«Oıymyz – qazaq dalasyna tehnıkalyq bilim taratý»

Qaı zamanda da jumysshy mamandarǵa suranys joǵary bolǵan. Sonaý HIH ǵasyrda Ybyraı Altynsarın qazaq jerinde kásiptik bilimniń negizin qalap, jumysshy mamandar daıarlaý isine erekshe mán bergen. Buǵan onyń myna bir sózderi aıǵaq: «Qazaq halqynyń aqyl-oıy men ekonomıkasynyń damı berýine kómektese alatyn adamdar qajet» (jaqyn dosy, áriptesi V.Katarınskııge 1888 jyly 28 aqpanda jazǵan hatynan). Y.Altynsarın halqynyń múshkil halin, turmysyn túzep, tutynýyna qajetti taýarlardy óndirýmen aınalysatyn kásibı mamandar daıarlaý máselesin kóterip, osy bir ıgi iske belsene kiriskenin aıǵaqtaıtyn faktiler de jeterlik.

Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetin atqaryp júrgen kezinde (1882 jyl) jasaǵan esepteriniń birinde: «...Qyzdar úılerinen qatynap oqıdy. Olarǵa qarapaıym ha­lyqtyń turmysyna kerekti, mysaly, kıim pishý, kıim tigý, sháli toqý, jún, qyl sekildi materıaldan órmek toqý, kıiz basý, baý jáne taqyr kilem toqý sııaqty áıelder isteıtin jumys úıretildi», dep jazǵan. Munyń aldynda qazaq pedagogi ózi asa qurmet tutatyn dosy, usta­zy, shyǵystanýshy-ǵalym N.Ilmınskııge myna bir ja­ńa­lyqty qýana jetkizgen edi: «...mekteptiń qolóner bólimin ashýǵa kirisip jatyrmyz, al jýyrda jemis aǵashtary jáne ogorod egýdi de qolǵa almaqpyz. ...Onyń ústine Torǵaıda erekshe qolóner mektebin ashpaqshymyz jáne ony qurmetti Iаkovlevtiń esimimen atamaqshymyz».

Sóz reti kelgende aıtyp ótelik, mektep ashý isinde Iаkov Petrovıchtiń Altynsarınge kóp kómegi tıgen. Torǵaıda tuńǵysh ashylǵan osy qolóner mektebiniń jumysyn alǵa bastyrý ońaıǵa túspegeni túsinikti. Eń qajettisi – arnaıy oqýlyqtar, oqytýshy mamandar joqtyń qasy edi. Bar jaýapkershilik ınspektor Y.Altynsarınniń moınyna tústi. Ol taǵy da orys dostarynyń kómegine júginedi. Ilmınskııge hat jazyp, «qaıy­rymdy júregińizden qa­zaq halqyn oqytý isine de kishkene oryn berińiz, aqyl-keńe­sińizdi aıtyp otyryńyz, isker oqytýshylar jiberińiz» dep ótinedi. «Sizde qolónerin, baý-baqsha, ogorod isterin, mal sharýashylyǵyn jáne eginshilik kásibin úıretýge arnalǵan praktıkalyq jeńil oqý quraldary joq pa?» dep suraıdy.

Taǵy bir tańǵalarlyǵy, ma­man­­dardyń qat keziniń ózinde qolóner mektebi úshin myqty kadrlar izdegen. Ol jaqsy oqytýshy úshin barlyq jaǵdaı jasaýdy da moınyna alyp otyrǵan. Sózimiz jalań bolmas úshin, myna bir hatynan (V.Katarınskııge, 1883 jyl 1 sáýir) úzindi keltireıik: «...aǵash-balta ustalyǵy ónerinen sabaq beretin bir jaqsy oqytýshy tabyla qalatyn bolsa, onyń ústine oqý-jazý úırete biletin de bolsa, oǵan páter berip, onyń ústine 400-500 som jalaqy berýdiń de tásilin tabar edim».

Qolóner mektebi ashylǵannan keıin de tynym tappaı, ondaǵy oqý-tárbıe jumysyn qadaǵalap, aqyl-keńesin berip otyrǵan. Sol úshin de birneshe márte issaparǵa shyqqanyn myna bir sózderi aıǵaqtaıdy: «Arǵy kúni taǵy da Torǵaıǵa júrgeli otyrmyn. Onda jańa ashylǵan qolóner mektebiniń jumysy qalaı júrip jatqanyn baıqaý, onyń sharýashylyǵyn birjola jolǵa salý úshin, Torǵaıda osy aıdyń aıaǵyna deıin bolmaq­pyn». Y.Altynsarın osylaısha atqarylýǵa tıis is-sharalardy aldyn ala josparlap, tııanaqty oryndaǵan.

