵaıtyp, halyqtyń otanshyl­dyq sezimin arttyrady.

Merekeniń mereıin asyrar usynys

Dıhan QAMZABEKULY:

– Ýaqyt ótip jatyr. Zaman túzeldi, parasatymyz artty. О́t­kenniń qateliginen sabaq alyp otyrýymyz kerek. Qazir ne kóp, toılanyp jatqan mereıtoı kóp. Meniń esime bir oqı­ǵa túsip otyr. 1992 jyly Dý­lat Isabekov, Muhtar Shaha­nov bastaǵan 1942-jylǵylar 50-ge tolǵanda, zııaly qaýym Alma­tydaǵy «Qazaqkonsert» zalynda shyǵarmashyl 25 azamattyń mereıtoıyn birge atap ótti. Bizdiń­she, bul – eldik bastama. Qazir 60 pen 70-ke, 80 men 90-ǵa kelip jatqan tanymal tulǵa kóp. Sonaý Alashqa deıingi, odan keıingi ult zııalylarynyń týǵan kúnderin nazardan tys qaldyrmaımyz. Mysaly, kúni keshe ǵana Sáken Seıfýllınniń 130 jyldyǵyn, Nurtas Ońdasynovtyń 120 jyl­dyǵyn atap óttik. Árıne, kózi tiri tulǵalar mereıtoıyn otba­synda, shaǵyn ujymynda laıyqty atap ótip jatsa, oǵan eshkimniń daýy joq. Al memleket tarapynan bas-basyna bir-bir toı jasap berý ysyrapshyldyq­qa uryndyratynyn jurttyń bári biledi. Bálkim, jastardyń memleketshildik, otanshyldyq sezimin arttyrý úshin asa kórnekti tulǵalardyń mereıtoıyn jylda toptap-jınaqtap Respýblıka kúni aıasynda atap ótsek, qalaı bolady? Bul bir jaǵynan jıyn-toıǵa ketetin shyǵyndy da únemdeıdi, qanaǵatshyldyǵymyzdy kórsetedi, ekinshi jaǵynan ulttyq merekeniń deńgeıin kóteredi. Eń bastysy, eldik tutastyq pen bereke-birligimizdi arttyrady. Sizder qalaı oılaısyzdar?

Oralbaı ÁBDIKÁRIMULY:

– Sizdiń oıyńyzben kelisemin. Respýblıka kúnin atap ótýge qatys­ty másele oraıynda qazir qoǵam­daǵy úlken bir problema­nyń shetin shyǵardyńyz. Ol – mereı­toılardy asta-tók toı qylyp jasaý máselesi. Iá, árkim óz otbasynda, týǵan-týystary orta­synda atap ótip jatsa, ol – bas­qa áńgime. Alaıda sonyń ózi qa­zir ysyrapshyldyqqa, qana­ǵat­syzdyqqa, dańǵazalyqqa ulasyp barady. Mereıtoılardy keıingi urpaqqa sabaq bolatyndaı, tanymdyq, tárbıelik jaǵy mol is-shara etip ótkizý orny­na, keıde ózara jarys pen maqtan­gershilikke aınalyp ketip jatqanyn kóremiz. Eger uly tulǵa­larymyzdyń týǵan kúni Respýblıka kúni aıasynda toılanyp, eki mereıli data bir-birin tolyqtyryp jatsa, odan Qazaq eli utylmaıdy, qaıta halyqqa paıdasy ushan-teńiz bolady dep oılaımyn. Osy turǵyda naqty jumystar jasalýy kerek.

Berik BEKJANOV:

– Iá, men de bul oımen kelise­min. Bálkim, memlekettik organdar tarapynan mereıtoılardy atap ótýge qatysty bir qujat bolýy kerek. Tarıhymyz týraly zert­teýler júrgizilip, olardyń nátı­jeleri men jańalyǵy Respýb­lıka kúni aıasynda jarııala­nyp, ótkenimiz ben óshkenimiz qaıta oıanyp, nasıhattalyp jatsa, nur ústine nur. Osyndaı irgeli jumystar «Egemen Qazaqstan» gazetinen bastap barlyq aqparat quraldarynda jaryq kórýge tıis dep oılaımyn. Al qazirgi kúni biz kóbinese negatıv aqparattardan kóz ashpaı kettik. Tań atpaı saıttardy ashyp qalsaq, «tonap ketti» men «óltirip ketti» degen jańalyqtardan kóz alyp júre almaısyz. Árıne, qoǵamdaǵy problema aıtylýǵa tıis. Biraq biz halyqtyń otanshyldyǵy men memleketshildigin oıatatyn kontentke birinshi kezekte kóńil aýda­rýymyz qajet.

