Tıimsiz jumsalǵan qarjy, sapasyz jol

Halyqty áleýmettik qoldaý salasynyń shyǵyndary 2020 jyldan beri eki ese artyp, 86,1 mlrd teńgege jetken. Saraptama barysynda sýbsıdııa beriletin jumys oryndary, granttar berý, múgedekterdi taksımen ta­sy­maldaý, ymmen sóılesýge úı­retý shyǵyndary, sonymen qatar eńbekaqy qorynyń zańǵa sáıkes jumsalýy tekserilgen. Sonyń ishinde kásipke oqytýdyń kózboıaýshylyqpen júrgizilgeni anyq­talǵan. О́ıtkeni aqsha tólep «oqytylǵandardyń» kóbi ju­mys­­­qa turǵyzylmaǵan. 2023 jyl­dyń shildesi men jeltoqsany ara­lyǵynda jumys berýshige aqy tólep oqytqan 77 adamnyń 56-sy ǵana jumysqa ornalasqan. Demek, jumysqa kirmegen 21 adam úshin jumsalǵan 6,6 mln teńge jelge ushty degen sóz. Munyń 3,7 mln teńgesi – jumyssyzǵa, 2,9 mln teńgesi jumys berýshige tólengen. Iаǵnı jumys berýshiniń alańynda oqytylǵany úshin qarajat tólendi delingen bıýd­jet qarajaty orynsyz jum­salǵan.

Múgedektigi bar adamdardy jetkizýge tólendi dep jumsal­ǵan 55,7 mln teńgeniń de qaıda jum­salǵany kúmándi. Bul qara­jat jalǵan qujattar toltyrý jáne ondaǵy shyǵyndardy shekten asyra kórsetý arqyly qoldy bolǵan. Sondaı-aq Petropavl qalasy men Mamlıýt, Jambyl aýdandarynda ymmen sóılesýge úıretýge jumsaldy delingen 8 mln teńge jalǵan qujattarmen jelge ushqan. О́ıtkeni aty-jóni men qujattarynyń derekteri kórsetilgen úıretýshi mamandar bul kezeńde el aýmaǵynda tur­ma­ǵan bolyp shyqty. Qazir bul shy­ǵyndardy bıýdjetke qaıta­rý­ǵa qatysty is qozǵalǵan.

Sondaı-aq qandastar men qo­nys aýdarýshylarǵa jal­ǵan qu­jat­tar arqyly qol­daý qa­rajaty tólengeni anyq­tal­ǵan. Máselen, oblystyq Eńbek utqyrlyǵy ortalyǵy M.Jumabaev aýdanyna kóship kelgenin kórsetse de turmaǵan qonys aýdarýshyǵa páter jaldaýy úshin 414 myń teńge tólegen. Osyndaı jaǵdaılar Petropavl qalasynda da oryn alǵan. Jasalǵan usynymdardyń ne­gizinde bul qarajattar bıýd­jet­ke qaıtarylypty.

Soltústik Qazaqstan oblysynda 2020-2024 jyldary joldardy jóndeý men jańadan sa­lýǵa 169,4 mlrd teńge bıýdjet qarajaty qarastyrylǵan. Osyn­sha qarajattyń bólingenine qaramaı joldardyń sapasy áli kúnge deıin tolyq túzelmeı keledi. Jol jóndeýge bólingen qarajattyń tıimdi jumsalýyn tekserý barysynda 27 jemqorlyq faktisi anyqtalǵan, osyǵan sáıkes 36 usynym jasalǵan. Aýdandyq jáne kentishilik joldarǵa 12,4 mlrd teńgege jóndeý jumys­ta­ryn júrgizgende 80 fakti boıynsha tehnıkalyq baqylaý jasal­maǵan. Zań boıynsha teh­nıkalyq baqylaý mamany qol qoıǵanda ǵana jol paıdalanýǵa beriledi. Sondaı-aq bir tehnıkalyq sarapshy birneshe joldyń qurylysyn baqylaýǵa alady. Tipti 30 joldy bir sarapshynyń qadaǵalaǵany týraly toltyrylǵan qujat ja­sal­ǵan. Mundaı baqylaý­lar­dyń tıimdiligi tómen bolǵan­dyq­tan joldyń sapasy da nashar. Saıyp kelgende, budan halyq japa she­ge­di.

Keıbir jergilikti atqarý or­gan­darynyń jol jóndeý men salý jumystaryna josparlaǵan shy­ǵyndary da jemqorlyqqa soqtyrǵany belgili bolyp otyr. Mysaly, olardyń 2020 jyldan beri 212 mln teńge bıýdjet qarajatyna jasatqan 48 jo­basy áli kúnge deıin qolǵa alyn­baǵan. Sapasyz josparlaý jumystary jol aktıvterin esepke alýmen baılanystyrylmaǵan. Petropavl qalasy men oblystyń 10 aýdanynda joldardyń pasporty jasalmaǵan. Sonyń kesirinen jergilikti atqarýshy organdar joldyń uzyndyǵy, jalpaqtyǵy, jaǵdaıy týraly derek bilmeıdi.

Memlekettik organdardyń memlekettik satyp alý salasynda zańnama talaptaryn buzýy da jıi kezdesedi. Máselen, jer­gilikti atqarýshy organdar qury­lys-montaj jumystary týraly kelisimsharttar túzgende kepildik merzimin kórsetpeıdi. Sonyń kesirinen merdigerler sapasyz jumystarǵa jol be­redi, al aqaýlyqtar kezdesse, túzetýden bas tartyp jatady. Sarapqa salynǵan kezeńdegi tekserilgen 39 kelisimshartta 8,1 mlrd teńgege atqarylǵan jumys boıynsha kepildik mer­zim kórsetilmegen. Al 20 keli­simshartta kepildik merzimdi 12 aı dep qana kórsetken.

Jol jóndeý jumystaryna qatysty ázirlengen smetalyq qujattarda keıbir qurylys ma­te­rıal­darynyń baǵasy asyryp kórsetilgen. Mysaly, kentishilik joldardy jóndeý bo­ıynsha 21 jobany oryndaǵanda tóseletin qıyrshyqtastar kólemi beki­tilgen normatıvten 53,2 tekshe metrge asyryp kórsetilgen. Sonyń nátıjesinde jóndeý jumystarynyń quny 208,3 mln teńgege artyq ketken. Osyndaı jaǵdaı Aqjar aýdanyndaǵy Qyzyltý aýylynyń ishki joldary jóndelgende oryn alǵan. Barlyǵy 7,2 shaqyrym jolǵa 8,1 tekshe metr qıyrshyq tas tóseldi dep kórsetilip, 23,9 mln teńge bıýdjet qarajaty artyq tólengen. Al normaǵa sáıkes 7,2 shaqyrymǵa 3,6 myń tekshe metr ǵana qıyrshyqtas tóseledi.

Qazir Soltústik Qazaqstan ob­lysy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamentiniń mo­nıtorınginde jóndelip jat­qan 33 jol ýchaskesi tur. Bular­dyń ishinde birazyna tólen­gen qarajat mólsheri kúmándi dep sanalady. Barlyq jobaǵa bólingen qarajat – 73,8 mlrd teńge. Búginge deıin bularǵa jemqorlyqqa qarsy kúreske qatysyp júrgen volonterler 41 ret baryp, ázirge 17 olqylyqty anyqtady.

Soltústik Qazaqstan oblysy