Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osy bir oń ózgeristiń sıpatyn taldap, buǵan deıin kirpigi ǵana qımyldap kelgen qazaq tili kósegesiniń kógerýine ne sebep boldy degen oımaqtaı oıdy aqyl tarazysyna salyp saraptap kórdik. Til úırenýge den qoıýdyń negizgi sebebi qajettilikten eken. Qazir qoǵamdyq oryndardyń kópshiliginde keshegi keńes zamanynda otbasy oshaq qasynan aspaı qalǵan ana tilimizdiń qoldanys aıasy keńeıe bastady. Buǵan tilderdi oqytý ortalyǵynyń da qosyp otyrǵan úlesi qomaqty. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, óńirde 21 tilderdi oqytý ortalyǵy memlekettik jáne aǵylshyn tilderi kýrstaryn úzbeı júrgizedi. Til meńgerýge, máıeginen nár alýǵa, kúndelikti qatynas quraly retinde paıdalanýǵa shyndap nıet qoıyp, talpynýshylar qatary ýaqyt ótken saıyn kóbeıe tústi. Búgingi tańda bir oblystyq, bir qalalyq, 17 aýdandyq oqý-ádistemelik ortalyǵy jumys istep tur. Nátıjesi de táp-táýir. 2023 jyly tildi erkin meńgergen 1528 tyńdaýshyǵa sertıfıkat berildi. Bizdińshe sertıfıkat zamandasymyzdyń tildi qanshalyqty meńgergendigin aıqyndaıtyn qujat bolǵanymen, eń bastysy kóńildegi peıil, júrektegi meıir tárizdi. Jatyq, ádemi, áýezdi tildi meńgerýge degen jastardyń boıyndaǵy qushtarlyqty kórgen saıyn júregiń jylıdy. Oblystaǵy qazaq tilin erkin meńgergen zamandastarymyzdyń talaıyn óz gazetimiz – «Egemen»-de jazyp, mereıin ústem ettik. Bul da – jastardyń ynta-yqylasyn arttyra túsetin qoldaý. О́zgege úlgi, biliktiliktiń, bilimdiliktiń ádemi mysaly. 2024 jyly 322 top uıymdastyrylyp, olarǵa 3727 tyńdaýshy qabyldandy. Olardyń 3103-i jergilikti ult tilin oqyp bilýdi maqsat tutsa, 624 jastyń yqylasy aǵylshyn tiline aýǵan. Qazaq tilin oqyp úırenýge yqylas qoıǵandardyń kóptigin osy bir ǵana mysaldan ańǵarýǵa bolady.
Oqý úderisi Besdeńgeılik Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq standarttar men Birúlgi baǵdarlamasyna sáıkes memlekettik tildi oqytýdyń úshdeńgeıli oqý baǵdarlamalary aıasynda «Qaztest» júıesiniń oqý-ádistemelik kesheni boıynsha júrgiziledi. 2024 jyly oblysta qazaq tilin erkin, beıresmı formatta oqytatyn 20 klýb ashylyp, 255 tyńdaýshy dáris aldy. Oblys ortalyǵynda shtat kestesine sáıkes 147 adam jumys isteıdi. Aýdan, qala ortalyqtarynda qazaq tilin erkin formatta úıretetin «Tildeseıik, dostar!», «Sóıle kz», «Qazaqsha sóıle», «Mártebe», «Qazaq tili ońaı», «Kel, qazaqsha sóıleıik!», «Til mártebesi – el mártebesi», «Qyzyqty qazaq tili», «Zeıin», «Qazaqsha sóıleseıik!», «Úıde sóıleıik», «Til.kz», «Memlekettik til – mereıim», «Tiltanym» klýbtary jumys isteıdi.
«Bıyl respýblıkalyq «Qaztest» ortalyǵymen birlesip, oblystyń 1000 tyńdaýshysynan dıagnostıkalyq test alyndy, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bólim basshysy Aıgúl Talpaqova, – taǵy bir aıta keterligi, alǵash ret qazaq tilin úıretýdi nasıhattaýǵa, qoldaýǵa arnalǵan Qaz_Tech atty IT jobasynyń baıqaýy ótkizildi. 2024 jyly 6 memlekettik mekemege til zańnamasynyń saqtalýy boıynsha profılaktıkalyq baqylaý jumystary júrgizildi. Bıyl memlekettik organdardaǵy memlekettik tildegi shyǵys qujattardyń úlesi 95 paıyzdy qurady».
Bul taraptaǵy is ilgeri basqanymen, Býrabaı, Jaqsy aýdandarynda memlekettik tilde is júrgizý úlesi tómen ekeni belgili. Demek aldaǵy ýaqytta jiti kóńil bólip, ortaq sharýanyń ilgeri jyljýyna yqpal etken jón.
