Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Bir anyǵy, ótken ǵasyrdaǵy Brodskıı joly búgingi orys poezııasyn ózge arnaǵa burdy. Keıingi orys jastarynyń ustaz tutar aıdarly aqynynyń biregeıi de – Iosıf Brodskıı. Bajaılap qarasaq, daryndy orys jastarynyń arasynda onyń aýrasymen «derttenbegender» kemde-kem. Tipti keıbir ádebıet synshylary «Brodskıı ózine deıingi hám ózinen keıingi elý jyldy jutyp qoıdy» dese, endi biri Pýshkınnen keıingi reformator Brodskıı degen pikirge toqtaıdy. XX ǵasyrda ómir súrse de, jańa zamannyń qurdasy atanǵan aqyn evreı otbasynda dúnıe esigin ashyp, eń alǵash Baratynskııdiń jyr jınaǵyn oqý arqyly poezııaǵa yntasy oıanady. Ile óndire jazyp, jaqsy jyrlar legin dúnıege ákele bastaıdy. Sol tusta Lenıngradta Evgenıı Reın bastaǵan aqyndardyń irgeli ortasy qalyptasqan-tyn. Alaqandaı ádebı orta Evtýshenko, Voznesenskıı syndy estrada aqyndarynan bólek, ózinshe, dara ómir keshti. Mine, osy soqpaqtan sýyrylyp shyqqan Brodskıı 23 jasynda-aq alǵashqy tabysy sanalarlyq «Djon Donn týraly aýqymdy elegııa» atalatyn aımańdaı jyrymen tanyldy.
«Djon Donn qalyń uıqy qushaǵynda,
Aınala da kóz ildi qusa-muńda.
Qabyrǵa, eden, tósek, sýret, ústel –
Jamylyp jatyr bári kóne túspen.
Sýyrma, bıýffe, maısham, ilmek, perde:
Qııalyn túrtti olardyń tún kep tórge.
Bótelke, kese, legen, pyshaq pen nan –
Qalǵydy rızyq penen nysap beıǵam»
(Aıbol Islamǵalı aýdarmasy).
Jas periniń jańa óleńin oqyǵanda Anna Ahmatova eljireı qarap: «Sen ózińniń qandaı týyndy jazǵanyńdy bilmeısiń ǵoı...», dese kerek. Ahmatova jas «sıqyrshynyń» alyp dúnıe jazǵanyn ózi de baıqamaǵanyn qalaı anyq sezingen deseńizshi?
Qazirgi kózi tiri orys aqyndary arasynda orys jastarynyń tiline alǵashqy bolyp oralatyn aıaýly esimniń biri – Sergeı Gandlevskıı. «Antıbýker», «Soltústik Palmıra», «Aqyn» ulttyq syılyǵy, Apollon Grıgorev atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty. 1970 jyly «Máskeý ýaqyty» poezııalyq tobyna múshe bolǵan ol, óz zamanynyń kelbetin jyrlap, jańa poezııa qalyptastyrýǵa kúsh saldy. Gandlevskıı jyrlary álemniń kóptegen tiline, sonyń ishinde aǵylshyn, fransýz, nemis, ıtalıan, túrik, qytaı, japon tiline aýdarylǵan. Búginde «Inostrannaıa lıteratýra» jýrnalynyń Syn jáne pýblısıstıka bóliminiń redaktory.
«О́mirdi súrmegendeı súrgende men,
Aýany kere juttym jyr keýdemen.
Shalqydym sharpı jasap ár isimdi,
Áli de eshkim jasap úlgermegen.
Ajal kep aqyrǵy dem jetkeninde,
Tozańǵa aınalǵanda kók tórinde.
Aıta almas Kerkegor da, Býberdaǵy,
Ne úshin bul ómirden ótkenimdi?»
