Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jýyrda jol túsip, bozbala shaqtyń bal kúnderin ótkizgen Atbasar aýdanyna is-saparmen barǵan edik. Kóktemdegi tasqyn sýdan zardap shekken aýyldastarymnyń Úkimetten sý jańa páter kiltin alyp, qonys toıyn toılaǵan sátine kýáger bolyp bir qýandyq, jolda qańyrap turǵan aýyldardy kórip, bir qýardyq. Aýyl shetindegi eski mola da, burynǵy dúrkirep turǵan aýyl da bir... Búginde múlgigen tómpeshikter men qara-qura úıindiler ǵana.
Sondaı aýyldardyń biri – Shuńqyrkól aýyly. Atbasar aýdanynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyndaǵy ózgerister týraly Aqmola oblysy ákimdiginiń 2016 jylǵy 19 qyrkúıektegi № A-11/451 qaýlysy, oblystyq máslıhatynyń №6S-5-4 sheshimine sáıkes «Shuńqyrkól aýyldyq okrýginiń Shuńqyrkól aýyly eseptik derekterden shyǵarylyp, qysqartylsyn» delingen. Aýyl 2016 jyly resmı taratylǵanymen, kúni keshege deıin tórt-bes shańyraq týǵan mekenin tastap ketýge qımaǵan. 2019 jyly Shuńqyrkól aýyldyq okrýgi bolyp, quramyna Sochı aýyly qosylǵan. Biraq baıaǵy Shuńqyrkól aýyly endi joq. Qulazyp orny ǵana qaldy.
«Keńes ókimeti ydyrap, ujymshar-keńsharlar taraı bastaǵanda mal fermalarynyń jumysy toqtap, qalǵany ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketti. Kúni eki-úsh malǵa qarap otyrǵan eldiń kóbi jumys izdep, jan-jaqqa shashyldy. Aýyl qaraýsyz, qadaǵalaýsyz qaldy. Qoly jetkender eski úıinen bastap, qara temirge deıin tasyp áketipti. Sóıtip jarqyrap turǵan aýyldyń jaryǵy bir-aq kúnde jalp etti» deıdi aýyldyń sońǵy turǵyny Meırambek Nyǵmet.
Kópten tolǵandyryp kelip, qolǵa qalam aldyrǵan osynaý «Mogıkannyń sońǵy tuıaǵynyń» jan syry edi. Shóbi shúıgin, jeri shuraıly Shuńqyrkóldi, ondaǵy ózi bala jastan kórgen-baqqan kóp jaıtty aqtarǵysy kelgenimen, keskininen týǵan aýyly týraly ótken shaqta aıtýǵa áli de aýzy barmaıtyndaı qımastyqty ańǵardyq.
Teginde, bul mań kóziń qıyp, tastap júre beretin jer emes edi. Shuńqyrkól, Qarakól, Egindikól, Sarykól aýyldary kartadan óship barady. Baıaǵyda jaǵasynda asyr salǵan kólder búginde qarashyǵy aǵyp túsken soqyrdyń kózindeı aıdynsyz, qalyń quraq ósken oıpatqa aınaldy. Áıtpese zamanynda qazaqtyń Birjan saly ánine qosyp, áýeletken kólder edi.
«Shuńqyrkól bir zamandarda aınalasy atshaptyrym, tereń de, úlken kól bolǵan eken. Osy kól týraly Birjan saldyń óleńinde: «Aqqoshqar Saıdalynyń zamanynda, Bul kólden qyryq myń jylqy sýarypty...» (múmkin asyra maqtaǵan da bolar) delinetinin sol eldiń aqsaqaldary áńgimelep otyrýshy edi», dep jazdy atbasarlyq ólketanýshy Klara Ámirqyzy.