Erkebulan AMANǴOSOV:

– О́skeleń urpaqtyń bo­ıynda otanshyldyqty sińirý jáne Respýblıka kúniniń mańy­zyn jastaıynan uǵýǵa múmkin­dik berý úshin arnaıy is-shara­lar men baǵdarlamalar uıym­dastyrý mańyzdy. Oqý oryn­darynda buqaralyq is-shara­lar mazmunyna nazar aýdaryp, dá­rister serııasyn, tarıhı re­­­k­on­strýksııa jáne túrli baıqaý­lar uıymdastyrýǵa bolady. Son­daı-aq memleketshildik pen res­pýblıkashyldyq rýhyna sáı­kestendirip, úzdik dep tanyl­ǵan jas jetkinshekterge «ashyq esik» kúni nemese saıası qaıratkerlermen kezdesýler uıymdastyrǵan da jón. Máselen, bıyl Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni mektep oqýshylaryn Aqordaǵa aparǵanyn bilemiz. О́te jaqsy bastama. Respýblıka kúni de jas jetkinshekter úshin Táýelsiz Qazaqstannyń qalyp­tasýynda orny bar ǵımarat­tar men oryndarǵa ekskýrsııa ja­saýdyń máni zor dep esepteımin.

Saparbaı JOBAEV:

– Bolashaq urpaq Respýblıka kúnin este saqtap, eliniń patrıo­ty bolýy úshin osy táýelsizdik jolynda eńbek etken tulǵalardy keńinen dáripteýimiz qajet. Osy oraıda bir máseleni aıtqym keledi. Elimizdiń ár aımaǵynda, tipti respýblıka kóleminde toılanyp jatqan mereıtoı kóbeıdi. Ár tulǵanyń datasyn jeke-jeke atap ótý qyrýar qarjyny talap etetini anyq. Bul jaıynda jaqsy másele kóterip jatyrsyzdar. Sondyqtan ysyrapshyldyqqa jol bermeı, jyldary shamalas, áriptes, rýhtas tulǵalardy birik­tirip toılaýdy ádetke aınaldyrý durys-aq. Ásirese el tarıhynda mańyz­ǵa ıe tulǵalarymyzdy osyn­daı ulttyq, memlekettik mere­ke­lerde eńbek jolyn, qal­dyr­­ǵan murasy bolsa, ony dárip­tep, keńinen nasıhattaýǵa kúsh salýymyz qajet. Osylaısha, biz ult­tyq qundylyqtarymyzdy ur­paq sanasynda jańǵyrta alamyz.

Nurbek MATJANI:

– Myna bir mysal oıǵa keldi. Belgili memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Qyrymbek Kósher­baev Qyzylorda oblysynda ákim bolǵan jyldary fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Asqar Jumadildaevtyń mereıtoıyn ótkizýdi josparlaıdy. Sóıtip, ǵalymmen aqyldasqanda Asekeń bas tartyp, onyń ornyna balalar arasynda pándik olımpıada uıymdastyrýdy usynady. Kórnekti jazýshy, álemdik sýretker Ábdijámil Nurpeıisov qaı mereıtoıyn bolsyn sanaly túrde atap ótpegen. Mine, keremet úlgi. Jalpy, kózi tiri azamattardyń, ómirden ótip ketken qoǵam qaıratkerleriniń mereıtoıyn toılaýda ortaq bir saıası mádenıet qajet. Sizder aıtyp otyrǵandaı, osyndaı mereıli datalardy Respýblıka kúni aıasynda ótkizý durys dep oılaımyn.

