Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Búginde otandyq naryqta kári de, jas ta súısine jeıtin ulttyq taǵamdy bıznes kózine aınaldyrǵan kásipkerler barshylyq. Osy baǵyttaǵy ıdeıasyn sátti iske asyrǵan kásipkerdiń biri – Qýanysh Danııar. 29 jastaǵy keıipkerimiz qurt, irimshik, sary maı satýmen jyldyq aınalymyn 2 mlrd teńgege jetkizgen. Tipti seriktesteri qurtty bir kúnde 100-200 kılo shamasynda satyp jatyr.
– 9 jyldaǵy tájirıbemde baıqaǵanym, qurtqa degen suranys jyl saıyn artyp keledi. О́ıtkeni tutynýshy kóp. Bizde qurt óniminiń 45-ke jýyq túri bar. Osy qarqynnan qalmaı áreket etsek, jyldyq aınalymdy 10 mlrd teńgege jetkizýimiz múmkin. Qazir kásiptiń onlaın nemese offlaın formatynyń qaı-qaısysynan da jaqsy tabys tabasyz. Sondyqtan aýylda da, qalada da bul bıznespen kedergisiz aınalysýǵa bolady. Onyń ústine kásipke salynatyn qarajat ta mańyzdy emes. Máselen, 50 myń teńgege 38 kılo qurt alyp, ústine 700 teńge qosyp satsańyz, bir kúnde 26 myń teńge paıda kóresiz, – deıdi kásipker Q.Danııar.
Derekterge súıensek, otyzynda orda buzýǵa talaptanǵan Qýanysh sııaqty jastar úshin suranysqa ıe qyzmet kórsetý salasy – kóterme jáne bólshek saýda, avtomobılderdi jóndeý qyzmeti. Aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵy da jas otandastarymyz arasynda tanymal.
Búgingi jas kásipkerler 10 jyldan keıingi el ekonomıkasyn, damý beınesin aıqyndaıtynyn eskersek, bul sala memlekettik organdar tarapynan erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. О́ıtkeni otandastarymyzdyń bıznesti qurýda úlken qıyndyqtarǵa jıi urynyp jatatyny belgili. Sarapshylar bul problemalardy jastardyń qarjylyq ne maqsatty saladaǵy biliminiń jetkiliksizdigimen baılanystyrady. Iаǵnı nesıe boıynsha joǵary paıyzdyq mólsherlemeler men salyqtar, bastapqy kapıtaldyń bolmaýy, tájirıbeniń azdyǵy áser etip tur.
– Kez kelgen bıznesti bastaý úshin eń aldymen salany jiti zerdelep alǵan jón. Kásibińizdiń naryqqa qanshalyqty qajet ekenine naqty jaýap bere alsańyz ǵana áreket etý mańyzdy. Sondaı-aq qarjylyq qoldaý jaǵyn jan-jaqty qarastyrý kerek. Máselen, qaıtarymsyz granttar úshin ınnovasııalyq nemese áleýmettik mańyzy bar jobalar óte tıimdi, – deıdi bıznes-trener Natalıa Mıshýkova.
Jastar kásipte qatelik jibermes úshin aldyńǵy býynǵa qaraılap, aqyl-keńes alýǵa yntaly-aq. Biraq keıbireýleri on oılanyp, toǵyz tolǵanyp, ýaqytty ótkizip júrip qalady. Sosyn «áı, qaıdam, ondaı ispen aınalysý ońaı emes, ol úshin anaý-mynaý kerek» nemese «tekseris kóp, joǵaryda qolpashtaıtyn kókem bolsa» degenge saıady. Aqyry júreksinip, qoldy bir-aq silteıdi.
– Josparsyz adam – qańbaq tárizdi. Qańbaqty saıdan-saıǵa jel aıdaıtyny sekildi maqsatsyz adamdy ómirlik jaǵdaılar oıǵa-qyrǵa jeteleıdi. Adamdardyń bir kúni menedjer, ertesine muǵalim, odan arǵy jyly jýrnalıst bolyp júretini sodan. Bir isten qandaı da bir nátıje kóremin deseńiz, shyn sheber bolǵyńyz kelse, bir jumysqa orta eseppen 7-10 jyl shamasynda ýaqytyńyzdy arnaısyz. Bul – ǵalymdardyń pikiri, – deıdi kásipker Amanjol Rysmendıev.
