“Tehnoparkter qurýdyń qolda bar – Almaty túbindegi Alataý kentindegi aqparattyq tehnologııalar parkin, Stepnogordaǵy bıotehnologııalar ortalyǵynyń, Kýrchatovtaǵy ıadrolyq tehnologııalar ortalyǵynyń ǵylymı bazasyn utymdy paıdalaný qajet”.
(Elbasy N.Nazarbaevtyń 2003 jylǵy 4 sáýirdegi Qazaqstan halqyna Joldaýynan)
Kýrchatov qalasyndaǵy “Iаdrolyq tehnologııalar parki” AQ-qa saparymyz ýaqyt jaǵynan álemde osy problemaǵa bútindeı basqasha kózqaras qalyptastyrǵan Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtten keıin ile-shala boldy. Sammıttiń aldynda ǵana Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń “Izvestııa” gazetinde “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” atty maqalasy Qazaqstannyń bul salaǵa qatysty kóp jaǵynan revolıýsııalyq ustanymyn aıqyndap berdi. Bizdiń “Iаdrolyq tehnologııalar parki” AQ prezıdenti Abzal QUSAIYNOVPEN áńgimemiz de ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy máseleler, tehnoparkti damytý barysy tóńireginde órbidi. – Abzal Tursynbaıuly, “Iаdrolyq tehnologııalar parki” tehnoparkin qurýdyń birinshi kezeńiniń mindetteri qalaı sheshilip jatyr? – Memleket basshysy 2003 jylǵy Joldaýynda ıadrolyq reaksııalar energııasyn beıbit maqsatta, ekonomıka damýy ıgiligi, adamzat ıgiligi úshin paıdalaný mindetin qoıǵan edi. Tehnoparktiń basty mıssııasy – ıadrolyq jáne ilespeli tehnologııalar arqyly ǵylymdy qajetsinetin joǵary tehnologııaly kompanııalardy órkendetip, eldi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýǵa járdemdesý bolatyn. Birinshi kezeńniń mindeti tehnoparktiń ınfraqurylymyn qurý edi. Bul másele búginde sheshildi. 2009 jylǵy maýsymda ELV-4 elektrondarynyń óndiristik údetkishi bazasynda radıasııalyq tehnologııalar kesheni paıdalanýǵa berildi. Údetkishtiń biregeı múmkindikteri bul keshende halyq sharýashylyǵynyń ártúrli salalary: qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, temir jol, munaı-gaz, medısına, týrızm, jáne t.b. salalarda jaqsartylǵan sıpattaǵy materıaldardy óndirýge jol ashady. Budan basqa, biz ákimshilik-óndiristik keshenin saldyq, onda bıznes-ınkýbator, bıznes-ortalyq, óndiristik jáne zerthanalyq oryndar kózdelgen. Bıyl radıasııalyq tehnologııalar kesheniniń ekinshi kezegi qurylystaryn bastaımyz. Bul – ILÝ-10 elektrondary ónerkásiptik údetkishi bazasyndaǵy radıasııalyq zalalsyzdandyrý korpýsy. Medısınalyq buıymdardy jáne dárilik preparattardy radıasııalyq óńdeý jáne zalalsyzdandyrýǵa, birjolǵy shprısterdi, qan quıý júıelerin, tigetin materıaldardy, birjolǵy gınekologııalyq ushtyqtardy, medısına qajetteri úshin ydystar men oramalardy jáne medısınalyq arnaıy kıimderdi joǵary dárejede zalalsyzdandyrýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Budan basqa bul jerde kabeldik ónimderdi óńdeý men radıasııalyq túrde tigisin jatqyzý júrgiziledi, ol oqshaýlaý ýchaskesiniń tegis jatýyn qamtamasyz etip, tipti mehanıkalyq kúsh túskende de oqshaýlaýdyń yǵysýyna jol bermeıdi; oqshaýlaýǵa mehanıkalyq qosymsha beriktik sıpatyn beredi; qondyrý kezinde jumysty qıyndatpaıdy jáne uzaq merzimge tózimdiligin ústeıdi jáne t.b. Qazirdiń ózinde tehnopark quramynda birlesken kásiporyndar jumys isteýde. Mysalǵa, qazaqtandyq-koreılik “Kaz-Kor Nu