Taǵy da bir oı. Erkebulan myrza aıtqandaı, «táýelsizdik» uǵymyn burynǵysha bir adam tóńiregine ǵana úıip-tókpeı, sol egemendik jolynda aıanbek eńbek etken tulǵalardyń basyn biriktirip, keıingi 33 jylda eldiń álemdik arenada óz ornyn aıqyndap, ózge memlekettermen terezesi teń bolýyna úles qosqan azamattarymyzdy atyn atap, óskeleń urpaqqa keńinen dáripteýimiz qajet. Biraq muny tek Respýblıka nemese Táýelsizdik kúnimen ǵana shektep qoımasaq. Olardyń esimi barlyq mereke kezinde atalyp otyrǵany durys. Osy tájirıbeniń formasy men formatyn jiti oılastyrsaq.

Sıfrlyq medıanyń áleýetine nazar qoıý mańyzdy. «TikTok», «Instagram», «Facebook», «YouTube» syn­dy platformalar­dy utymdy paıdalaný qajet. Neshe túrli taqyryptardy qaý­zap, beınerolıkter túsirip, áleýmettik jelilerge júkteý qajet. Onyń ózinde bir júıe kerek. Birqatar azamat «Qazaqstan egemendigin eń sońǵy bolyp jarııalady, Keńes odaǵynan bólingisi kelmedi» degen sııaqty oı aıtyp jatady. Bylaı qarasaq, álemge ózindik mádenıetimen, ekonomıkasymen, tumsa tabıǵatymen tanymal Shveısarııa táýelsizdigin syrtqy kúshterdiń áser etýimen aldy. Biraq olar buǵan arlanyp, namys­tanyp, mán berip otyr dep aıta almaımyz. Búgingi Shveısarııa – álem moıyndaǵan úzdik elder qatarynda. Sondyqtan eń aldymen jurtshylyqty tarıhı faktilerdi saý sanamen qabyldaýǵa beıimdeýimiz kerek. О́zge de formattaryn oılas­tyrǵan jón.

Erkebulan AMANǴOSOV:

– «Zııatker ult» baǵdarynda merekeniń ıntellektýaldyq jáne zamanaýı sıpatyn arttyrý qoǵam­nyń barlyq salasyna yqpalyn tıgize alady. Máselen, TEDx for­ma­tyndaǵy is-sharalar uıym­dastyrý arqyly qaıratkerlerdi, ǵalym­dardy nasıhattaýǵa bolady. Odan bólek, oqý oryndaryndaǵy pándik olımpıadalar jáne basqa da baıqaýlardyń ulttyq mejesi osy mereke tóńireginde ótkizilse nemese Respýblıka kúnine oraı elimizdiń jastaryna arnalǵan startap-jobalar baıqaýyn ne kórmesin uıymdastyrsa quba-qup. Bul is-sharalar nátıjesi jeńim­pazdardy qoǵam arasynda dárip­teý arqyly «róldik model» retinde «ozyq ulttyń» bet-beınesin qalyptastyrý qadamy bolar edi.

Dıhan QAMZABEKULY:

– Qurmetti dóńgelek ústelge qatysýshylar, ulttyq mereke qarsańynda osyndaı mándi jıyn ótkizý arqyly biz sizderdiń oılaryńyzdy bilip, pikir almasýdy jón kórdik. Rasynda, el ishinde Respýblıka kúni men Táýelsizdik kúniniń arajigine qatysty suraq aıtylyp qalady. Sizder oryndy pikirlerińizdi ortaǵa saldyńyzdar. Biz osyndaı jıyn arqyly jaýapty azamattarǵa da oı salýǵa múddelimiz. Sondaı-aq ótken tarıhymyzǵa qatysty shetin máseleler týraly ortaq sheshimge kelýimiz kerek. Bul oraıda tarıhshylardyń, saıa­sat­ta­nýshylardyń moınynda úlken mindet tur. Jalpy, Res­pýb­lıka kúni men Táýelsizdik kúni – bir-birin tolyqtyratyn, sabaqtas merekeler. Qoǵamymyz úshin osy merekelerdiń tarıhı bastaýy, taǵylymy, búgingi mádenı-ıntellektýaldyq deń­geıi mańyzdy. Osy turǵyda sizderdiń de pikirlerińiz ben oılaryńyz qalyń oqyrmannyń oljasy dep qabyldaımyz. El gazetiniń tórinde eldik máseleni talqylaýǵa qatysqandaryńyz úshin barshańyzǵa alǵys aıtamyz.

Daıyndaǵandar –

Eskendir ZULQARNAI,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»