Sáken mektebi ǵasyr belesinde

Oral qalasyndaǵy tuń­ǵysh qazaq mektebi bolyp ashylǵan bilim ordasynyń tarıhy ǵıb­ratqa toly. Bul mekteptiń Sáken esimin ıelenýi de tekten tek emes. 1923 jyly qazan aıynda Oral qalasyna issaparmen kelgen Qazaq ASSR halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy Sáken Seıfýllın 29 jasqa tolǵan týǵan kúnin osy jerde qarsylapty. Biraq «Qazaqty qazaq deıik, tarıhı qateni túzeteıik!» dep «Eńbekshi qazaq» gazetine birneshe maqala jazǵan, keńse isterin qazaq tilinde júrgizý, memleket isine qazaqtardy tartý máselesin únemi kótergen ultshyl tóraǵa týǵan kúnin toılap júrmegeni anyq. Oral qalasynda birde-bir qazaq mektebi joq ekenin estip-kórip, qatty renjigen.

– Sáken Seıfýllın 1923 jyly 8 qazanda Orynbordan avto­kólikpen shyǵyp, 14 qazanda at basyn Oralǵa tireıdi. Jolsapar týrasynda aqynnyń birneshe jazbasy bar. Olar «Oral gýbernııasy», «Oral qalasy», «Jympıty ýezi – «Alashorda» oınaǵy» dep ata­lady. «Oral gýber­nııasy» eńbe­­­ginde Oraldaǵy qazaq tildi bilim­niń damymaǵanyn aıqyndap, qala­daǵy qıraýǵa jaqyn úıler men turǵyndardyń nashar turmy­syn sýretteıdi. Sákenniń Oral qala­syna jasaǵan sapary týraly sáken­tanýshy ǵalym Tursynbek Kákishevten bastap, 20-ǵa jýyq ǵalym-zertteýshi jarysa jazdy. Sol kezde Oral shaharynda birde-bir qazaq mektebiniń bolmaýy aqyn, qaıratker tulǵany tolǵandyrmaı qoımaǵan. «Oral qalasynda qazaq balalary bar, olar qazaq tilinde bilim alýǵa tıis» degen máseleni aqyn ózi kóterip, mektep ashylýyn qadaǵalaǵan. Nátı­jesinde, 1924 jyly qazan aıynda, ıaǵnı Oral saparynan týra bir jyl ótkende qazaq tilinde bilim beretin tuńǵysh mektep ashyldy, – deıdi Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnı­versıtetiniń professory Zeınolla Mútıtegi.

Árıne, alasapyran zamanda jańa mektep ashý ońaı bolmaǵan. Oral gýbernııalyq «Qyzyl tý» gazetiniń 1925 jyly 9 kókekte jaryq kórgen №24 sanyndaǵy «Teke­degi jetijyldyq qazaq mek­tebi» atty maqalada bylaı deıdi:

«Mektep áýeli 100 balaǵa arnap ashyldy: ishine burynǵy Tekedegi qazaq prıýtynyń (jetim balalar úıiniń – Q.Q.) 40 balasy qosyldy. Qalǵan 60 bala elden kelgender dep alyndy. Bunyń ústine osy Tekedegi burynǵy oqyp jatqan, oqytýshylar daıarlaıtyn «Pedtehnıkým» mektebiniń 30 balasy qosyldy. Bulardyń tamaq, kıim, jataq orny osynda. Oqıtyn mektebi basqa jerde: sonymen qazaq jeti jyldyq mektepte jatyp oqıtyn balanyń sany 125 jáne de 115-ten asa bala úıden kelip oqıdy, ne barlyǵy 240 bala oqıdy. Úıden kelip oqıtyn balalar ishinde 39-y Tekedegi qazaq qyzdarynyń kommýnasynan, qalǵany qaladaǵy jumyskerler men qyzmetkerlerdiń balalary. Mekteptiń úıi ortalyqqa jaqyn jerde – burynǵy orystardyń din úırenýshilerin daıarlaıtyn semınarııa úıi. Bıyl jańǵyrtyp, ońda­tylǵan, oqýshylardyń osy kúngi sanynsha jetkilikti. Biraq endigi jylǵa qaraı tarlaý soǵatyn».

