Bala quqyn qorǵaý – basty másele

Otbasy ınstıtýty týraly zań jobasy

Jıynda sóz alǵan Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan: «Búginde Qazaq­standa 6,8 mln bala turady. Bul – hal­qy­myzdyń úshten bir bóliginen asa adam. Mem­leketimiz balalardy qol­daý isine bar kúsh-jigerin salyp otyr. Eli­mizde 1994 jyly resmı maquldanǵan Bala quqyqtary týraly konvensııa – osy sala­daǵy halyqaralyq standarttardy belgi­leıtin negizgi qujat. Osy jyldar ishin­de Qazaqstan taǵy 16 halyqaralyq qu­jatty ratıfıkasııalady. Balalardy zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń al­dyn alý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý jónindegi 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­par bekitilip, iske asyrylyp, bul bala­lardyń quqyn qorǵaý salasyn­daǵy sharalardy iske asyrý jónindegi vedomstvoaralyq qujat sanalady», dedi.

Mınıstrlik ókiliniń baıandaýynsha, bıyldan bastap «Áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi» zań sheńberinde balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen kórinisi úshin jaýapkershilikti kúsheıtetin, sondaı-aq otbasy ınstıtýty men kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa arnalǵan normalar engizildi, onyń ishinde býllıng jáne balany avtobýstan túsirýge ty­ıym salý úshin jaýapkershilik engizildi. Balalardyń quqyn qor­ǵaý komıtetiniń baqylaýǵa jatatyn obektiler tizbesin ulǵaıtý bóliginde baqylaý fýnksııalary keńeıtildi, sondaı-aq ákimshilik jaýapkershilikke tartý jónindegi ókilettikter keńeıtildi. Otbasylarǵa ýaqtyly zańgerlik, áleý­mettik, psıho­lo­gııalyq kómek kórsetý, bala­lar­dyń quqyn buzýdyń, zor­lyq-zom­by­lyqtyń aldyn alý maqsatynda otbasy, áıelder men balalar máseleleri boıynsha «111» biryńǵaı memle­ket­tik sall orta­lyǵy jumys isteıdi.

«Balalardyń quqyqtaryn qamtama­syz etý jónindegi ulttyq zańnama udaıy jetil­dirilip jatyr. Otbasy ınstıtýtyn jáne kámeletke tolmaǵandardyń qaýip­sizdigin nyǵaıtý úshin normalar engi­zildi. Bala quqyqtary jónindegi óńirlik ýákilderdiń mártebesi zańnamada bekitilip, olardyń baqylaý fýnksııalary keńeıtildi. 2024 jyldan bastap jetim jáne ata-anasynyń qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnal­ǵan tálimgerlik ınstıtýty engizildi. Shtat sanyn ulǵaıtý, qorǵanshylyq jáne qam­qor­shylyq organdary mamandarynyń nor­matıvin bekitý boıynsha jumys jal­ǵasady. Mem­leket basshysynyń tapsyrma­syna sáı­kes ár balanyń «otbasynda ómir súrý jáne tárbıelený» quqyn iske asyrý bo­ıynsha túzetýler ázirlendi. Qazirgi tań­­d­a otbasylyq ornalastyrýdyń jańa ny­­sany – kásibı qabyldaýshy otbasy ıns­­tıtýtyn engizýdi kózdeıtin zań jobasy Par­lament Senatynda talqylanyp jatyr. Otan­dyq zańnamada balalardyń ómir súrýine, qaýipsizdigine, bilimine, áleý­­­mettik qamsyzdandyrylýyna, den­­saý­ly­ǵyn qorǵaýǵa jáne basqa da ma­ńyz­dy quqyq­qa kepildik berilgen», dedi E.Ospan.