Til saıasatynyń mańyzdy baǵytynyń biri – onomastıka máselesi. Bıyl óńirdegi kóńilge demeý bolar jaqsylyqtyń nyshanyn ekpin túsirip aıta ketýge bolady. Jyl basynan beri mán-mazmuny ıdeologııalyq turǵydan ábden eskirgen 54 kóshe jańa ataýǵa ıe boldy. Shyntýaıtynda, oblystyń eldi mekenderinde totalıtarlyq kezeńnen mura bolyp qalǵan keleńsiz kórinis seńdeı siresip turǵan. Endi, mine, qursaýy buzylyp, ydyraı bastady. Jańa zamannyń, jarqyn zamannyń sáýlesi tústi degen osy. Bul tarapta aýyz toltyryp aıtatyn sharýa qolǵa alynyp jatyr.
«2024 jyly 13 aqpanda oblystyq onomastıka komıssııasynyń otyrysy ótkizilip, 14 aýyl, 5 aýyldyq okrýgti, 33 kósheni qaıta ataýǵa oń qorytyndy berildi, – deıdi Aıgúl Dúzelbaıqyzy, – kóktemde birqatar óńirde sý tasqyny bolyp, saldarynan jumys sál kidirip qaldy».
Kókshetaýdyń kóshelerinde «saqaý» jarnama qaptap turatyndyǵy kóńilge qaıaý túsiretin. Keıingi ýaqytta bul baǵytta bıznes ókilderimen de tyǵyz baılanysta jumys júrgizildi. Atap aıtqanda, kórneki aqparattar men derektemelerdi zańnama talaptaryna sáıkes resimdeý boıynsha 2024 jylǵa arnalǵan oblystyq jumys jospary ázirlenip, bekitilipti. Jumys josparyna sáıkes oblysta 3 263 kórneki aqparat zerdelengen. Júrgizilgen jumys nátıjesinde 1 265 kórneki aqparatqa túzetý engizilgen. Osylaısha, buryn maǵynasy buldyr jarnamalyq sıpattaǵy jazbalar bir izge túsirilip, saýatty jazyla bastady. Shyntýaıtynda, bul da týǵan tilimizdiń tuǵyry bıikteýine qosylǵan úles dep baǵalaýǵa bolady. Budan bólek, kásipkerlerge zańnama talaptaryn jan-jaqty túsindirip, aqparattyq súıemeldeý boıynsha buqaralyq aqparat quraldary betterinde 407 maqala, áleýmettik jelilerde 836 aqparat jarııalanǵan. Jarnamalar men kórneki aqparattardy resimdeýde kásipkerlerge ádistemelik kómek kórsetý maqsatynda oblysta jedel jeli jumys isteıdi. Búgingi kúnge deıin 6 myńnan astam kásipker jedel jelige júginip, tegin ádistemelik kómekpen qamtyldy. Mamyr aıynda oblysta qazaq tili men ádebıeti pánderi muǵalimderiniń Til forýmy ótkizilse, maýsym aıynda «Tildik ortaǵa negizdelgen til saıasatyn júrgizý máseleleri» taqyrybynda respýblıkalyq semınar uıymdastyryldy. Til merekesi onkúndigi aıasynda oblysta 2000-nan astam is-shara ótkizildi. Qazan aıynda «Qazaq tili Legasy» atty oblystyq semınar, «Qazirgi qazaq tili: ádisteme jáne tájirıbe» atty oblystyq konferensııa ótti.
Turǵyndardyń tildik mádenıetin arttyrýǵa baǵyttalǵan kóptegen is-shara júıeli ótkizilip turady. Máselen, «Memlekettik til – táýelsizdik sımvoly», «Memlekettik til jáne buqaralyq aqparat quraldary», «Saýatty jarnama – til abyroıy» oblystyq baıqaýlaryn jáne basqalaryn ataýǵa bolady. Memlekettik tildiń qoǵamdyq róli men mańyzyn arttyrý, til saıasatyn júzege asyrýǵa erekshe úles qosqan tulǵalardy qoldaý maqsatynda, oblys ákiminiń «Til janashyry» syılyǵy taǵaıyndalyp, 10 atalym boıynsha júldegerler anyqtalady.
Osyndaı mándi de mańyzdy sharalardyń arqasynda ana tilimizdiń ajary kirip, kóp-kórim jaqsaryp qaldy. Qazir óńirdegi til janashyrlary atqarylǵan san salaly sharýany kórip, bórkin kókke laqtyrǵandaı qýanyp júr. Til tizginin uzartqan tirlik uzaǵynan súıindirsin degiń keledi.
Aqmola oblysy
