– Qazaq ádebıetiniń qorjynyn nebir kórkem dúnıelerimen tolyqtyrǵan ákeńiz Ǵalym Maldybaev – sanaly ǵumyryn sóz ónerine arnaǵan jan. Sizdiń de osy sala mańaıynan tabylýyńyzǵa sol kisi yqpal etken bolar?
– Men Shal aqyn aýdanynda qazaq ádebıetiniń qos báıteregi Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń zamandasy, Maǵjannyń shákirti, Beıimbettiń dosy bolǵan aqyn Ǵalym Maldybaevtyń shańyraǵynda dúnıe esigin ashtym. Ákem óziniń «О́mirden ertegi» atty hıkaıatynda týǵanynan sheshesinen jetim qalyp, baıdyń esiginde kún keship, qozy baqqanyn, kóp qııanat kórgenin baıandaıdy. Jasynan tarshylyq pen joqshylyqtyń zardabyn tartqan ol talapkerligi, maqsatshyldyǵy arqasynda talaı jetistikke jetkeni kóbimizge aıan. Moldadan saýatyn shala ashsa da, qolyna qalam ustap, aq júregimen, izgi nıetimen óz elin, jerin óleńge qosyp, halyqtyń bostandyǵyn, teńdigin jáne sáýletti bolashaǵyn jyryna arqaý etti. Men ǵana emes, perzentteriniń bári sóz ónerine jaqyn.
– О́tken ómirińizge oı júgirtkende kóńil kókjıegine qandaı oqıǵalar qonaqtaıdy?
– Mektepti jaqsy baǵamen támamdaǵannan keıin 1966 jyly Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Eńbek jolymdy súıikti basylymym – «Lenın týy» (qazirgi «Soltüstık Qazaqstan») gazetinde ádebı qyzmetker bolyp bastadym.
Jas kezimizde ýaqyt ótpeıtindeı, adamdar qartaımaıtyndaı kórinetin. Olaı emes eken. Bárimiz ýaqyttyń ýysyndamyz. Meni qýantatyny – áke amanatyna adal bolǵandyǵym. Ol kisiniń kózi tirisinde oqyrman nazaryna usynylmaǵan týyndylarynyń 90 paıyzyn jaryqqa shyǵaryppyn. Osy jasqa kelgende áke-shesheniń alǵysyn alǵan jannyń baǵdary aıqyn, bolashaǵy jarqyn bolatynyn túsindim. Adam qaı bıikten kórinse de, qarapaıymdylyǵyn joǵaltyp, adamgershilikti óltirip almaýy qajet. Qazaqta «Batamenen er kógerer» degen sóz bar. Adamnyń jolyn ashatyn da, baǵyn tumshalaıtyn da sóz.
– Armansyz adamdy qanatsyz qusqa teńep jatady. Bala kezdegi armanyńyzǵa qol jetkizdińiz be?
– Bala kúngi armanym kompozıtor bolý edi. Mektepte júrgenimde-aq án shyǵara bastadym. Alǵashqy ánimdi 9-synypta shyǵardym. Ony ózim oryndap júrdim. Sazgerlik qabiletimdi joǵary oqý ornynda damytqym keldi. Alaıda óner salasyna emes, fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Oǵan esh ókinbeımin. Beısembaı Kenjebaev, Máýlen Balaqaev, Zeınolla Qabdolov, Rymǵalı Nurǵalıev, Sultanǵalı Sadyrbaev, Myrzataı Joldasbekov syndy múıizi qaraǵaıdaı tulǵalardyń dáristerin tyńdap, tárbıesin kórdim.
1996 jyly Jambyl Jabaevtyń 150 jyldyǵyna oraı ótken respýblıkalyq án baıqaýynda «Jyraý Jambyl» dep atalatyn ánim yntalandyrý syılyǵyna ıe boldy. «Qaryndastarym – qarlyǵashtarym», «Kelshi, janym», «Nemere – ánim», «Qyzǵanamyn», «Qyzyljar – qalam», «Altyn besik – aýylym», «Júrek úni», «Jaz gúlim», «Sezim syry», «Aýdanym – Jambylym» syndy ánderim el ishinde keńinen tanylyp, oryndaýshylary qoshemetke bólenip júr. Qyryqqa jýyq ánim jaryq kóripti. Bala kezdegi armanymnyń oryndalǵany osy bolar.
– Sizdiń óleń jazatynyńyzdy jaqsy bilemiz?
– Maǵan jyr jazǵannan án shyǵarý, onyń yrǵaǵyn tabý tıimdirek. Mıymda qyryq ánniń áýeni júredi. Teledıdar kórip otyrǵanda da, jaı júrgende de án shyǵaramyn. О́zimdi aqyn emes, áýesqoı sazger dep esepteımin. Aqyndyq – qanymyzda bar qasıet. О́leń tehnıkasyn jaqsy meńgergenmin. Aqyndyq pen sazgerlik – eki álem. Ekeýi qosylsa ǵana óner qudiretin tanytady.
– Siz Qyzyljarda biraz qyzmet atqardyńyz. Tyndyra almaǵan isterińiz bar ma?