Búginde Meırambekpen muńdas adam az emes. Aýyldan aryla kóship, qalaǵa aǵyla jetken aǵaıynnyń qarasy kóp. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń esepteýine sensek, elimizde 1 jylda 78 aýyl taraǵan, resmı jabylǵan. Iаǵnı byltyr el kóleminde 6 286 aýyl bolsa, bıyl 6 208 aýyl. Al jalpy keıingi 10 jylda 582 aýyldyń oty sóngen. Qazir halyqtyń 38%-y, ıaǵnı 7,5 mln adam aýylda turady. Osy kórsetkish jyl saıyn juqaryp barady.
«Bolashaǵy joq aýyldar» degen sanat paıda boldy, oǵan 50 shaqty ǵana adam turatyn eldi mekender jatady. О́kinishke qaraı, mundaı aýyl kóp ekenin Úkimet otyrysynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov málimdedi.
«Búginde respýblıkada 6 256 aýyldyq eldi meken bar, olarda 7,6 mıllıon adam turady, bul el halqynyń 38,4 paıyzyn quraıdy. Bul rette tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen aýyl halqynyń úlesi 7,2%, jumyssyzdyq deńgeıi 4,7% quraıdy. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń úlesi 33 paıyzdy nemese 1,2 mıllıon adamdy quraıdy», dedi mınıstr.
Onyń aıtýynsha, mınıstrlik jyl saıyn aýyldardyń óńirlik standarttar júıesiniń talaptaryna sáıkes qamtamasyz etilýine monıtorıng, taldaý júrgizedi. Máselen, 2023 jyly qaýipsizdik deńgeıi 64,3%-dy quraǵan, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 2,1 pýnkt artyq. Bul rette nysandar men qyzmetterdiń eń joǵary kórsetkishi Mańǵystaý (72,4%), Atyraý (70%), Aqtóbe (69,6%) oblystarynda baıqalady.
Aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartý, óńirlik standarttarmen qamtamasyz etý deńgeıin arttyrý maqsatynda elimizde 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan aýyldy damytý tujyrymdamasy bekitildi. Onda aýyldy kórkeıtýge kóptegen múmkindiktiń bary ras, alaıda adam sany azaıǵan aýyldy qaıta aıaqqa turǵyzýǵa tujyrymdamanyń endi qudireti jete qoıýy neǵaıbyl tárizdi.
Sarapshylar buǵan ýrbanızasııamen qatar ózge de sebepter baryn aıtady. Sonyń biri – tabıǵı apat yqpaly. Máselen, kóktemgi sý tasqynynda túgeldeı derlik sý shaıyp ketken aýyldar bar. Resmı derekke sáıkes, naýryz, sáýir aıynda bolǵan apat saldarynan 10 oblysta 11 865 úı zaqymdanǵan eken. Olardyń birazy úılerine kúrdeli jóndeý júrgizgenimen, kóbi aýdan, oblys ortalyqtaryna oıysty. Buǵan qosa, keıbir taǵy da sý basý qaýpi bar aýmaqta ornalasqan aýyl turǵyndary basqa jerlerge, ortalyqtarǵa kóshirilgen. Munyń bir mysaly – Aǵanas aýyly. Astana qalasynan 45 shaqyrym jerdegi aýyl 2015 jyly bolǵan sý tasqynnan keıin qańyrap bos qaldy. Qazir onda óristen qaıtqan mal túgili, úrgen ıttiń úni estilmeıdi. Tek qıraǵan tamdar men shóp basqan kósheler bir kezde munda qaınaǵan tirshiliktiń bolǵanynan bolymsyz syr shertedi.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetine súıensek, byltyr elimizde 39 aýyl qysqartylǵan, bıyl 78 aýyl. Osy 39 aýyldyń 25-i Qostanaı, 7 aýyl Qaraǵandy, 3 aýyl Batys Qazaqstan oblysynda taratylypty. Aýyldardyń taralýy kóbinese soltústik aımaqtarda kóbirek baıqalady. О́ıtkeni táýelsizdikten keıin el aýmaǵynda ishki-syrtqy kósh kórinis bergeni belgili. Ásirese eldiń soltústik óńirindegi orys dıasporasynyń bir parasy tarıhı otanyna kóshti. Sol sebepti de soltústiktegi aýyldardyń halyq sany azaıyp, birazy bosap
qaldy.