Derekkózderge súıensek, ıns­pektor Y.Altynsarınniń ózi bas bolyp, qolóner ýchılıshesin bitirgenderdi synaqtan ótki­zip, mamandyqtaryna sáıkes kýálikterin tapsyrǵan. «Alǵash­qy mamandardyń ishinde Torǵaı ýeziniń Shubalań bolysyndaǵy №2 aýyldyń azamattary Myǵymbaı Kór­kembaev pen Bıjan Aıdar­­­bekov aǵash sheberi jáne tokar mamandyqtaryn aldy. Olar Torǵaı dalasyndaǵy tuńǵysh qolóner mamandary edi». Qandaı da bir oqý ornyn ashý úshin, árıne, qarajat, qurylys materıaldary qa­jet. Y.Altynsarın munyń da jolyn tapqan. El ishinen qamqorshylar izdep (búginde olardy demeý­shiler deımiz), solardyń kóme­gine júgingen. Olar birde bóre­ne, kirpish túrinde materıaldar berip, demeýshilik jasasa, endi biri aqshalaı (100 som, 200 som) járdemdesken. Sondaı-aq qazaq arasynan, kedeılerden basqasynan úı basynan 1 som aqsha jınaýdy uıymdastyryp, kásibı mamandar daıarlaý máse­lesin utymdy sheshýdi qolǵa alǵanyn uly pedagogtiń myna sózderi dáleldeıdi: «.. men endi osy aqshanyń birqataryn Qostanaıda bir jóni berik negizge qoıylǵan tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq ýchı­lı­shelerin ashýǵa jumsaǵan paı­daly bolar edi dep oılaı­myn». Y.Altynsarın óz qoly­men jazǵan málimetterine qa­ra­ǵanda, Krasnoýfımskidegi real­noe ýchılıshede qazaq­tardy tehnıkalyq ǵylymdarǵa oqytýǵa tórt stıpendııa, al aýyl­sharýashylyq maman­dyq­ta­ryn ıgerýshilerge arnap bes stıpendııa taǵaıyndaǵan. Munda oqý isi túgelimen tá­jirı­bege negizdelgen. Oqý or­nynda bylǵary ıleý, sabyn qaınatý, maı shaıqaý, qu­myra jasaý isteri, aǵash-tokar, usta-slesar ónerleri, aýyl sharýashylyǵynan – baý-baqsha salý, mal sharýa­shy­lyǵy, egin jaılary úı­re­ti­lip, jańa mashınalarmen olar­dyń qurylystarymen ta­­nys­tyrý jumysy júr­gizilgen. Y.Altynsarın Kras­noýfımsk ýchılıshesi sekildi oblysta qazaqtarǵa arnap aýyl sharýashylyǵy mek­te­bin ashý týraly joba usyn­ǵan. Ol tehnıkalyq máni bar is-sharalardy iske asyrý sahara­da­ǵy qazaqtarǵa ıgi áserin tı­gi­zedi dep sanady. Sol sebepti Krasnoýfımsk ýchılıshesin bitirgen Ýálı Izmaılovty Aqtóbe ýchılıshesine, Bólebaı Sarybatyrovty Yrǵyz ýchılı­she­sine, Eljan Orazbaev­ty Torǵaıǵa, Asylqoja Qurman­baevty Nıkolaevsk ýchılı­shesine jiberedi. «Oıymyz – qazaq dalasyna tehnıkalyq bilim taratý... B.Sarybatyrovtyń teri zavodyn ashýǵa qulshyna kiriskisi keledi, qajetti esep-qısap, smeta jasaýdy da óz moınyna alamyn dep otyr», dep jazady Y.Altynsarın.

Kásiptik bilim berý isin damytý baǵytyndaǵy Y.Altynsarın qyzmetiniń san qyrly, aýqymy­nyń keń bolǵanyn aıǵaqtaıtyn faktilerdiń taǵy biri mynaý: «...men bul jerlerdiń dalasynan «kermek» degen shópti izdep júrgenim ózderińizge málim, al ondaı shóp bul jaqtan tabyl­ma­ǵandyqtan, men endi sol sııaqty teri ıleıtin, boıaý bolatyn basqa shópterdi jınap ja­tyr­myn. Al sizden ótinerim: Yrǵyz dúkenderinen «ermen» degen shópti satyp alyńyz. Bul Túrkistan ólkesinen ákelinedi, ózi boıaý bolady» (F.Sokolovqa, 1886 jyl 9 qazan). Bul sózderine qaraǵanda, oqý isiniń ınspektory Altynsarın bolashaq mamandardyń is-tájirıbesine qajetti máseleni de ózi bas bolyp qolǵa alyp, sheshimin tabýǵa qulshyna kiriskenin baıqaımyz. Qandaı tabandylyq, jan­kesh­tilik deseńizshi. Osy aıtyl­­ǵandardyń bárinen oıǵa túıe­tinimiz: Ybyraı Altyn­sarın – qazaq jerindegi kásip­tik bilim júıesiniń negizin qala­ǵan ardaqty tulǵa, tabandy qaı­ratker. Aǵartýshy ónegesiniń ómirsheńdigin búgingi tájirıbe, jumysshy maman­dyq­taryna degen suranys aıqyndap otyr. Qarapaıym jumysshy eńbe­gimen qarqyndy damýǵa jol ashylyp, el áleýeti arta túsedi. Sózimizdi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń myna sózimen túıindeıik: «Jumystyń jamany joq, kez kelgen eńbek qadirli. Eń bas­tysy, árkim jaýapkershilikti tereń sezinip, óz mindetin sapaly atqarýǵa tıis. Sonda ǵana elimiz damýdyń sara jolyna túsedi».

Bıalash SÚIINKINA,

Bilim salasynyń qurmetti qyzmetkeri

Qostanaı