Jahanda keıingi 10 jylda esirtkige táýeldi adam sany 22%-ǵa ósken. Álemde shamamen 300 mıllıonǵa jýyq nashaqor bar. Birikken ulttar uıymynyń statıstıkalyq deregine súıensek, dertke aınalǵan esirtkiden jyl saıyn 500 myńnan asa adam qaza tabady. 20 mıllıon halqy bar Qazaqstan úshin esirtkige táýeldiliktiń eleýsiz kórsetkishiniń ózi ulttyq qaýipsizdikke aıtarlyqtaı qater ekeni aıtpasa da belgili. Muny eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda memlekettik organdarǵa esirtkiniń taralýyna qarsy profılaktıkalyq sharalardy kúsheıtýdi tapsyrdy. Áıtpese azyn-aýlaq aqsha tabamyn dep úmittengen jasóskin «Tik-Tok», «Telegram», «OLX», «VK» jáne basqa da tanymal platformalardyń yqpalymen esirtki «barondarynyń» qaqpanyna túsip júr. Buǵan qaznetti sharlaǵan túrli beınejazba dálel bola alady.
«Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Baqytbek Smaǵul halyqtyń quqyq qorǵaý organdarymen qarym-qatynasyn áli de nyǵaıtý qajettigin aıtady.
– Jasóspirimder – qoǵamnyń eń álsiz, manıpýlıasııaǵa tez beriletin ókilderi. Odan qaldy stýdentter men jumys istemeıtin, bos sendelgen azamattar da bar. Esirtki satýshylar olardyń psıhologııasyn jaqsy meńgergen. Eshqandaı jaza joq, kámeletke tolmaǵandarǵa qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylmaǵan dep sendiredi. Arbaýǵa túsken jetkinshekter esirtki túıinshekterin tyǵýǵa kelisedi. Bul bir jaǵynan jas býynnyń saýaty joqtyǵyn kórsetedi. Sondyqtan aqparattyq habardarlyq deńgeıin arttyrýǵa kúsh jumsaý qajet, – dedi B.Smaǵul.
Qazir elimizdiń túzeý mekemelerinde 30 myńnan asa azamat jazasyn ótep jatyr. Onyń 4 myńy – osy esirtki qylmysy úshin jazalanǵandar. IIM esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl komıteti basqarmasynyń aǵa jedel ýákili Uljan Qabyldına esirtki qylmysy úshin ustalǵan jastar qatary jyl saıyn kóbeıip jatqanyn jetkizdi.
– Bıyl ǵana 39-dan asa kámeletke tolmaǵan adam ustaldy. Onyń ishinde 13-i – oqýshy, 22-si – kolledj stýdenti, bireýi – JOO stýdenti jáne úsheýi oqymaıdy. Aıta ketý kerek, 9-synyp oqýshylary da esirtki taratýmen aınalysqan jaǵdaılar bar. Olar qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, 10 jyldan asa merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Sondyqtan biz oqýshylarǵa, stýdentterge túsindirý jumysyn júrgizemiz, onda esirtki qylmysyna qatysýdyń saldary týraly aıtamyz. Jekelegen is-sharalar negizinen ata-analarmen ótkiziledi. Ár otbasy balalarymen jumys isteýi kerek, ne istep jatqanyn bilýge tıis. Olarǵa kóbirek ýaqyt bólip, meılinshe baqylaýda ustaýy qajet, – dedi polısııa podpolkovnıgi.
Sondaı-aq ol elordada jylyna 10 myńnan asa profılaktıkalyq is-shara ótkizilse de, jastar óziniń tájirıbesizdiginen, ańǵaldyǵynan esirtki satýshylardyń negizgi nysanasyna aınalatynyn aıtyp qaldy. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdarynyń ókili bul iste ata-analar, psıhologter jáne múddeli qyzmetkerlerdiń birlese kúresýi mańyzdy ekenin eske saldy.
Negizi jas býynnyń densaýlyǵyna tóngen zamanaýı qaýip-qaterler lýdomanııa, ishimdik, nashaqorlyq jáne sıfrlyq táýeldilikter zeıindi tómendetip, uıqynyń buzylýyna, depressııa men mazasyzdyqqa ákeledi. Biraq muny kóp otandasymyz uǵa bermeıdi.
