Bizge Batys álemin zertteý ortalyǵy kerek

Batys zııalylary bizdegi ekzotıkalyq mádenıetke, baı ta­bıǵatqa, kóshpeli ómir saltyna erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar olar Qazaq dalasy men Orta­lyq Azııanyń etnografııasyn, tarıhyn, geografııasyn zerttedi. Aleksandr fon Gýmboldtten Ýılıam Rıkard Karezge deıingi ǵalymdardyń irkes-tirkes jazǵan kitaptaryndaǵy tarıhı, mádenı derekterdiń mańyzy biz úshin árqashan qundy.

Osylardyń bári Ortalyq Azııaǵa, odan beri elimizge jasaǵan ekspedısııalary arqyly qazaq halqynyń turmys-tirshiligi, tabıǵaty men mádenıeti týraly derekterge toly málimetter qaldyrdy. Tipti keıbiri qazaq jáne túrki halyqtarynyń mádenıetin zerttep, olardyń etnografııasy men tarıhy týraly birneshe eńbek jazdy.

Osy oraıda bizge Batys álemin zertteý ortalyǵy kerek degen oı týyndaıdy. Atalǵan ortalyqtyń mańyzdylyǵy kóp.

1. Mádenıetaralyq dıalogti nyǵaıtady. Bul ortalyq eki jaq­ty mádenı almasýdy kú­sheı­tip, Batys pen Ortalyq Azııa ara­syn­daǵy baılanystardy arttyrýǵa muryndyq bolar edi.
2. Qundy derekterdi júıe­leý. Ortalyq Azııa týraly kóp­tegen ­derek pen qoljazba ár­túr­li arhıvter men kitapha­nalarda saq­taýly. Olardy jı­naq­tap, júıe­leý ar­qyly zert­teý­shilerge qol­jetimdi etý mańyzdy.
3. Qazaq tarıhyn qaıta qa­rastyrý. Batys ǵalymdarynyń eńbekteri keıde óz zamanynyń saıası kózqarastaryna súıenip jazylǵanymen, olarda obek­tıvti málimetter de bar. Bul má­li­metter qazaq tarıhy men má­denıetiniń beınesin tolyqtyryp, jańa qyrlaryn ashýy múmkin.
4. Ǵylymı-zertteý ynty­maq­­tastyǵy. Ortalyqtyń ashylýy otandyq jáne sheteldik ǵa­lym­dardyń birlesken jobalar júrgizýine múmkindik beredi. Bul óz kezeginde ǵylymı baılanystardy nyǵaıtyp, jańa zert­teýlerdiń paıda bolýyna septigin tıgizedi.

Al ortalyqtyń baǵyttary týraly aıtsaq:

1. Arhıvterdi zertteý. Batys áleminiń arhıvterinde saqtalǵan Ortalyq Azııa men elimiz týraly qundy materıaldardy izdeý jáne zertteý. Mysaly, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa sekildi elderdiń arhıv­terinde qazaq tarıhyna qatysty qujattar saqtalǵan.
2. Qoljazbalardy aýdarý. Batys jáne amerıkalyq saıahat­shylardyń eńbekterin qazaq tiline aýdarý jáne olardyń tarıhı derektiligin taldaý qajet. Bul arqyly mádenıetimiz ben ótke­nimizdi jaqsyraq túsinemiz.
3. Ǵylymı konferensııalar men semınarlar ótkizgen jón. Batys zertteýshileri jáne qazaq ǵalymdary birlesken sharalar uıymdastyryp, zertteý nátıjelerin talqylaý.
4. Mádenı almasý baǵdarla­malary. Batys elderiniń ýnıver­sıtetteri jáne ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen baılanys ornatý, stýdentter men ǵalymdardyń almasýyn qamtamasyz etý.