Biz álimizshe aýdarýǵa tyrysqan S.Gandlevskıı jyrlary ońashalyq uıyǵyna, saıabyr oıǵa, salqynqandy sózge beıim. Julqyma yrǵaqtan, jónsiz pafostan aýlaq. О́zinen keıingi jastarǵa unaıtyn qyry da aqynnyń osy tusy bolar.
Zamanaýı orystyń belgili aqyny, qoǵam qaıratkeri Dmıtrıı Bykovty bilmeıtinder sırek. Birde ustaz, birde kıno synshysy, túrli sózsaıystar men ıntellektýaldy jyrlary arqyly D.Bykov mıllıondaǵan oqyrman júregine jol taýyp keledi. Ol qaı ýaqytta da aqyndyq, azamattyq ustanymyna adal, jeke pikirin ótkir aıta alatyn qaıratker qalamger. Tipti uly ýaqyt atty synshydan áldeqashan baǵasyn alǵan klassıkterdiń ózin qıqar tilimen shaǵa shenegende, temir sheńgelinen tys qalar tulǵa az. Internet jelisin ashsańyz, D.Bykovtyń ártúrli qalamger týrasynda leksııalary jetip artylady. Tyńdap otyrsańyz, sonsha telegeı teńiz bilimge qol soǵyp, ishteı tańdanys qushaǵyna enesiz.
«Qushaqtap boz jýsandy jylamadym,
Taıǵanap tarǵyl muzda jylamadym,
Tyrystym jastyń ózin jylatýǵa,
Tek tamshy jaǵa almaıdy muń alaýyn...»
Dmıtrıı Bykov qanshalyqty qaıratker, rýhty bolsa, sonshalyq názik, qanshalyq fılosof bolsa, sonshalyq sezimtal lırık. Sirá, tolaǵaı bilim adamǵa sezimtaldyq syılaıtyny ras bolar. О́ıtkeni bilý – túsiný. Al bárin túsiný – bárin keshirý. О́miriniń sońynda kóńilshek halge túsken Maksım Gorkıı beınesi, oqymaǵan jaqsy kitaby az Qadyr Myrza Áliniń kóz jasy, Dmıtrıı Bykovtyń móldir jyrlary kisini osyndaı túıinge jeteleıdi.
Reseıdiń keıingi ádebıetindegi eń tanymal, jas aqyndardyń kóshbasshysy, telebaıqaýlar men ınternet arqyly keńinen nasıhattalǵan biregeı esim – Vera Polozkova. Aqynnyń jıi ádebı keshter ótkizip, eldi aralaýy onyń tanymaldylyǵyn shoýmen ártisterdiń deńgeıine kóterdi. Veranyń aıtar oıy anyq, oılaý júıesiniń kókjıegi keń. Aqyn Dmıtrıı Bykov onyń poezııasy jóninde: «Polozkova óz taqyrybyn biletin aqyn. Onda ózine degen alyp senim, aıqyn artyqshylyq, toqtaýdy bilmes qýat, sáıkesti sózder legi men sahnalyq ymyra, súıkimdi qaıtalaýlar bar...» degen-tin.
«Qarapaıym dińgekteı júrgenińmen,
Artyq odan jaýyz bop kúlgeniń de.
Súıýdi toqtatqanda adamdardy,
Kóbisi meni súıdi shyn kóńilmen.
Siz tákappar, táýelsiz dara qurban,
Shyqqanda pildeı basyp jańa muńnan.
Shıbóriler senedi, biler seni,
Bile tura jabysar tamaǵyńnan!»
Taǵy bir jyrynda: «Aınalańyz tozaqtyń tutqynynda, Uqtyryńyz olarǵa jaryq baryn...», degen Veranyń azamattyq úni qashan da jarııaǵa shyǵyp jatady. Ol orys qoǵamyndaǵy qandaı kúrdeli máselege de óz únin qosyp otyrady, sol azamattyq rýhy jınaqtarynan da menmundalap turady. Medıasarapshy Evgenıı Ermolın Vera týraly pikirinde bylaı deıdi. «Vera Polozkova – reseılik jańa býynnyń biregeı daýysy. Polozkova óleńderi – óz býynynyń ómir tájirıbesiniń syǵyndysy ispetti. Hám sol býynnyń danalyǵy, daýysy, ıntonasııasy, serpini, ómirlik ǵurpynyń kórsetkishi. Jańa býyn Vera arqyly ózin tanydy. Onyń mahabbaty arqyly óz mahabbatyn kórdi». Iá, Reseıdiń tus-tusynda jyr keshin berip, halyqty óndir óleńmen sýsyndatqan aqynǵa el qurmeti de erekshe.