Osyndaı qıyndyqpen, kúres­pen ashylǵan bilim ordasynyń ǵasyr­lyq tarıhynda talaı-talaı maqtanyshty beles bar. Sáken esimin kókke kóterip, aqynnyń bıylǵy 130 jyldyq mereıtoıyn da qatar toılap jatqan mektep ujymy ǵasyrlyq toıyn «Atameken» óner ordasynda atap ótti. Merekelik is-sharaǵa alys-jaqynnan mektep túlekteri de arnaıy keldi. Olardyń arasynda esimi elge tanymal qoǵam men memleket qaıratkerleri, ǵylym men óner, sport juldyzdary bar.

– Bir kezderi jartylaı panasyz balalarǵa arnalyp ashylǵan mektep óziniń ósý-órkendeý jolynda talaı qıyndyq pen tabys­ty sátti bastan keshirdi. Sóıtip, búgingi táýelsiz eldiń talantty bala­laryn oqytatyn mektep dáre­jesine deıin kóterildi. Búgin biz tereń bilim men ǵylymǵa jol salatyn, izgilik pen adamgershilikke tárbıeleıtin, qabiletin jetildirip, qoǵamǵa belsene aralasatyn, eliniń bolashaǵyna óz úlesin qosatyn, jeke tulǵa tárbıeleıtin daryndy balalar mektebi atandyq. Qazir Sáken mektebinde 629 bala bilim alyp júr, onyń 250-i – ınternatta tárbıelenip oqıtyn aýyl balalary, – deıdi mektep dırektory Shynar Zulqasheva.

Mektepte qyzmet etetin 108 pedagogtiń 72-si – pán muǵalimi, 11-i – kýrator, 10-y – tárbıeshi, 15-i – óner mektebinde sabaq beredi. Muǵalimderdiń 10-y – pedagog-sheber, 30-y – pedagog-zertteýshi, 12-si – pedagog-sarapshy, 12-si – pedagog-moderator biliktilik sanatyna ıe. Muǵalim­derdiń sapalyq quramy da jyl­dan-jylǵa jaqsaryp keledi. Búginde bilim oshaǵynda 19 magıstr bar eken. 10 ustaz Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Ybyraı Altyn­sarın tósbelgisimen marapattalsa, Aǵerke Baıjıenova – «Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» atandy. 5 muǵalim respýblıkalyq «Úzdik pedagog» ataǵynyń ıegeri. Árıne, munyń bári úzdiksiz eńbek, tógilgen terdiń jemisi.

Pedagogıkalyq ujymnyń kásibı sheberligi arqasynda mektep 2012 jáne 2019 jyldary «Orta bilim beretin úzdik uıym» oblystyq baıqaýy grantyna ıe boldy. Byltyr Oqý-aǵartý mınıstr­ligi «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy uıym­das­tyrǵan «Úzdik maman­dan­dy­rylǵan bilim berý uıymy» baıqaýynda dara ozyp shyqty. Mek­tep jyldar boıy UBT qory­tyn­dysy boıynsha «Úzdik 100 mektep» qatarynda. Birneshe jyl boıy elimiz boıynsha «100 úzdik olımpıadalyq komanda» tiziminen de túsken emes. Respýblıkalyq ǵylymı jobalar baıqaýynda 2007-2024 jyldary aralyǵynda mekteptiń 13 oqýshysy júldeger-jeńimpaz atansa, 2004 jyldan beri 44 oqýshy jalpy bilim beretin pánder boıynsha respýblıkalyq olımpıadanyń jeńimpazy boldy.

Al «FLEX» baǵdarlamasy bo­ıynsha 2008 jyldan bastap 13 oqýshy AQSh-ta bilim alǵan. 2000-2023 jyldar aralyǵynda 149 túlek «Altyn belgige», 203 túlek «Úzdik attestatqa» ıe bolǵan.

