– Nazıra Kabdollaqyzy, zaman aǵymyna qaraı bilim sapasyna qoıylatyn talaptar kúsheıip keledi. Mektep oqýlyqtaryn ázirleýde qandaı ózgeris bar?
– Ǵylym men tehnologııanyń qarqyndy damýy bilim maqsattaryna, oqytý ádistemesine de túbegeıli ózgeris engizýdi talap etedi. Bilim berý úlgisi men mazmunyna jańasha kózqaras qalyptasty. Qazirgi oqýlyqtarǵa oqýshylardyń boıyna rýhanı qundylyqtardy sińirý, ǵylymı dúnıetanymyn keńeıtý, zamanaýı ómir talaptaryna saı bilimi men quzyrettilikterin qalyptastyrý mindetteri qoıylady. Oqýlyqta teorııalyq materıaldar men mátinderdiń kólemi azaıyp, oqyp-jattaýǵa laıyqtalǵan tapsyrmalardyń ornyna balany ózdiginshe oılanýǵa, izdenýge jeteleıtin shyǵarmashylyq tapsyrmalar men olardyń túrli tájirıbelik daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalǵan oqý materıaldary kóbeıtildi. 2022 jyly mınıstrdiń arnaıy buıryǵymen oqýlyqtyń qurylymy men mazmunyna qoıylatyn talaptar bekitildi. Bul qujatta dıdaktıkalyq talaptarmen qatar oqýlyqtyń baıandaý tiline qoıylatyn talaptar da kúsheıtildi. Mysaly, qazaq tilinde oqytatyn mektepterge oqýlyqty qazaq tilinde (tildik pánder boıynsha oqýlyqtardan basqa), ózge tilde oqytatyn mektepterge – oqytý tilinde ázirleý nemese aýdarmada usyný týraly arnaıy norma engizildi.
– Oqýlyqtardy kimder jazady? Avtorlar qalaı tańdalady? Jalpy, oqýlyq nege súıenip jazylady?
– Sońǵy suraǵyńyzǵa birinshi jaýap bere ketsem, oqýlyqtyń Oqý-aǵartý mınıstrligi bekitken Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartyna, pán boıynsha úlgilik oqý baǵdarlamalaryna súıenip jazylady. Jańa standart boıynsha, bilim júıesi oqýshylarymyzdyń jan-jaqty saýatyn damytýǵa baǵyttalýy kerek. Buryn oqýshylardyń mektepten qandaı bilim alyp shyqqany mańyzdy bolsa, qazir sol bilimdi ómirde qalaı júzege asyra alady degen máseleni qamtý mańyzdyraq. Osyǵan qosa Memlekettik standartta oqytý men tárbıeniń birtutastyǵyn qamtamasyz etý kózdelip, bilim men tárbıe berýdegi negizgi qundylyqtar aıqyndalǵan. Oqýlyq jazý kezinde osy qundylyqtar kórinis tabýy qajet. «Oqýlyqty kim jazady?» degen máselege toqtalsaq, oqýlyq jazý – básekelestik ortanyń qolynda. Búginde elimizde oqýlyq jazýmen 20-ǵa jýyq baspa aınalysady. Osy jerde oqý ádebıetterin baspalar óz esebinen ázirleıtinin de aıta ketý kerek. Avtorlar ujymyn ár baspa ózderi jasaqtaıdy. Biraq bul avtorlarǵa eshqandaı talap qoıylmaıdy degen sóz emes. Mınıstrlik bekitken oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi saraptaý jónindegi qaǵıdalarda mektep oqýlyǵynyń avtorlar quramynda oqýlyq ázirleý máseleleri boıynsha oqytý kýrstarynan ótken bir ǵalym jáne eki praktık muǵalim, ıaǵnı kem degende úsh adam bolýy mindettelgen. Al sol baspalardyń jazǵan oqýlyqtary bilim uıymdaryna jetkenshe saraptamanyń bes satysynan ótedi.
– Oqýlyqtar oqý úderisine engenge deıin irikteýdiń bes satysynan ótedi dedińiz, bul irikteýlerdi kim, qalaı júrgizedi?
