Qazir «Jas kelse – iske», «Jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi» degen urandy sózder ár jıyn ne basqosýda jıi aıtylyp júr. Alaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ustanǵan saıasatta «jastar» degen sózdi romantızasııalaýdan góri, kóleńkede qalǵan máselelerin kóterip, meılinshe sheshimin tabýǵa úgitteıdi. Qoǵam damýdyń jańa satysyna ótýi úshin «Jastar ne qalaıdy?», «Olardyń memlekettiń baǵdarlamalarǵa degen kózqarasy qandaı?», «Qandaı qundylyqtardy, baǵyt-baǵdardy ustanyp tirshilik etýde?» degen sııaqty saýaldarǵa tikeleı jaýap alý ári ony iske asyrý óte mańyzdy. Osy oraıda «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy bıyl múddeli taraptar ıek artýǵa bolatyn eki taldamalyq jınaǵyn jarııalady. Onyń biri – bútin memleketti quraýshy jastardyń qazirgi densaýlyǵy, bilim men ǵylymdaǵy úlesi, áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly, qundylyqtary, qoǵamdyq-saıası úderisterge qatysýyn zerdelegen «Qazaqstan jastary – 2024» jınaǵy.
Al ótken aptada ortalyq jappaı respýblıkalyq jáne saraptamalyq saýalnamalar ádisterimen júrgizilgen «Shekara mańy óńirlerindegi jastardyń oqý jáne eńbek kóshi-qonynyń erekshelikteri» atty áleýmettanýlyq zertteýin jarııalady. Qujatta shekara mańy aımaqtaryndaǵy jastardyń oqýy men eńbek mıgrasııasyna qatysty tendensııalarǵa taldaý jasalyp, sol oblystaǵy 35-ke deıingi otandastarymyzdyń qundylyq baǵyt-baǵdary aıqyndalǵan. Saýalnama Astana, Almaty, Shymkent qalasy men 17 oblys ortalyǵyn jáne aýyldyq eldi mekenderdi qamtyǵan. Bas-aıaǵy 2 myń respondent iriktelipti.
Taldamalyq zertteý jastardyń áleýmettik kóńil kúıi, mıgrasııanyń sheshýshi faktorlary men perspektıvalary, eńbek mıgrasııasyndaǵy erekshelik, oqý mıgrasııasyndaǵy negizgi tendensııalary eskerilgen. Jastardy jumyspen qamtýdaǵy qıyndyqtar men mıgrasııanyń sebep-saldary jazylǵan.
Máselen, respondentterdiń kópshiligi ómir súrý deńgeıiniń jaqsarǵanyn aıtqan. Iаǵnı 61,4% jas óz ómiri men otbasylarynyń ómiri keıingi jyldary jaqsardy degen pikirde. Sondaı-aq saýalǵa qatysýshylardyń 33,4%-ynda ómir súrý deńgeıi ózgermegenin kórsetken. Tek 4,7%-y ǵana turmysy nasharlaǵanyn jetkizgen. Eger muny 2022 jylǵy saýal nátıjelerimen salystyrsaq, bıyl respondentterde óz jaǵdaılaryn baǵalaýda optımızm basym ekenin ańǵaramyz.
Al shekaralas aımaqtar turǵysynan óz ómirlerine qatysty optımıstik kóńil kúıdi tek Abaı jáne Qyzylorda oblystarynyń turǵyndary baıqatqan. Turaqtylyqty munaıly óńir Atyraý kórsetse, «nasharlady» dep Batys Qazaqstan jastary ataǵan.
Biraq respýblıka respondentterdiń tek 9,4%-y qarjylyq deńgeıi joǵary ekenin dáleldegen. Alaıda kópshiligi depozıttik-kredıttik qyzmetti paıdalanbaıtynyn málimdegen. Bul degenimiz qarjylyq uıymdardyń jastar arasynda asa tanymal emes ekeninen jáne olardyń qarjylyq uıymdarǵa senim artpaıtynynan habar beredi.
Saýalǵa qatysqan jastar úshin jumysqa turýdyń meılinshe tartymdy dep bıznes/kásipkerlik, IT jáne qarjy salalary tańdalǵan. Biraq bir baıqaǵanymyz, 35-ke deıingi otandastarymyz aýyl sharýashylyǵy salasyna qyzyǵýshylyq tanytpaıdy.
Buǵan qosa áleýmettanýlyq zertteýde Batys Qazaqstan men Jetisý oblysy jastarynyń basym kópshiligi óńirden kóshkisi keletinin kórsetken. Mundaı áleýetti mıgrasııalyq aǵynǵa aımaqtaǵy tabys deńgeıi áser etip tur.
Qujatta 14 pen 18 jas aralyǵyndaǵy azamattar elden ketýge nıetti topqa jatatyny kórsetilgen. Respondentterdiń kópshiligi (56,6%) jastardy jumys pen jalaqy boıynsha jańa múmkindikter qyzyqtyrady dep sanaıdy. 51,1%-y ómiriniń ekonomıkalyq deńgeıin jaqsartý úshin kóshýge umtylsa, 41,8%-y jumysqa turýdyń ózge de múmkindikterin izdeýge tyrysady. Kóshýge nıettilerdiń 31,0%-y meılinshe sapaly bilimge qol jetkizýge yntaly ekenin bildirdi. Bul jerde kóshýdi josparlaǵandardyń jartysynan sál astamy Qazaqstannan ketýdegi kedergilerdiń biri retinde aqsha jetispeýshiligin ataǵan.
Osy sekildi derekter kóshi-qon prosesterin basqarý salasyndaǵy memlekettik qurylymdar men organdarǵa, úkimettik emes uıymdarǵa, jalpy jurtshylyqqa, kóshi-qon saıasaty salasyndaǵy sarapshylarǵa, zertteýshilerge, taqyryp aıasynda jumys isteıtin mamandarǵa jáne barlyq múddeli taraptarǵa usynylyp, «el zhastary» saıtynda jarııalanǵan.