Spıkerdiń sózine qaraǵanda, bas­ta­ýysh synyp oqýshylary men áleý­­­met­tik osal sanatqa kiretin otbasy­­lardaǵy 1,7 mln bala bıýdjet esebinen tegin tamaq­tanady. Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligimen birlesip bilim uıymdarynda tamaqtanýdyń jańa standarty ázirlendi, muny 2025 jylǵy qańtardan bastap qoldanysqa engizý jos­parlanyp otyr. Inklıýzıvti jáne arnaıy bilimdi da­mytýǵa basa nazar aýdarylady. Arnaıy uıymdar jelisi 21-ge ulǵaıtyldy. Mektepke deıingi uıymdardyń 69%, mektepterdiń 88%, kol­ledjderdiń 80%-ynda jaǵdaı jasal­ǵan. Mektepterde erekshe bilim qajet­tilikteri bar balalardy qoldaýdyń 1 myń­nan asa kabınet bar. 9 myń arnaıy pedagog jumys isteıdi. Pedagog-assıstentter sany 1 myń­­­nan 2,5 myńǵa deıin ósti. Erekshe bilim qajettilikteri bar balalardy úzdiksiz súıemeldeý maqsatynda «Bóbek» ortalyǵynyń bazasynda úzdik­siz ınklıýzıvti bilim berýdiń ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵyn qurý jumysy júrgizilip jatyr.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı elimizdiń barlyq óńirinde alǵash ret Psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashyldy. Mınıstrlik tarapynan orta­lyqtardyń qyzmetin uıymdastyrý boıynsha ádistemelik usynymdar, shtat kestesi, qyzmetkerlerdiń biliktiligine jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaraq­tandyrýǵa qoıylatyn talaptar beki­tildi. Qazirgi kúni ortalyqtardyń kadr­­men qamtylýy 68% deńgeıinde. Bıyl Psıhologııalyq qol­­­daý ortalyqtary ta­­ra­pynan 240 myń oqýshy men olardyń ot­basyna kómek kórsetildi. Olardyń 140 myńy – káme­letke tolmaǵandar, al 100 myńǵa jýyǵy – ata-analar. 2024–2025 oqý jylynyń basynan bilim uıymdaryna Dosbollike býllıngke qarsy otandyq baǵdarlama, balalar arasynda qaýipsiz minez-qulyq pen daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan Qaýipsizdik sabaqtary engizildi. Bul jumystardyń aıasynda Balalardyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, olardyń sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Árbir balanyń qalyptasýyna tikeleı yq­pal etetin negizgi tulǵa ata-ana ekeni bel­gili. Bul rette qazirgi ata-ana tarapynan bala tárbıesinde pedagogıkalyq kómekke suranystyń bar ekenin kórip otyrmyz. Sondyqtan barlyq mektepte alǵash ret Ata-analardy pedagogıkalyq qoldaý ortalyqtary ashylyp, tabysty jumys atqarylyp jatyr. Aldaǵy jyly ata-analar komıtetteriniń forýmyn ótkizý josparda bar», dedi mınıstrlik ókili.

100 myńnan asa ata-ana jaýapqa tartyldy

Dóńgelek ústelge qatysqan Ishki ister mınıstrligi Ákimshilik polısııa komıtetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Abylaı Takırov kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalǵan qylmystar úshin jaýap­kershilik kúsheıtilgenin jetkizdi. Onyń aıtýyn­sha, bizdiń el adam quqyna qatys­ty 60-qa jýyq halyqaralyq shart­ty ratıfıkasııalady, onyń 15-i bala­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý másele­lerine qatysty. Qazirgi tańda kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jasalǵan qyl­mys­tar úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Máselen, zorlyq-zombylyq, jynystyq sıpattaǵy qylmystar aýyr qylmystar sanatyna aýystyryldy. Endi mundaı áreketterge barǵandar ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin.

