Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Eldiń ǵylymdaǵy áleýetin baǵalaýda ǵylymı jarııalanymdardyń sany mindetti túrde eskeriletin talaptardyń biri. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr 101 joǵary oqý orny 7428 ǵylymı maqala jarııalaǵan, onyń 5344-i «Scopus» derekqoryndaǵy jýrnaldarda, al 2367-si «Web of Science»-te ındekstelgen ǵylymı basylymdarda jaryq kórgen. Alaıda «Scopus»-tyń qyr-syryn bilmeıtinder qıynsynyp, jumysyn ortadaǵy deldaldarǵa tapsyrady. Keıingi kezderi bul qyzmet naǵyz bıznestiń kózine aınalǵan.
Ǵylymı jýrnalǵa maqala jazyp, jarııalap beremiz degenderdiń jarnamasy jelini jaryp tur. Qyzmetin jarysa usynǵan agenttik kóp. Biz de solardyń bireýine habarlasyp, qalaı jumys isteıtinin bilip kórdik. «Maǵan «Scopus»-qa maqala jarııalaý kerek. Qyzmetterińiz qansha turady, jumystyń júzege asý barysy qalaı bolady», degen suraǵyma «Siz esh nársege alańdamaısyz, basynan aıaǵyna deıin bárin ózimiz qatyramyz, 1 800 000 teńge tóleseńiz boldy» degen jaýap aldym. Agenttiktiń aıtýynsha, siz bergen taqyrypta kádimgi zerttep júrgen kánigi mamandaı ǵylymı maqala jazyp, ony jarııalap, shyqqan soń avtorlyq quqyqty satyp alyp beredi eken. «Qymbattaý eken», dep qıpalaqtap edik, «Bul qaıta jeńildikpen tur. Naryqta budan arzan baǵa tappaısyz», dedi. «Al eger maqalańyzdy ózińiz jazyp jiberem deseńiz, qalǵan jumysty 1 mln teńgege istep beremiz», degen usynysty taǵy aıtty.
«Scopus»-qa maqalasyn jyldap shyǵara almaı júrgender amalsyzdan agenttiktiń qyzmetin satyp alady. Soraqysy aqshasyn alǵannan keıin kóbi alaıaq bolyp shyǵady. Ǵalymdar men zertteýshiler «utam» dep urynyp qalǵanyn kesh túsinedi. Tipti aıtqanyn istep, «Scopus»-qa shyǵaryp bergenniń ózinde istegen jumystarynyń sapasy syn kótermeıdi. Maqalasyn jazǵyzyp otyrǵan «ǵalymdardyń» da isin jón deı almaımyz. Bul – ǵylymı etıkany óreskel buzý, ǵylym damýyn tejeý.
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, deldaldar «Scopus»-qa maqala shyǵaryp bergenimen, báribir ony ǵylymı metrıkasy joǵary basylymǵa emes, aqshasyna kelisetin arzan jýrnaldarǵa jiberedi. «Scopus» bazasyndaǵy ǵylymı metrıkasy joǵary jýrnaldarǵa jarııalanym jasap júrgen PhD Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, «Scopus»-qa kirip, kimniń qaı deńgeıde ekenin birden bilýge bolady.
– Kóp jaǵdaıda «Web of Science» jýrnaldardyń ımpakt faktory tómenirek bolady. Sebebi derekqorǵa engizilgen jýrnaldardyń sany «Scopus»-qa qaraǵanda 1,5-2 ese az. Iаǵnı «Web of Science»-tiń talaptary da joǵary. Hırsh ındeksi, ımpakt faktor, saıt skor, kvartıl, prosentıl, JCR degen ǵylymı metrıka kórsetkishteri bar. Saıt skor men ımpakt faktor ekeýi uqsas, tek birinshisi «Scopus»-ta bolsa, ekinshisi «Web of Science». Ol jýrnaldyń oqylymyn anyqtaıdy. Silteme sanyn jýrnalda jaryq kórgen maqalalar sanyna bóledi. Hırsh ındeksi ǵalymnyń deńgeıin anyqtaıdy. Iаǵnı orta eseppen onyń jumystaryna neshe ret silteme jasalǵanyn kórsetedi. Mysalǵa, elimizdegi eń úzdik ǵalym professor Rátbaı Myrzaqulovta – 52. Al prosentıl men kvartıl – «Scopus» pen «Web of Science» jýrnaldarynyń baǵyty boıynsha pozısııasy men sapasyn anyqtaıdy, – deıdi ǵalym.
Ǵylymda retraksııalanǵan jumys degen túsinik bar. Ol jarııalanǵan maqalalardyń tekserile kele talaptarǵa saı emes dep tanylýy. «Retraction Watch» derekqorynyń málimetinshe, búginge deıin 50 myńnan asa ǵylymı jarııalanym retraksııalanǵan. «Thinking Skills and Creativity» jýrnalynyń zertteý nátıjesinde maqalasy qaıtarylǵan qazaq avtorlary kóbine deldaldardyń qyzmetine júginetini anyqtalǵan. Sondaı-aq ǵylymı jarııalanym erejelerin qadaǵalamaı qabyldaı beretin jýrnaldardyń da jaýapsyzdyǵy negizgi faktorǵa jatady eken.
PhD Mereke Zeınollaqyzynyń aıtýynsha, zertteýmen aınalysyp, ǵylymı dárejesin qorǵaýǵa daıyndalyp júrgenderdiń arasynda ǵylymı jarııalanym talaptary men etıkasyn bilmeıtinder kóp.