Jahanda 18 ben 30 jas aralyǵyndaǵy 300 mıllıonǵa jýyq jas jumyssyz júr. Álemdegi jetekshi kásipkerlikti zertteý uıymynyń málimetine sáıkes, onyń 20%-ǵa jýyǵy ǵana óz isin bastaý múmkindigine ıe. Ártúrli sebeppen tek 5%-y ǵana táýekel etetin kórinedi. Demek jastarǵa shaǵyn jáne orta bıznestiń zańdylyqtary men jolyn úıretý áli de ózekti másele. Osy oraıda túrli naýqandar, konkýrstar ótkizý, bilim berý mekemelerinde aqparattyq bazalar qurý qajettiligi týyndaıdy.
Elimizde de dástúrli oqý oryndarynda tek qajetti ekonomıkalyq bilim oqytylady. Biraq tabysty kásipkerlik qyzmet úshin qajetti motıvasııa men minez-qulyq daǵdylary qalyptaspaıdy. Shaǵyn jáne orta bızneste memlekettik qoldaýdy júzege asyratyn uıymdar týraly jastardy aqparattandyrý tusy da kemshin. Tipti mundaı saýaldamalar júrgizilmeıdi. Saldarynan olardy memlekettik qoldaý sharalary anaý aıtqandaı nátıje bermeıdi. Sáıkesinshe, joǵaryda atalǵan ákimshilik, quqyqtyq jáne qarjylyq kedergiler saqtalyp otyr.
– Jastardy kásipkerlik qyzmetke yntalandyratyn qolaıly orta qurý – memlekettik jáne óńirlik deńgeıdegi túrli baǵdarlamalardyń enshisinde. Memleket tarapynan kásipkerler úshin zańdar men retteýshilik talaptardy jeńildetip, bıýrokratııany azaıtqan durys. Tirkeý rásimderin jeńildetip, lısenzııa alý úderisin jyldamdatý, salyq salý júıesin ońtaılandyrý bıznestegilerge jumys isteý barysynda aıtarlyqtaı kómektesedi. Bank nesıelerin alý sharttaryn jeńildetip, shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan arnaıy granttar men sýbsıdııalardy kóbeıtýdi oılastyrý qajet. Mańyzdysy – elde kásipkerlik mádenıetti nyǵaıtyp, qoǵamda kásippen aınalysýǵa degen pozıtıvti kózqarasty qalyptastyrǵan abzal, – deıdi N.Mıshýkova.
Odan qaldy áleýmettik jelide «bir kúnde 1 mln tabysqa shyǵaramyn», «bir aıda mlrd paıda tabasyń» degen ýáde berip, aýdıtorııa jınaıtyn bilimi taıaz sarapshylar men mamandardy da memleket baqylaýǵa alýy qajet. Bul da jeke kásipke qyzyqqan jastyń «nıshasyn» taýyp, bızneste ornyǵýyna kedergi bolyp tur.
Áste, kásipkerler áleýmettik jeli de satýdyń ádis-tásilin meńgerse, quba-qup. О́ıtkeni shaǵyn jáne orta bızneske maqsatty tutynýshy tabýda «TikTok» aıtarlyqtaı úles qosyp keledi. «Oxford Economics» derekterine zer salsaq, «TikTok-taǵy» shaǵyn jáne orta bıznes qyzmeti byltyr Eýropanyń bes eli – Germanııa, Fransııa, Italııa, Nıderland jáne Belgııanyń jalpy ishki ónimine 4,8 mlrd eýro paıda ákelip, 50 myńnan asa jańa jumys ornyn ashýyna septigin tıgizgen.
Jalpy, jastar saıasaty tujyrymdamasynyń basty basymdyǵy – 35-ke deıingi otandastarymyzdy jumysqa ornalastyrý. Qujatqa sáıkes, respýblıka boıynsha osyndaı jastardyń úlesin 3,5%-ǵa deıin tómendetý mindeti qoıylǵan. Sondyqtan jastar kásipkerliginiń yqpalyn kúsheıtý jáne onyń múmkindikterin keńeıtý oqýǵa túspegen ne ózdiginen jumysqa ornalasýǵa nıettenbegen NEET sanatyndaǵy 380 myńnan asa azamatqa paıdaly bolary anyq.
