Sýretti túsirgen – Asylhan Seıdahmet
– Qoǵamdyq oryndardaǵy múlikke zııan keltirýshilerge qarsy kúres qalaı júrgizilip jatyr?
– Elimizde eskertkishterdi qıratý, túrli nysandardy búldirý, syndyrý faktileri jıilegen. Kókshetaýdaǵy Jumbaqtas sekildi kórikti jerlerge bara qalsańyz, shımaı-shatpaq jazýlardan kóz súrinedi. Aqmola oblysy Ereımentaý aýdanynyń О́leńti aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda ornalasqan Kóbeıtuzdyń da jaǵdaıy kóptiń esinde. Bireýi kóldiń ortasyna deıin kólikpen kirdi, endi biri tuzyn qaptap alyp ketti. Mańǵystaý oblysynda da tarıhı shatqaldy búldirgen buzaqylardyń áreketi qoǵamda qyzý talqylandy.
Qarapaıym turǵyn úılerdegi jaıttardy tizbekteýge san jetpes. Lıftilerdi búldirip, jol belgileri men taqtaıshalardy syndyryp, aıaldamalardy qıratyp, qoqys jáshikterin tóńkerip ketetinderdiń ákimshilik jaýapkershilik arqalap, esepke alynǵany byltyr 5 myńnan asqan.
Qorshaǵan ortany, tabıǵı eskertkishterdi, kópshilik demalatyn oryndardy búldirgilerdiń qıratýyna jol berip, qol qýsyryp qarap otyrý bizdiń ustanymǵa qaıshy. «Amanat» partııasynyń «Jastar rýhy» jastar qanaty músheleri mundaı júgensizdikke qarsy úzdiksiz kúresip keledi. Únemi elimizdiń ár óńirinde túrli aksııa uıymdastyryp, vandalızm belgilerin óshirýge, tarıhı oryndardy taza saqtaýǵa kúsh salamyz. Máselen, «Tańbaly tas» petroglıfterin, «Aqbaýyr» shatqalyn, Sh.Qudaıberdiuly, S.Seıfýllın, Bógenbaı batyr, Kenesary han eskertkishterin, «Tekturmas» kesenesin, «Ybyqty saı» shatqalyn, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi mańyndaǵy qorǵandy, «Shaqpaq ata», «Sultan Úpi», «Qaraman ata» jerasty meshitterin qoqystar men jazýlardan tazarttyq.
– Bul jumysqa eriktilerdi tartý máselesi qalaı sheshiledi?
– Qazirgi tańda 3 myńnan asa uıym belsendileri men eriktileri 700-den asa tabıǵı, tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi tazartýǵa turaqty qatysady. Respýblıkalyq túkpir-túkpirindegi naýqandarǵa Májilis, máslıhat depýtattary, jergilikti memlekettik organ qyzmetkerleri de, qarapaıym turǵyndar da atsalysyp jatady.
– Vandalızmdi túbegeıli joıý úshin ne isteý qajet?
– Vandalızm – jabaıylyqtyń shekten shyqqan bir túri. Sondyqtan mundaı zańsyz áreketter úshin jaýapkershilikti kúsheıtý mańyzdy. Bir jaǵynan qoǵamdyq oryndarda tıimdi monıtorıng pen qadaǵalaýdyń joqtyǵy qıturqy áreketterdiń kóbeıýine de ákeledi. Bir derekterde elimizde vandalızmnen jyl saıynǵy shyǵyn 500 mln teńgeden asady dep kórsetilgen.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda qoǵamǵa qaýipti keseldermen kúresýge zııaly qaýym, aqparat quraldary, úkimettik emes uıymdar, barlyǵy bir kisideı jumylýy kerek degen bolatyn.
«О́kinishke qaraı, qoǵamdyq múlikten bastap, myńjyldyq mádenı muralarǵa deıin – bárin jappaı búldirý keıingi kezde ádetke aınalǵan. Býrabaıdaǵy Jumbaqtasty, Baıanaýyldaǵy Kempirtasty qarańyzdar. Eń jaýhar jerlerimizdiń sulýlyǵy shımaıdyń astynda qalyp jatyr. Úıdegi lıftini, aýladaǵy oıyn alańyn, kóshedegi aıaldamany qıratýdyń qandaı qısyny bar? Munyń bári – baryp turǵan tártipsizdik, mádenıetsizdik. О́rkenıetti eldiń árbir azamaty qoǵam múlkin óz múlkindeı qorǵaýy kerek. Dúnıe júzinde, naqty aıtqanda, Japonııada, Ońtústik Koreıada, Qytaıda, Sıngapýrda jaǵymdy mysaldar kóp, osy elder kópke úlgi bolyp otyr. Al biz nege olardan kem bolýymyz kerek?», dep shegelep aıtqan edi.
Osylaısha, byltyrdan bastap vandalızm aktileri, qoǵamdyq jáne jeke múlikti búldirgeni úshin jaza kúsheıtildi. Prezıdent shilde aıynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine adam saýdasyna, vandalızm kórinisine jáne bótenniń múlkin búldirýge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Qujatta bótenniń múlkin qasaqana joıǵany nemese búldirgeni úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Ony bir top adam nemese birneshe ret jáne qylmystyq top bolyp jasaǵany úshin jaýapkershilik engizildi. Dál osyndaı qylmystyq jaýapkershilik tarıhı, mádenı eskertkishterdi, tabıǵı keshenderdi nemese memlekettiń qorǵaýyna alynǵan nysandardy, sondaı-aq erekshe tarıhı, ǵylymı, kórkemdik nemese mádenı qundylyǵy bar zattardy, qujattardy qasaqana joıǵany, búldirgeni úshin belgilendi. Osy sekildi qylmysty jasaǵanǵa endi qylmystyq jaýapkershilikke 16 jastan emes, 14 jastan bastap tartylady. Endi vandalızmge jol bergender 200 AEK kóleminde aıyppul tóleıdi nemese 160 saǵat qoǵamdyq jumysqa tartylady. Jazanyń taǵy bir túri – 50 táýlikke qamaýǵa alý. Oǵan qosa «áleýmettik, ulttyq, násildik nemese dinı arazdyq ýáji boıynsha paıdakúnemdik nıetpen birneshe ret jasalǵan buzaqylyq» úshin 200 myń AEK-ke deıin aıyppul qarastyrylǵan. Qoǵamdyq jumysqa 300 saǵat beriledi. Qatań jaza retinde 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylady.
Menińshe, bul máselede áleýmettik-moraldyq qundylyqtardy esepke alý kerek. Jastardy, ásirese balalardy ortaq menshiktiń mańyzyn, tabıǵat pen qala nysandaryn baǵalaýǵa, qamqorlyq jasaýǵa tárbıeleý kerek. Taǵy bir aıta keterligi, joǵary bekitilgen aıyppul kólemi kóp jaǵdaıda qaıta qalpyna keltirý shyǵyndaryn óteı almaıdy. Bılik búldirgilerdi bir-eki mysalyn el aldynda jazalap, jetege jetetindeı, bul áreketke endi barmaıtyndaı amaldardy jasaǵany durys.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