«Balaǵa zorlyq-zombylyq jasaǵan jaqyn týystarǵa qatysty bólek norma engizildi. Bala tárbıesimen jóndi aınalys­paıtyn ata-analarǵa qatysty qozǵalǵan qylmystyq ister sany eki esege artty. Jaýapty ınspektorlar mektepterdi aralap, balalarǵa qarsy jasalatyn buzýshylyqtardy anyqtaýmen aınalysady. Patrýldik polısııa qyzmetkerleri kóshede júrgen jasóspirimderdi qadaǵalaýǵa aldy. Qabyldanǵan profı­laktıkalyq jáne zańnamalyq sharalar­dyń nátıjesinde keıingi 5 jylda jas­óspirimder qyl­my­synyń turaqty tó­mendeýi baıqalady. 2019 jyldan bastap mundaı qylmystar sany úshten birge qysqardy. Bıyl da oń dınamıka saqtalyp otyr – 6%-ǵa tómendegen. Bul rette negizinen mú­lik­tik sıpattaǵy qylmystar jasa­­lady. Mundaı qylmystarǵa ádet­te ata-analardyń balalar tártibin baqy­la­maýy, adamgershilik tárbıeniń bolmaýy, son­daı-aq jasóspirimderdiń bos bolýy sebep. Bıyl túngi ýaqytta balalary úıde bolmaǵan 100 myńnan asa ata-ana ja­ýapqa tartyldy», dedi aǵa ınspektor A.Takırov.

Ońaltý ortalyǵynda 3 jasqa deıingi balalar kómek alady

Qazaqstanda jyl saıyn 300 myńnan kóp júkti áıel tirkeledi. Olardy dına­mıkalyq baqylaý jáne bekitý úshin 5 myń­nan asa medısınalyq-sanıtarııalyq al­ǵashqy kómek kórsetý obektileri ju­mys isteıdi. Dıagnostıkalyq zert­ha­nalyq zertteýler tegin júrgiziledi. Basymdyq berilgen máseleler birinshi kezekte ana densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Júkti áıel – Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń baqylaýynda. Bul týraly Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý departamentiniń dırektory Maǵrıpa Embergenova dóńgelek ústel otyrysynda baıandady. Onyń sózine qaraǵanda, júkti áıelder arasynda aýrýdyń ósýi, 40 jastan asqan júkti áıelderdiń kóbeıýin kórip otyrmyz.

«Bul jasqa qaraı áıelderde bola­shaq­ta balanyń densaýlyǵyna áser etýi múmkin birqatar patologııalyq jaǵdaı baıqalady. Sondyqtan densaýlyqty nyǵaıtý, erli-zaıyptylardy daıarlaý, deni saý bala týý úshin júktilikti jos­parlaý mindetin qoıyp otyrmyz. 2008 jyly qabyldanǵan tiri týý jáne óli týý krıterııleri neonataldy kómekti damytýǵa serpin berdi. Náreste ólimi shamamen 4 ese tómendedi. Keıingi 10 jylda elimizde balalar ólimi 40%-ǵa, náreste ólimi 65%-ǵa, neonataldyq ólim 50%-ǵa tómendedi. Bul kórsetkishterdi Qazaqstannyń ornyqty damýdyń úshinshi maqsatynyń halyqaralyq ındıkatorlaryna merziminen buryn qol jetkizgenin moıyndaǵan BUU qorlary baǵalady. Meniń oıymsha, bul – elimizdiń úlken jetistigi. Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi balalarymyzǵa kórsetiletin medı­sı­nalyq kómektiń qoljetimdiligi men sapa­syn odan ári jaqsartýǵa nıetti», dedi M.Ember­genova.

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ókiliniń baıandaýynsha, atalǵan salada negizgi problemalardyń biri – damý aqaýlary men tuqym qýalaı­tyn aýrýlarǵa baılanysty balalar arasyndaǵy múgedektiktiń ósýi. Muny anyqtaý úshin túrli zertteý júrgiziledi, bul balalarǵa qajetti emdeýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Hırýrgııanyń damýy joǵary tehnologııalardyń engizilýine baılanys­ty týǵannan bastap kúrdeli operasııalardy, sonyń ishinde júrekke hırýr­gııa­lyq prosedýra júrgizýge jaǵdaı jasady. Túrli aımaqta 68 ońaltý ortalyǵy bar. 0 jastan 3 jasqa deıin­gi balalar ońaltý kómegi men qoldaý alýǵa quqyly.