– Redaksııada jumys istep júrgende túrli taqyrypta qalam terbedim. Oılaǵanymnyń bárin qaǵaz betine túsirdim desem artyq aıtqanym bolmas. Gazettiń sol kezdegi basshysy marqum Ýáp Raqymjanov aǵamyzǵa erekshe rızamyn. Ol kisi qaramaǵyndaǵy áriptesterin erekshe qurmettedi. О́leńge, ánge jaqyn jandardy shyǵarmashylyq turǵydan kóp qoldady. Sonyń arqasynda oblysta tuńǵysh «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń shymyldyǵyn ashyp, rejısserlik, júrgizýshilik, uıymdastyrýshylyq qabiletterimmen kózge tústim.
Negizi jýrnalıstıkadaǵy qyzmetime qaraǵanda qoǵamdyq jumystaǵy belsendiligim basym boldy. Basshylyqta qyzmet etkende de M.Jumabaev, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Maldybaev, S.Shaımerdenov, G.Belger, K.Salyqov, Q.Kenshinbaev, M.Qanǵojın, E.Asqarov syndy tanymal jerlesterimizdiń mereıtoılyq sharalaryn uıymdastyrdym. «Jigit sultany», «Qyz syny», «Kelinder syny», «Sulýlyq syny», «Atalar baıqaýy» syndy mádenı sharalardyń ssenarıılerin jazyp, respýblıkalyq aıtystar men músháıralardyń ótýine muryndyq boldym. S.Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzyka-drama teatrynyń ashylýyna sebepker bolǵan azamattardyń biri bolǵanymdy maqtanyshpen eske alamyn. Tyndyra almaǵan is az emes. Sol úshin salymdy sýǵa ketirip kórmeppin.
– Gazettiń sarǵaıǵan paraqtaryn aqtaryp otyryp, sizdiń «Syr sandyq» aıdary aıasynda kóptegen maqala jazǵanyńyzdy ańǵardym. Onyń syry nede?
– Jýrnalıstıkanyń basqa salalarǵa qaraǵanda ereksheligi – tilshilerdiń el-eldi aralap, saparlarǵa jıi shyǵatyndyǵynda. Sondaı issaparlardy tıimdi paıdalanyp, aýyl turǵyndarymen júzdesip, áńgimelesetinmin. El shejiresin saralap, tarıhyn talqylaıtyn keýdesi altyn sandyq qarııalarmen jolyǵýdy ádetke aınaldyrdym.
Kezdesýlerdiń birinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan jaqyny oralmaǵan aqsaqaldarymyz ben aq jaýlyqty ájelerimiz «oıpyrymaılap» sandyq túbinde maıdan dalasynda jazylǵan hattardyń sarǵaıyp jatqanyn aıtty. Aýylda júrgenimde anam da «Malǵajdardyń elge jazǵan haty» degen ándi aıtyp júrýshi edi. Sodan ujym bolyp aqyldasyp qarasózben, óleńmen jazylǵan hattardyń basyn bir arnaǵa toǵystyryp, oqyrmanǵa usyndyq. «Syr sandyqtyń» oqyrmany kóp boldy. Shalǵaıda jatqan eldi mekenderden hattar legi tolastamady. Júzdegen úıdiń kebejesinde tozyǵy jetip, jyrtylyp, óńi ketip, joıylyp bara jatqan hattar qaıtadan jańaryp, oqyrmanǵa jol tartyp otyrdy. «Syr sandyqqa» túsken bes júzge jýyq materıaldyń denin kádege jarattyq.
– Qazirgi jýrnalısterge qandaı qasıetter kerek dep oılaısyz?
– Jýrnalıst bolǵysy kelgen adam jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı eńbektene berýi kerek. Erinbeı, jalyqpaı, sharshamaı, izdenis ústinde júrgen adam ǵana jýrnalıstıka maıtalmanyna aınalady.
Ásirese jýrnalıstiń jolda kóp júrgeni durys. Estigen dúnıeni qaǵaz betine túsirgennen góri jol mashaqatyn tartyp, el-eldi aralap, kózińmen kórip jazǵan maqalań áldeqaıda áserli shyǵady. Suhbattasatyn keıipkerińniń ne istegenin, ótken ómirin, baǵyndyrǵan asýlaryn zerttep, saraptaı bilý qajet. Qoıǵan suraǵyń keıipkerińdi oılandyra alsa, jýrnalıst retinde jaqsy tanylyp, qurmetke bólenesiń.
– Týǵan jer týraly ne aıtar edińiz?
– Qyzyljar – qazaq ádebıetiniń klassıkteri men halyq qaharmandaryn dúnıege ákelgen kıeli óńir. Týǵan qalamnyń zamanǵa saı damyp kele jatqanyna qýanamyn. Týǵan jerin saǵynyshpen eske alý kez kelgen azamatqa aýyr tıetinin syrtta júrgender túsinedi. Elge degen saǵynyshymdy bir-aq nárse arqyly basamyn. Ol – án. Týǵan jerge degen mahabbatymdy án arqyly jetkizýge tyrysyp júrmin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Samrat QUSKENOV,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