Tech Compani” birlesken kompanııasy “KAZKOR” jabyndyq gıdrooqshaýlaý materıaldary óndirisin bastady. Qazaqstandyq-reseılik “Xsenon” kompanııasy radasııalyq-tigindi farmpreparattaryn jáne emdik-ashanalyq mıneraldyq sýyn shyǵarady. Ýkraınalyq “Dempýrg” áriptes kompanııamen birge temir jol quramalary úshin tejegish jabdyqtar óndirisine kiristik. Birlesken qazaqstandyq-reseılik “Kazfoam” kásiporny “EKOIZOL” kópirshik polıetılen shyǵarýmen aınalysýda. Bul tehnopark jumys jasaı bastaǵan tórt jyldyń ishinde qolǵa alǵan aýqymdy jumystarymyzdyń basy ǵana. – Búginde ǵylymı jasalymdardyń, sonyń ishinde ıadrolyq tehnologııalar parki qyzmeti salasynda da kommersııalandyrý jóninde kóp aıtylyp júr. Is júzinde bul jaǵy qalaı bolyp jatyr? Sizderdiń jasalymdaryńyzdaǵy qazaqstandyq taýarlar úlesi qandaı? – Ǵylymı jasalymdardy kommersııalandyrý – óte kúrdeli jáne Qazaqstannyń damýy úshin mańyzdy másele. Meniń kózqarasym boıynsha, ǵylymı jasalymdardy oıdaǵydaı ótkizý úshin úsh máseleni sheshý qajet: jumys ádistemesi, qarjy qarajattarynyń bolýy jáne komanda bolýy. Negizinen tehnoparkter osy mindetterdi sheshýi tıis. Olar – ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn. Bul mindetterdiń ózektiligi bıyl bastalyp otyrǵan jedeldete ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynda da kórsetilgen. Bizdiń “Iаdrolyq tehnologııalar parki” ony júzege asyrýǵa belsene qatysýǵa ázir. Atap óterligi, bizde toptasqan komanda bar, ol bıznes-josparlaý, marketıngtik zertteýler júrgizý, jobalardy ázirleý, ekonomıkalyq taldaý jasaý mindetterin sheshe alady. Salystyrmaly túrde qysqa merzimde biz joǵary tehnologııalar talaptaryna jaýap bere alatyn birqatar óndirister qurdyq. Bizderge ınvestısııalar quıyla bastady. Al bizdiń jobalarymyzdaǵy qazaqstandyq úleske toqtalsam, ókinishke qaraı, otandyq ǵalymdardyń belsendiligi tómen bolyp otyrǵanyn aıta ketýim qajet. Ázirge biz kóbine sheteldik áriptestermen jumys jasap jatyrmyz. Degenmen, aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy, alǵashqy qarlyǵash bar – atom energııasy ınstıtýtymen birlesip bir jobany ázirlep jatyrmyz. Alaıda, árıne, bul jetkiliksiz. Qazaqstandyq ǵalymdardyń belsendiligi tómen bolýy olardyń kinási emes, qasireti dep aıtar edim. Ol úshin belgili bir daǵdylar, kommersııalyq tájirıbe kerek. Muny isteý ońaı emes. Ǵalymdar óz jobalaryn engizgisi keledi, jumys isteýge umtylys bar, biraq olar muny qalaı isteýdiń mánisin bilmeıdi. Olarǵa bul oraıda kommersııalandyrý úderisinde kómek kórsetý tehnoparktiń shuǵyl mindetteriniń biri bolýy tıis. Biz jumysymyzdy bastaǵan sátten áriptester jaǵynan jolymyz bolǵanyn atap kórsetkim keledi. Biz jabyq ıadrolyq ortalyqtar boıynsha brıtanııalyq baǵdarlamamen belsendi jumys jasaı bastadyq. Ol naq osy ınnovasııalyq belsendilikti damytýǵa jáne ǵalymdardyń jasalymdaryn kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan. Baǵdarlama ıadrolyq zertteýlermen aınalysatyn Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan, Armenııa, Grýzııa, Ýkraına sııaqty elderdiń basyn biriktirýde. Biz yntymaqtastyqtyń osy tájirıbesin 2006 jyldan beri belsendi qoldanyp kelemiz. Ony jergilikti jaǵdaıǵa qaraı beıimdeýimiz jaqsy jemisin berýde. Sondyqtan da biz