– Oqýlyqtardy ázirleý, synaqtan, saraptamadan ótkizý mınıstrlik bekitken qaǵıdalarǵa sáıkes júrgiziledi. Saraptama júrgizýdiń eń negizgi satysy – ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama. Saraptamany sapaly júrgizýge ortalyǵymyzda 2 myńǵa jýyq bilikti ǵalym, joǵary sanatty muǵalimder men ádiskerlerden turatyn sarapshylar bazasy jasaqtalǵan. Sarapshylardy irikteýdiń belgili qaǵıdalary bar. Sarapshylar bazasyna engizilmes buryn pedagog-mamandar joǵary oqý oryndary men qalalyq, oblystyq bilim basqarmalarynyń usynystary, ortalyq saıtynyń «Sarapshy bolý» aıdaryndaǵy saýalnama arqyly oqytý kýrsyna tirkeledi. Atalǵan kýrsqa ǵylymı dárejesi, sala boıynsha ǵylymı eńbekteri jáne ataýly jetistikteri bar ǵalymdar men pedagogıkalyq ótili 10 jyldan kem emes, «Zertteýshi pedagog» nemese birinshi sanattan tómen emes biliktilik sanaty bar pedagog qana qatysa alady. Al kýrsqa qatysqandardyń ishinen sarapshylar bazasyna oqytý jáne qorytyndy baǵalaý nátıjesi boıynsha oqýlyq teorııasynan bilimi men taldaý qabiletin kórsete alǵan sarapshylar ǵana engiziledi. Ortalyqqa kelip túsken oqý ádebıetterine sarapshylar naqty krıterıılerge saı ǵylymı, pedagogıkalyq saraptama júrgizedi. Saraptama nátıjesi boıynsha túzetýge bolatyn eskertýleri bar oqýlyqtar baspalarǵa qaıta óńdeýge jiberiledi. Al saraptama krıterıılerine sáıkes kelmegen oqýlyqtar irikteýden túsip qalady. Ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama boıynsha oń nátıjege ıe bolǵan oqýlyqtar qanatqaqty jobamen mektepterde synaqtan ótedi. Synaq kezeńinde oqýlyqtarǵa qoǵamdyq baǵalaý júrgiziledi. Is-sharanyń maqsaty – pedagog qaýymy men belsendi azamattardyń joǵaryda atalyp ótken oqýlyqtardyń mazmunyna, qurylymyna, ádistemesine qatysty syndarly pikirin, syn-eskertpelerin, usynystaryn nazarǵa alý. Mine, osy ýaqytta kez kelgen qoǵam múshesi ortalyǵymyzdyń saıtyna salynǵan oqýlyqtarǵa óz pikirin qaldyra alady. Kelesi kezeńde synaqtan keıingi ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama júrgiziledi. Osy kezeńnen sátti ótken oqýlyqtar Pándik saraptalyq komıssııa qaraýyna usynylady. Pándik saraptamalyq komıssııa ǵylymı-pedagogıkalyq saraptama jáne synaq nátıjeleri boıynsha qorytyndylardy zerdeleı otyryp, sapasyn taldaıdy, bilim uıymdarynda paıdalanýǵa usynylǵan oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshen tizbesine engizý týraly sheshim qabyldaıdy. Tizbege bir pán boıynsha 5 balamaly oqýlyqqa deıin engizilýi múmkin. Kórip otyrǵanymyzdaı, oqýlyq oqýshylardyń aldyna kelgenge deıin irikteýdiń 5 kezeńinen ótedi. Saraptama úderisiniń ashyqtyǵy men ádildigin saqtaý maqsatynda saraptama kezeńderiniń barlyǵy qupııa rejimde ótkiziledi. Iаǵnı oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender sarapshynyń qolyna quraldyń ázirleýshisi, baspasy, avtorlary kórsetilmeı beriledi.
– Oqýlyq oqýshy qolyna jetkenge deıin biraz jumys atqarylatynyn aıttyńyz, biraq báribir qoǵamda oqýlyqtardaǵy qatelerge qatysty syn kóp. Buny qalaı túsindiresiz?