– О́kinishke qaraı, zertteý taqyrybyn ózi túsinbeıtin, akademııalyq mátin jaza almaıtyn «ǵalymdar» bar. Sol sebepti qazaq avtorlarynyń maqalasyn «Scopus» qabyldamaıdy. Onda naqtylyq joq. Bári jalpylama. Al otandyq jýrnaldardaǵy maqalalardyń deni – aǵylshyn tilinen aýdarylyp alynǵan aqparattar. Bulaı kim-kimdi aldap júr, – deıdi ol.
«Scopus»-taǵy sondaı-aq basqa da ǵylymı platformalardaǵy jarııalanymdar kóp jaǵdaıda zertteýshiniń mansabynyń ósýine, granttar alýyna, akademııalyq ortada tanymal bolýyna yqpal etedi. Bul zertteýshilerdi jarııalanym sapasynan góri sanyna mán berýge májbúrleıdi. Kóptegen ǵalym «Scopus» tizimindegi jýrnaldarǵa shyǵý úshin sapaly zertteý jasaýdyń ornyna, kez kelgen jolmen maqalalaryn jarııalaýǵa asyǵady. Nátıjesinde, ǵylym kommersııalanady. Iаǵnı jalǵan jýrnaldar men sapasyz maqalalar kóbeıedi. «Retraction Watch» derekqory «Scopus» tizimine enip, biraq talaptardy saqtamaı aqsha dep arany ashylǵan birshama jýrnaldy áshkerelep, lısenzııasynan aıyrǵan. Biraq qansha tekseris júrgizilip jatsa da, olardyń sany azaıar emes. Jalǵan ǵylymı zertteýler jarııalaıtyn basylymdardy anyqtaıtyn «Predatory journals List» saıtynyń dereginshe, bul tizimde kóshti Úndistan, Nıgerııa, Pákistan memleketteri bastap tur. Aldyńǵy qatarda Ortalyq Azııa elderi de bar. Sonyń ishinde Qazaqstanda keıingi jyldary ǵylymı jarııalanymdardyń sanynyń kúrt kóbeıgeni baıqalǵan.
Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, ǵylym jolyna túskender mindetti túrde talapqa saı maqala jaza alatyn deńgeıde bolýǵa tıis.
– Qazir ǵylymı jarııalanymy joq bolsa, ǵalymdy ortasy moıyndamaıdy. О́ıtkeni onyń jumysyn eshkim oqymasa, eshkim silteme jasamasa, ǵalymnyń ózekti zertteýmen aınalysyp júrgeni kúmán týdyrady. Sonymen qatar ǵalymdarǵa sheteldik jýrnaldarǵa jarııalanym jasaýdyń qajeti joq. Shetel basylymdaryn qazaq qoǵamyndaǵy taqyryptar, máseleler qyzyqtyrmaıdy degen jansaq pikir bar. Bul keńes zamanynan qalǵan túsinik pe dep te oılaımyn. О́ıtkeni sol kezeńde keńes zamanynyń ǵylymy óz ortasynda ǵana shekteletin. Shetel basylymdaryna jarııalanym jasamaıtyn. Shyn máninde, sheteldik ǵylymı qaýymdastyqpen baılanysta bolý óte mańyzdy. Ǵalymdar «Scopus»-qa jarııalanym jasaýdy bir baǵynbaıtyn belesteı kóredi. Biraq eńbektense, shynaıy zertteýmen aınalyssa, sapaǵa jumys istese, maqala jazý qıyn nárse emes. Aıtpaǵym, bul – meńgerýge bolatyn qabilet. Ǵylymmen aınalysyp, ǵylymı maqala jaza almaý úılespeıtin nárse, – deıdi ol.
Ǵylymdaǵy deldaldardyń kóbeıýi men jalǵan jýrnaldardyń taralýy – qazirgi zamanǵy akademııalyq qaýymdastyqtyń basty máseleleriniń biri. Mundaı tájirıbeler zertteý sapasyna teris áser etip, ǵylymnyń bedeline nuqsan keltiredi. Amanjol Turlybekulynyń sózinshe, sapasyz zertteý jumystary memlekettik bıýdjetke de úlken zalalyn tıgizedi.
– Mınıstrlik talapty kúsheıtpese, ǵylym salasynda kásibı ósim bolmaıdy. Áýeli joǵary oqý oryndarynda sapa jaqsarýy kerek. Ýnıversıtetterde jóndi ǵylymı zertteý jumystary júrgizilmese, qalaı bilikti maman daıarlanady. Naǵyz ǵalym qaıdan shyǵady? Mysaly, Nazarbaev ýnıversıtetin alatyn bolsaq, bakalavr ne magıstrant stýdentter ǵylymı jobalarǵa tikeleı qatysyp, leksııada alǵan málimetterdi laboratorııada shyńdaı alady. Biraq basqa joǵary oqý oryndarynyń bárinde mundaı múmkindik joq. Sonyń kesirinen shala saýatty «ǵalymdar» kóbeıedi, – deıdi ol.
Iá, aıtqandaı-aq sapany baqylamasa, sanǵa jumys isteıtin qoǵamǵa aınalamyz. Ataq úshin deldaldardyń demeýinde júrgen «ǵalymdar» ǵylymdy óshirmese ósirmeıdi.