«Men qazir soltústikte júrip, aýyldardyń jabylyp jatqanyn jıi kóremin. Kóbinese buǵan sebep mekteptegi balalardyń azdyǵy bolyp otyr. On-on bes oqýshysy bar mektepti qamtamasyz etý Úkimetke tıimsiz. Sol sebepti mektepter jabylady. Ol aýyldaǵy balasy bar adamdar amalsyz aýylyn tastap kóshýge májbúr», dedi soltústikke qazaqtardy qonystandyrý máselesin kóterip júrgen «Táýekel» uıymynyń jetekshisi Býrahan Daqanov. Qoǵam belsendisi shekara shebindegi aýyldardyń azaıýy qate úrdis ekenin, sol turǵyda ishki-syrtqy kósh buıdasyn soltústikke burý kerektigin alǵa tartady.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov eldegi aýyldan qalaly jerlerge kóshýdiń negizgi sebepteriniń biri ınvestısııalyq jobalar men qarjynyń kóbi qalaǵa quıylyp jatqany deıdi.
«Búginde aýyldyq jerlerge shıkizat óndiretin, mal bordaqylaıtyn, sút óndiretin, ıaǵnı turaqty jumyspen qamtamasyz etetin kásiporyndarǵa ınvestorlar tabylǵan jaǵdaıdyń ózinde iske asýy qıyn. О́ıtkeni ınvestorlar qarjy salýǵa daıyn bolǵanymen, bizde ony ıgeretin maman tapshy. Joǵary bilikti mamandardy aıtpaǵanda, qara jumys isteıtin jumysshy az», dedi sarapshy.
Alaıda bul máselede ýrbanısterdiń ustanymy múlde basqasha. Muny tabıǵı úderis dep baǵalaıdy. Máselen, búginde álem halqynyń 55 paıyzy qalalarda turady. BUU-nyń boljaýynsha, qala turǵyndarynyń sany 2050 jylǵa qaraı 68 paıyzǵa jetedi. Al bizdiń elde bul kórsetkish sol jylǵa deıin 69,1 paıyz bolady dep boljanady.
2020 jyly Memleket basshysy Joldaýynda: «О́ńirlerdi damytý isine qatysty tyń tásil ýrbanızasııa úderisin basqarýǵa, «mıgrasııa tolqynyn» kezeń-kezeńmen júrgizýge, iri qalalardaǵy halyqtyń tyǵyz ornalasýy men áleýmettik shıelenis máselelerin sheshýge múmkindik beredi» degen edi. Muny sarapshy mamandar bıliktegi «kútpegen betburys» dep baǵalaǵan. О́ıtkeni qazir ekonomıkalyq damý ýrbanızasııa deńgeıimen de tyǵyz baılanysty. Mysaly, EYDU (OECD) elderinde ýrbanızasııa deńgeıi 77% bolsa, elimizde bul kórsetkish 58,7%. Demek bul áli basy degen sóz.
Áleýmettik, ýrbanıstik zertteýlerge qaraǵanda, bul úderiske optımıstik paıym-kózqaras ustanatyndardyń da bary baıqalady. Muny qazaqy qarapaıym tilmen aıtsaq, «eskini jamasań, esiń shyǵady» degenge saıady. Prezıdent Joldaýynda: «Elimizdi aýmaqtyq jáne keńistik turǵysynan damytý tásilderin túbegeıli ózgertý kerek» degendi qadap aıtqan edi. Rasynda, aty da, zaty da keńestik eski aýyldardy esirkeımiz be, álde jańany jarylqaımyz ba degen suraq týyndaıdy.
Árıne, jeti atasy kúl tógip, ot jaqqan qara shańyraq aýyldardyń jaryǵy sónip jatqany janǵa batatyny ras. Áıtkenmen, bir oıshyldyń sózi bar edi: «Dúnıe bitken jerden bastalady» degen...