– Ártúrli táýeldilik áserin birden baıqaı almaısyz. Lýdomanııa, ishimdik, nashaqorlyq, áleýmettik jelilerge táýeldilik – jastardyń emosıonaldy kúıin, tanymdyq damýyn buzady. Saldarmen kúresýdiń ózi qajyrly eńbekti talap etedi. Máselen, nashaqorlyqty, lýdomanııany jeńýde, adam psıhologııasyn qaıta qalpyna keltirý úshin táýeldi minez-qulyqtyń alǵashqy belgilerin ýaqytynda anyqtaý kerek. Odan keıin ǵana kezeń-kezeńimen túrli ádister qoldanylady. Bul joldan góri, qazirden jas býynnyń mentaldy saýlyǵyna kóbirek nazar aýdarý qajet. Ásirese jastardyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrýǵa, otbasy ınstıtýtyndaǵy áleýmettik, materıaldyq ahýalǵa da mán berý kerek, – dep atap ótti Astana qalalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń psıhıatry Kúnsaıa Áripbaeva.
Esirtkige qarsy kúreste jastarmen etene jumys isteıtin uıymdardyń da orny erek. Mysaly, «Jastar rýhy» belsendileri kóshe, ǵımarattarda ilingen, jazylǵan 300-den asa esirtki jarnamalaryn joıǵan. Olar «Esirtkige jol joq!» aksııasy aıasynda 3 qala men 17 oblysty túgel qamtyp, jastardy aqparattandyrǵan. Naýqanǵa polısııa departamentteri, prokýratýra ókilderi, jergilikti máslıhat depýtattary jáne qoǵam belsendileri qatysqan.
– Aksııa Prezıdenttiń «Zań men tártip» qaǵıdaty aıasynda júzege asyrylyp jatyr. Bul eldegi quqyqtyq tártipti kúsheıtýge ári jastardyń salaýatty bolashaǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Esirtkige qarsy kúres – tek quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Mundaı jaýapty iste belsendiler qalalar men aýdan, aýyldardy aralap, halyqqa túsindirý jumystaryn júrgizip júr. Osylaısha turǵyndardyń kózqarasy da ózgerip keledi. Olar esirtki máselesine beıjaı qaramaı, qaýipsiz orta qurýda aýlalardaǵy jarnamalardy joıýǵa birge atsalysý qajettigin túsine bastady,– dedi «Jastar Rýhy» Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Arhat Islamǵalıev.
Al Astana qalalyq máslıhaty zańdylyq, quqyqtyq tártip jáne jurtshylyqpen jumys máseleleri jónindegi turaqty komıssııasynyń tóraǵasy Azamat Aıtqojın esirtki bıznesine qarsy kúrestiń tıimdiligin arttyrý jáne aldyn alýda tek aqparattyq habarlyq kómektesedi deý kóńilge qonbaıdy dep otyr. Búginde sıfrly dáýir múmkindikterin teris pıǵylda paıdalanatyndardyń ushy-qıyry joq. Sondyqtan psıhotropty zattarmen kúreste ádis-tásilderdi de ózgertý qajet deıdi.
– Bilimsizdik pen zańnama týraly túsiniktiń bolmaýy jaýapkershilikten bosatpaıtynyn uǵyndyrý kerek. Biz jastarǵa esirtkini qoldaný tulǵanyń degradasııasyna jáne densaýlyqtyń aýyr problemalaryna ákeletinin aıtýdan jalyqpaımyz. О́ıtkeni nashaqorlyq adamnyń densaýlyǵymen qosa keı azamattardyń boıynda azǵyndyq pen agressıvti minez-qulyq órshitýi múmkin. Telefonǵa telmirgen zamanda memlekettik mekemeler ne quqyq qorǵaý organdaryna bolsyn, kez kelgen otandasymyzǵa asa qyraǵylyq kerek. Nashaqorlyq ólim-jitimniń joǵary bolýyna, otbasylyq baılanystyń buzylýyna, eńbek ónimdiliginiń tómendeýine, emdeý qunynyń ósýine, ıaǵnı naryq túrindegi ekonomıkaǵa tikeleı zalalyn keltiredi, – dedi A.Aıtqojın.