Bir ǵasyr ishinde bul mektepten talaı-talaı marǵasqa túlep ushqan. Olardyń ishinde 1938-1940 jyldary shahmattan Qazaqstan chempıony bolǵan Shámshıden Myrzaǵalıev, KSRO halyq ártisi Roza Jamanova, akademık Asan Taımanov, partııa, keńes ardageri Ramazan Táýkın, professor Taýman Amandosov, ónertanýshy Ǵafýra Bısenova, aktrısa Aqqaǵaz Mámbetova syndy maıtalmandar bolǵan. Qazir aramyzda júrgen aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty­ Aqushtap Baqtygereeva, aıtys aqyny Qatımolla Berdiǵalıev, mem­­­leket jáne qoǵam qaıratkeri Bir­ǵanym Áıtimova, Májilis depýtaty Abzal Quspan, aıtysker aqyn Baýyrjan Halıolla, aqyn Talant Arǵynǵalı taǵy da basqa tanymal tulǵalar osy mektepte bilim alyp, túlep ushqan.

– Sáken mektebiniń oqýshylary túrli bilim dodasynda top jaryp, únemi biliktiligin dáleldep keledi. Qala mektepteri arasynda Sáken mektebiniń shoqtyǵy bıik, – deıdi oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Eldos Safýllın.

Bıyl mereıtoı qarsańynda «100 jyl – 100 shara» jobasy boıynsha mektep tarıhynan syr sherter túrli is-shara uıym­das­ty­rylǵan bolatyn. Sonyń ishinde «Sáken Seıfýllınniń ádebı mu­rasy, qoǵamdyq qyzmeti jáne bilim men tárbıe berýdiń ózekti má­seleleri» taqyrybynda res­pýb­lıkalyq ǵylymı-prak­tı­kalyq konferen­sııa ótti. Mek­tep oqý­shy­larynyń shyǵar­ma­shy­lyq, zertteý jumystary kór­mesi uıym­dastyryldy. Oqý­shy­lar­dyń ózderi jasaǵan «Hımııa ǵa­ja­ıyptary», «Elektro­mag­nıt­tik qubylystar», «Aqyldy akva­rıým», «Zamanaýı robottar», «Bıo­­logııalyq tájirıbe» syndy ǵy­­lymı jobalar da talaıdyń na­­­zaryn aýdardy. Mektep túlek­te­­­riniń demeýshiligimen jaryq kór­­gen «Sáken mektebi – ǵasyr bıi­­­ginde» atty kitaptyń tusaýy kesildi.

Merekege oraı Oqý-aǵartý mınıstr­liginiń sheshimimen Aman­taı Rahmetov, Arman Ahmadıev, Gúl­shat Sýhanova, Zámzágúl Maǵ­zu­mova, Rafıh Sagýtdınov, Sara Qady­ralına, Nurgúl Qadyrova, Svet­lana Ahmetqalıeva, Dınara Aıtqalıeva, Suńǵat Temir­bo­latuly jáne Ibraı Kýanysh­baı­uly «Bilim berý isiniń qurmetti qyz­metkeri» tósbelgisine boldy. Al osy ujymda uzaq jyl abyroıly qyzmet etken Kósherbaı Tókestaı, Aıǵanym Esqazıeva, Esen­geldi Bımaǵambetov, Tamara Seıtaqova «Eńbek arda­geri» tósbelgisin omyraýyna taqsa, Dınar Qajyǵalıeva men Tur­syngúl Ahmetýllaeva Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Qurmet gramotasymen marapattaldy.

Mektebi túlegimen, túlegi mek­tebimen maqtanatyn bilim orda­sy­nyń ǵımaratyna osy kúnderi kúr­deli jóndeý júrgizilip jatyr. Ǵasyr­lyq belesti artqa tastaǵan mek­tep ujymy jańarǵan bilim osha­ǵynda bas qosatyn kúndi asyǵa kútedi.

Batys Qazaqstan oblysy