Batys álemin zertteý orta­lyǵynyń ashylýy – elimizdiń ǵylymı jáne mádenı ále­ýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan ma­ńyzdy qadam. Ortalyq Azııa men Batys arasyndaǵy tarıhı baı­lanys­ty tereńirek zerttep, ony zamanaýı ǵylymı turǵy­dan qaı­ta qarastyrý mádenı mura­myzdy saqtaýǵa jáne ony álem­dik deńgeıde tanytýǵa múm­­kindik beredi. Bul bastama Ortalyq Azııanyń, sonyń ishinde memleketimizdiń tarıhı qun­dylyqtaryn jańa deńgeıge kóterip, bolashaq urpaq úshin ma­ńyzdy mura qaldyrady. Batys zertteýshileri qaldyrǵan mol derekterdi zerttep, júıeleý biz­diń tarıhı jadymyzdy baıy­­typ qana qoımaı, qazaq hal­­qy­nyń mádenı jáne tarıhı ma­ńyz­dylyǵyn jahandyq deńgeıde tanyta alady.

Bul týraly ǵalymdardyń da óz kózqarasy bar ekeni anyq. «Negizi «Bizge Batys álemin zertteý ortalyǵy kerek» degen oı quptarlyq ıdeıa. Biz bolashaqqa umtylǵan táýelsiz jas memleket retinde ózimizdi tereńirek taný úshin, ózimizge de belgisiz aq­tań­daqtardy anyqtaý úshin da­my­ǵan Batys elderiniń qazaq eli, hal­qy jaıyndaǵy ótken ǵa­syr­lar­daǵy zertteýleri men pi­kir­leri ma­ńyzdy ekenine kúmán joq. Bo­lashaqqa qadam basý úshin de ótkenińdi bilý kerek ekeni aı­dan anyq. Ári bul Abaıdan bastalǵan qubylystyń jalǵasy bolmaq, hakimniń «Shyǵysym Batys bop ketti» – degenindeı Batystaǵy mol qazyna halqymyzǵa rýhanı silkinis ákeletinine senimdimiz», deıdi Anglııada oqyǵan IT mamany, abaıtanýshy Sultan Ybyraı.

Al Djordj Vashıngton ýnı­­­versıtetiniń professory Pıter­ Rollberg: «AQsh pen Qa­zaq­stan­nyń mádenı baılanysyn zert­teý – úlken taqyryp. Osy taqy­ryp aıasynda biz eki eldiń ejelgi ­qa­rym-qatynasy jáne bir-biri­ne de­gen qurmet pen syılastyq­ty tú­sine alamyz. Memleketter ara má­denı baılanysty zerdeleý sol el­derdiń bolashaqtaǵy birge damýy men iri jobalardy júzege asyrýyna jol ashady» degen oıyn aıtty.

Amerıka Qurama Shtat­ta­rynda ótkizgen bir jyldyq ǵy­lymı zertteýim barysynda men Batys áleminiń arhıvterinde saqtalǵan Ortalyq Azııa, ásirese Qazaq dalasy týraly qundy máli­metter bar ekenin anyq túsin­dim. Bul zertteý barysynda men ártúrli ýnıversıtet pen zertteý ortalyqtarynyń arhıvterimen tanysyp, Batys zertteýshileriniń eńbekteri biz­diń mádenıetimiz, tarıhymyz jáne etnografııamyz týraly tyń aqparattarǵa baı ekenine kóz jetkizdim.

Osy derekterdiń basym kóp­shiligi júıelenbegen, al Qazaq­standa olar týraly jetkilikti deń­­geıde zertteý júrgizilme­gen. Mysaly, Vashıngtondaǵy Kongress kitaphanasy, Nıý-Iork qoǵam­dyq kitaphanasy jáne Harvard ýnıversıtetiniń ar­hıv­­terin­de qazaqtardyń tur­mysy, salt-dástúri jáne tarıhı oqıǵalary týraly qundy qu­jat­tar bar. Bul qujattar tarıhı derekkóz retinde ta­rı­hymyzdy keńi­nen zertteýge múm­kindik beredi.