– Iá, áleýmettik jelilerde oqýlyqtardaǵy qateler týraly jıi aıtylady. Osyǵan qatysty kózqarasty shartty túrde úsh topqa bólýge bolady. Birinshi topqa bilim mazmunyn jańartý ıdeıasyn jetkiliksiz túsinýmen baılanysty eskertýler jatady. Úlgilik oqý baǵdarlamalarynyń, soǵan sáıkes oqýlyqtardyń ózgerýi qoǵamda túrli pikir týǵyzdy. Burynǵy birsaryndy suraq-jaýapqa negizdelgen tapsyrmalardan ózdiginen oryndaýǵa arnalǵan shyǵarmashylyq tapsyrmalarǵa kóshý, ásirese, úı tapsyrmasyn balasymen birge oryndaıtyn ata-analarǵa jańalyq boldy. Osy jerde ata-analar bilim mazmunynyń bir jerde tura almaıtynyn, zaman aǵymyna saı ózgerip turýy zańdy ekenin túsinýi qajet. Úlgilik oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyn jetildirýge qatysty aıta keterlik jaıt, qazirgi ýaqytta mınıstrlik tarapynan qoldanystaǵy úlgilik oqý baǵdarlamalaryn taldaý, qaıta qaraý jumystary júrgizilip jatyr. Sonymen qatar ázirlengen baǵdarlamalardy saraptamadan ótkizý týraly jańa qaǵıda mınıstrdiń buıryǵymen bekitilip, júzege asyrylyp otyr. Al ekinshi topqa moraldyq normalar, oqýshylardyń jas erekshelikteri týraly sýbektıvti ıdeıalarmen baılanysty eskertýlerdi jatqyzýǵa bolady. Biz áli de eski stereotıptermen ómir súrip jatyrmyz. Kóbine másele HHI ǵasyr balasynyń tanym-túsinigi ózgeshe ekenin esten shyǵaryp, qazirgi ádisteme men pedagogıkalyq ustanymnan alys adamdardyń óz dúnıetanymy, kózqarasyn bildiretininde bolyp tur. Úshinshi topqa oqý basylymdaryndaǵy tehnıkalyq qateler jatady. Osyǵan baılanysty ortalyq tarapynan 2016 jyldan beri qoldanysqa engizilgen jańartylǵan mazmundaǵy oqýlyqtarǵa qatysty syn-pikirlerge monıtorıng júrgizilip, sebepteri anyqtaldy. Monıtorıng nátıjesinde eskertýlerdiń 44,2%-y mazmunǵa qatysty jeke kózqaras bolsa, 23%-y ádistemelik túsinbeýshilik, 9,3%-y feık aqparat, 7%-y oqý baǵdarlamasynan habarsyzdyqtan bolǵan, qalǵan 16,72%-y ǵana derekti, tehnıkalyq, emlelik qateler ekeni anyqtaldy. Osy nátıjeden buǵan deıin aıtylǵan syn-pikirlerdiń basym bóligi oqýlyq tujyrymdamasyna, oqý materıaldaryn usynýdyń ádisnamalyq aspektileri, oqý tapsyrmalarynyń túrleri, ıllıýstrasııalar, sol sııaqty júıeli máselelerge qatysy joq, jeke sıpattaǵy pikirler ekenin kórýge bolady. Qoǵamdaǵy kózqarastyń qalyptasýyna áleýmettik jeliniń yqpaly zor ekenin moıyndaýymyz kerek. Buqaralyq aqparat quraldarynda, ókinishke qaraı, negatıv aqparat basym da, bilim mazmunynda bolyp jatqan oń ózgeristerdi nasıhattaý az. Osy baǵytta da mınıstrlik tarapynan júıeli jumystar qolǵa alynyp jatyr. Bilim mazmunyn tıisti deńgeıge kóterý – aldymyzǵa qoıylǵan negizgi maqsat. Bul mindetterdi oryndaý úshin jyldan-jylǵa jumys aýqymy da kóbeıip otyr. Eń bastysy, bilim mazmunyn memlekettik múddege, ulttyq qundylyqtarymyzǵa, al oqýlyq sapasynyń qazirgi joǵary talaptarǵa saı kelýin qamtamasyz etý mańyzdy.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