«Já, já, toqta, ómir jaıly baıandama esh jaıdy,
Aıt odan da shylym ısin jertóleni jasqaǵan.
Juma kúngi nópirdi aıtqyn kóshe torlaı bastaǵan,
Tym qulpyrǵysh, jalań júrgen bizder emes... basqa adam».
Vera Polozkova – áleýmettik máselelerdi batyl kóterip, búgingi ýaqyt kókjıeginiń beınesin tanytqan aqyn. Ol etene qııalǵa berilgennen góri jerbetilik muń-zarǵa, el jaıyna kóbirek kóńil bóledi. Sonysymen de dástúrli poezııanyń irgesin qalaýshylardyń aldyńǵy leginde tur.
2014 jyly Reseıde aqyn, jazýshy Andreı Orlovskııdiń bastamasymen «Jıvye poety» atalatyn orystyń jas aqyndarynyń poezııa antologııasy jaryq kórgen bolatyn. Antologııa Almatydaǵy «Meloman» kitap dúkenine túskenin kórip, bir demmen oqyp shyqqanym esimde. Árıne, sizdiń kókeıińizde «Reseıdiń jas aqyndaryna kóńilińiz toldy ma?» degen saýal turǵan bolar. Iá, súısinerlik jańa qadamdar bar der edik.
Reseıde oqyǵan, birneshe ret Máskeýde bolǵan jyldarda jergilikti jas aqyndarymen kezigip, búgingi ádebıet týraly áńgime-dúken qurýǵa áýestigim artty. Sol maqsatpen birshama aqyn dostar taptym. Baıqaǵanym, ondaǵy jastardyń oı oramdary erkindik rámizi sekildi. Tipti dúnıeniń sheti men shegi, basy men sońy baryna kúmánmen qaraıtyndaı kórinedi. Alageýim shaqta tapqan aqyn dostyń biri, búgingi Reseıdiń talantty jas aqyn qyzy Stefanııa Danılova esimi kópshilik ortaǵa tanymal. Darynynyń bulaǵy tym erte ashylǵan Stefanııa jas ta bolsa, on kitaptyń avtory. «Ustamsyzdyq», «О́lim aldyndaǵy kýálik», «34 monshaq», «Suhbat», «Meni ózime qaıtar» atty jyr-jınaqtary orys jastaryna jaqsy tanys.
«Búgingi tún sýyq sondaı,
umyt qalyp janym da osy.
Men otyrmyn. Papırospen,
túnerer tún jamylǵysy.
Týys aıtty «jetesiz!» dep,
«kináli óziń!»
dostar da áıgi.
Jaýap qattym:
«men súıemin, tús kórýdi aspan jaıly».
Stefanııa óleńderi erkin yrǵaqqa, keıde absýrdqa, jańashyldyqqa qurylǵan. Ol birde dúnıedegi shahmat taqtasyndaı árbir zatty, árbir qoǵamdy adam qoly túzete alaryn, Qudaıdyń zańynan ózge barlyq nárse aýyspaly ekenin aıtqysy keledi. Birde shytyrman sezimderi arqyly adam mıyndaǵy jalǵan baǵanalardy buzýǵa kúsh salady.
«Men babymdamyn: qyńyrlyqpen hám týralyqpen qorǵaımyn tynyshtyq betin,
Álem essiz aınalady jyldamdyqpen bóten.