jaqynda Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligine bizdiń tájirıbemizdi qorytý jóninde usynyspen shyqtyq. Ony bizdiń salada ǵana emes, Qazaqstannyń basqa da ǵylymı uıymdary arasynda taratýǵa bolady. Mınıstrlik bizdiń usynysymyzdy maquldady, endi osy baǵytta odan ári jumys jasaıtyn bolamyz. – Qala ókimet oryndarymen qarym-qatynastaryńyz qalaı? – Iаdrolyq tehnologııalar tehnoparkin qurýda eń aldymen eki maqsat kózdeldi. Onyń biri – ıadrolyq tehnologııalar salasyndaǵy qolda bar ıadrolyq áleýetti damytý bolsa, ekinshisi – Kýrchatov qalasynyń ózin damytý. Biz qazirdiń ózinde jańa tehnologııalardy damyta otyryp, jańa jumys oryndaryn quryp, ınvestısııalar men mamandardy tartyp, osy eki mindetti de júzege asyryp jatyrmyz. Al jergilikti ákimdik osy jobalardy júzege asyrýda bizge barynsha jan-jaqty qoldaý kórsetýde. Bizderde óte jaqsy ózara qarym-qatynas jolǵa qoıylǵan. Ulttyq ıadrolyq tehnologııalar ortalyǵymen qatar, biz ekinshi qalaquraýshy kásiporyn bolyp tabylamyz. Buryn sheteldikterge ulttyq ıadrolyq ortalyqty ǵana kórsetetin bolsa, endi munda kelýshiler “Iаdrolyq tehnologııalar parkine” de kelýge tyrysatyn boldy. О́tken jyldyń ózinde bizde AQSh, Anglııa, Túrkııa, Reseı, Úndistan jáne basqa elderdiń Qazaqstandaǵy 14 elshisi bolyp qaıtty. Iаdrolyq tehnologııalar parkiniń qyzmetimen 21 sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi tanysty. Munda Prezıdent Ákimshiliginiń, Syrtqy ister mınıstrliginiń delegasııalary bolyp turady. Al Pan Gı Mýnnyń qalamyzǵa sapary barysynda tehnoparkte sheteldik jýrnalısterdiń úlken delegasııasy boldy. – Sizdiń pikirińizshe, “Iаdrolyq tehnologııalar parkiniń” taıaýdaǵy jáne alys keleshektegi damýy qandaı bolady dep sanaısyz? – Taıaýdaǵy jyldarda biz barlyq ınfraqurylymdyq nysandar qurylysyn aıaqtaımyz. Ásirese, radıoaktıvtik lastanǵan munaı-gaz jabdyqtaryn tazartý jáne zalalsyzdandyrý kesheni týraly basa aıtqym keledi. Búginde bul másele óndirýshi kompanııalardyń eleýli bas aýrýyna aınaldy. Uńǵylardy burǵylaýda tabıǵı radıasııa áserinen jabdyqtar lastanady. Ony ne isteý kerek ekenin eshkim bilmeıdi. Ázirshe bul jabdyqtardy jıyp, sońynan jerge kómedi. Bizdiń keshen eki problemany – ekologııa jáne ekonomıka máselelerin sheshedi. Birinshiden, biz ony radıasııadan tazartamyz jáne ony jerge kómýdiń qajeti bolmaı qalady. Ekinshiden, osy jabdyqty qaıta paıdalanýǵa múmkindik jasap, ony sharýashylyq aınalymyna qosyp, metall synyǵyna jiberýge jol bermeımiz. Bul – úlken tıimdilik. Bolashaqta klasterdi keńeıtý qajet dep oılaımyn. Onyń ortalyǵy – bizdiń tehnopark bolýy tıis. Odan óndiristik keshender taraıdy. Aıtqandaı, Qaraǵandy sáýletshileri ákimshilik-óndiristik keshen ǵımaratyn jobalaýda osy ıadro ıdeıasyn negizge aldy, odan ári atomdar taralady. Tehnopark aınalasynda jańa óndirister, kásiporyndar bolady, servıstik kompanııalar ornalasady. Bizdiń esepterimiz boıynsha, tehnopark kásiporyndarynyń ózinde 600-ge tarta jumys oryndary ashylady. Budan eki-úsh ese kóp adam qyzmet kórsetý jumystaryna tartylady. “Iаdrolyq tehnologııalar parkiniń” damýy Kýrchatov qalasynyń da órkendeýine jol ashatyn bolady dep oılaımyz. – Áńgimeńizge rahmet. Aǵybaı AIаPBERGENOV. ASTANA – KÝRChATOV – ASTANA.
