Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýa raıynyń tótenshe jaǵdaılarynyń shamamen 75 paıyzy klımattyń ózgerýine baılanysty. Jyl saıyn álemde mıllıondaǵan adam sý tasqyny, qurǵaqshylyq, jylý tolqyndary sııaqty tótenshe aýytqýlardyń áserine tap bolady. BUU-nyń esepteýinshe, 2030 jylǵa qaraı jyl saıyn shamamen 560 apat bolýy múmkin. Tabıǵattyń tosyn minezi orasan zor zııanymen qosa, elderdiń damýyndaǵy, ǵalamdyq ıgilikterdi bólýdegi teńsizdiktiń ósýine aparady. Dúleı apat saldarynan 2020 jyly álemniń barlyq eli shekken jıyntyq shyǵyn 270 mlrd dollardy qurasa, 2021 jyly 320 mlrd dollarǵa jetken. Jyl saıynǵy apattan kelgen zalal 400 mlrd dollarǵa jaqyndap qalǵanyn aıtyp dabyl qaqqan mamandardyń taıaý kezeńge jasap otyrǵan boljamy da kóńil kónshitpeıdi.
Ortalyq Azııanyń ózge óńirleri sııaqty, bizdiń elimiz de klımattyń ózgerý qaýpiniń údeýimen betpe-bet kelip otyr. Topan sý aýyr antropogendik zardaptarmen, ekonomıkalyq shyǵyndarmen elimizdiń barlyq derlik óńirine qaýip tóndiredi. Kóptegen jyldaǵy eń aýqymdy sý tasqyny 300 mıllıard teńge shyǵyn keltirdi. Abaı, Qostanaı oblystaryndaǵy alapat orman órti 100 myń gektardan astam alqapty jalmady. «Semeı ormany» tabıǵı rezervatyndaǵy tilsiz jaýdyń saldarynan 15 adamnyń ómiri qıyldy. Keıingi jyldary jıilep, dúmpýi kúsheıgen jer silkinisi de jurttyń qutyn qashyryp, sanasyn san-saqqa júgirtti. Syn-qaterler klımattyń ózgerýine salmaqty qarap, tabıǵı apattan saqtanýdyń neǵurlym tıimdi tásilderin qabyldaý qajettigine nazar aýdarady.
Jyl saıyn 13 qazanda álem atap ótetin Halyqaralyq apattar qaterin azaıtý kúni ósip kele jatqan tabıǵı, tehnogendik, bıologııalyq táýekelder jaǵdaıynda adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde, materıaldyq, mádenı qundylyqtardy saqtaýda memleketter men jurtshylyq tarapynan udaıy kúsh-jiger jumsalýy qajettigin eske salady. 1989 jyly BUU Bas Assambleıasy bekitken mańyzdy data bul problemanyń aýqymyn, qanshalyqty qaýipti úrdis baıqalatynyn baǵalaýǵa shaqyrady. Negizgi maqsat – jahandyq mádenıetti yntalandyrý, apattardyń aldyn alýǵa, olardyń saldaryn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan sharalardan halyqtyń habardarlyǵyn arttyrý. Halyqaralyq strategııa turǵyndar arasynda túsindirý jumysyn júrgizýdiń, qoljetimdi quraldarǵa qalyń jurtshylyqtyń nazaryn aýdarýdyń mańyzdylyǵyn bildiredi.
Elimizdiń Sendaı negizdemelik baǵdarlamasy, Parıj kelisimi sııaqty halyqaralyq qujattar sheńberindegi mindettemeleri klımattyń ózgerýine beıimdelý, tómenkómirtekti damý salasyndaǵy, sondaı-aq tabıǵatty paıdalanýdy turaqty retteý máselesine qatysty sheshimderdi engizý jónindegi is-qımyldy shırata túsedi. Klımattyń ózgerýine baılanysty syn-qaterlerdi eńserý barysynda elimiz tabıǵı apattarǵa tózimdilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan jobalardy engizip jatyr. Sonyń biri – Japonııa úkimetimen, BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip júzege asyrylǵan «Ortalyq Azııadaǵy apattar men klımattyń ózgerý qaýpine qalalardyń turaqtylyǵyn arttyrý» jobasy. Ol klımattyń ózgerýi men tabıǵı apattar qaýpin azaıtý sharalaryn qala qurylysy men damýyna yqpaldastyrý maqsatynda elimizde, Qyrǵyzstanda, Tájikstanda, Túrikmenstanda, О́zbekstanda yntymaqtastyqtyń óńirlik tetikterin engizý arqyly keshendi tásildi qoldanýdy kózdeıdi. Taǵy bir mańyzdy joba klımattyń ózgerýine beıimdelý máselelerin elimizdegi strategııalyq josparlaýǵa ıntegrasııalaýǵa baǵyttalǵan. BUU Damý baǵdarlamasy Jasyl klımat qorynyń qarjylyq qoldaýymen Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen seriktestikte iske asyrylyp jatqan joba sheńberinde azamattyq qorǵaý, tótenshe jaǵdaılar salasyndaǵy, sondaı-aq orman, sý, aýyl sharýashylyǵy sektorlaryndaǵy ulttyq zańnamany taldaý maqsat etilgen. Sonymen qatar ulttyq, aýmaqtyq damý josparlaryna beıimdelýdi ıntegrasııalaýǵa jaǵdaı jasalyp, táýekelder anyqtalmaq.
Álemdik qoǵamdastyq Sendaı negizdemelik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde, sondaı-aq odan tys apattar qaterin azaıtýǵa qatysty qabyldap jatqan sharalar, negizinen halyqty erte eskertý júıesin damytý adam shyǵynyn aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik berdi. 2022 jyly BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh 2027 jylǵa qaraı erte eskertý júıeleri jer betindegi árbir adamdy qorǵaýy tıistigin erekshe aıtty.
«Barlyǵyna erte eskertý» bastamasy BUU uıymdarynyń, úkimetterdiń, azamattyq qoǵamnyń, memlekettik, jeke sektordyń damý seriktesteriniń keń júıesin biriktiredi. Qazirdiń ózinde Qazgıdrometti (boljaý úshin), Daǵdarys jaǵdaıyndaǵy basqarý ortalyǵyn (úılestirý úshin), 112 Biryńǵaı kezekshi-dıspetcherlik qyzmetti (shuǵyl qyzmetter kórsetý úshin), sondaı-aq qazirgi ýaqytta ázirlenip jatqan sý tasqynyn boljaý, modeldeýdi qamtıtyn Biryńǵaı monıtorıng júıesin damytý arqyly naqty qadamdar jasaldy.
Desek te eldiń belsendi is-qımylyna qaramastan, jańa qaýipter men syn-qaterler, ósip kele jatqan klımattyq táýekelder azamattyq qorǵaý salasyndaǵy zańnamany qaıta qarap, odan ári jetildirýdi, apat saldaryn joıýdan olardyń aldyn alýǵa kóshýdi talap etetini anyq.