Qorshar beıne kóp dybystar:
aıqaı-súreń balalyqtar,
Doptyń úni asfalttaǵy, taqyryby jańalyqtyń...»
Stefanııa Danılova – jańa zaman aqyny. Jańa qoǵamnyń, jańa ýaqyttyń adamy. Onyń ózgesheligi, daralyǵy sol ýaqyt aǵymymen birge qozǵalyp otyrady. Zamandastary odan kóp úmit kútetini de sondyqtan bolar.
Maqalamyzdy qorytyndylaı kele, joǵaryda keltirgen zamanaýı orys poezııasynyń kózi tiri klassıgi Sergeı Gandlevskıımen bolǵan áńgimemizdi nazarlaryńyzǵa usynamyn.
– Sergeı Markovıch, Qazaqstannyń qaı qalasy janyńyzǵa jaqyn?
– Qazaqstanǵa alǵash ret bıologııalyq eksperıment jasaýǵa Qostanaı aımaǵyna barǵanbyz. Onan soń ekinshi ekspedısııamyz Mańǵystaýda ótti. Bul osydan qyryq jyl buryn bolatyn. Qazaqstandy sol kezde unatqan edim. Al Almatynyń jaıqalǵan bıik aǵashy, tumsa tabıǵaty adamdy tamsandyrmaı qoımaıdy.
– 1996 jyly sizge «Antıbýker» syılyǵyn berdi. Alaıda siz sol syılyqtan bas tarttyńyz. Nege?
– Bilesiz be, bul suraqty maǵan jıi qoıady. Biraq men osy saýalǵa jaýap bergendi unatpaımyn. Munyń jaýabyn bir sózben aıtar bolsam, jaı ǵana sol shaqta ózimdi qorlanǵandaı sezindim.
– Menińshe, orystyń jas aqyndary Brodskııge elikteıdi. Brodskııdiń, sizdińshe, orys ádebıetindegi róli qandaı?
– Qalaı aıtsam eken, Brodskııdiń basqa talantty qalamgerler sekildi ózindik orny bar. Bir jaǵynan bireýge eliktep, sonyń áserimen qalam ustaý jaqsy jáne túsinikti dúnıe. Demek bul qalamger belgili bir deńgeıde áser ete alady degen sóz. Al munyń ekinshi jaǵy da bar, olar elikteýden shyǵyp ózindik únin taba ala ma, joq pa? Brodskııge nemese Mandelshtam, Pasternakqa elikteýden aıyrmashylyq kórip turǵam joq.
– Qazaq aqyn-jazýshylarymen tanyssyz ba? Kimderdi bilesiz?
– О́kinishke qaraı, qazaq poezııasymen tanys emespin. Múmkin endi tanysarmyn. Bul jerde eshqandaı alalaý joq. Sebebi men qazirgi reseılik jastar poezııasymen de tanys emespin. Kóbine ózimniń býynymdy jaqsy bilemin.
– Túrki ádebıetinen habaryńyz bar ma?
– Fılologııa mamandyǵyn bitirgen túlek retinde kezinde oqyǵanmyn. Biraq qazir habarym joq.
– Shyńǵys Aıtmatovty unatasyz ba?
– Iá, Aıtmatovty bilemin. «Aq keme» jáne basqa da povesterin qunyǵa oqyǵanmyn.
– Qazir ne jazyp júrsiz?
– Esse jazamyn. О́leń jazýdy qoıdym. Birjola qoıam ǵoı dep oılap edim, biraq bir apta buryn ǵana jańa jyr týdy.
– Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyz poezııa, proza, dramatýrgııadan turady. Qaı janr janyńyzǵa jaqyn?
– Bilmeımin, ár kezde árqalaı. Jasqa da, sezimge de, ýaqytqa da baılanysty. Kópshilik meni lırık dep qabyldaıdy. Proza jazý janyma rahat syılaıdy, biraq ony oqý qanshalyqty áser bererin bilmeımin.
– Ádebıet álemdi soǵystan qutqara ala ma?
– Joq, qutqara almaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
