Sýretti túsirgen – Rafhat HALELOV
Batys Qazaqstan oblysy – elimizdiń batys qaqpasy. Reseı Federasııasynyń 5 oblysymen shektesip jatqan óńirde táýelsizdik jyldary onomastıka salasynda biraz oń ózgeris boldy. Oblystyq basqarmanyń tilderdi damytý jáne onomastıka bólimi basshysy Sveta Ǵanıevanyń aıtýynsha, egemendik alǵaly beri oblysta ıdeologııalyq turǵydan eskirgen nemese mán-maǵynasyn joǵaltqan 5 aýdannyń, 109 eldi mekenniń, 1 854 kósheniń ataýy ózgergen eken.
Patshaly Reseı kezinde qazaq jerine aǵylǵan «qarashekpenderdiń», odan beride tyń ıgerý sekildi saıası naýqandardy basynan keshirgen Aqjaıyq óńirinde jat til, bóten uǵymdaǵy jer-sý ataýlary az bolmady. Árıne, olardy ózgertý kezinde eń aldymen tarıhı ataýlarǵa basymdyq berilýge tıis. Sondyqtan da semınardyń tórine Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Ǵabıt Hasanov, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Uldaı Erjanova, Batys Qazaqstan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Marat Ájiǵalıev syndy ǵalymdar shyqty. Jıynnyń moderatory, oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy basshysynyń orynbasary Medhat Qambetov bolsa, «Onomastıkalyq ataýlarǵa erekshe mán berý kerek. Eldi mekenderdiń tarıhı negizine súıenip, qazaqsha ataýǵa ıe bolýyna yqpal etýimiz qajet. О́ıtkeni memlekettik til bárine ortaq», dep ustamdy pikir aıtty.
Aqjaıyq jurtyna tanymal onomast ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Uldaı Erjanovanyń 2001 jyly «Arys» baspasynan shyqqan «Aqjaıyq óńiriniń toponımııasy» atty monografııasy osy saladaǵy birden-bir ǵylymı eńbek bolatyn. Jaqynda oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń tapsyrysymen osy monografııa tolyqtyrylyp, qaıta jaryq kórdi. Buǵan qosa Shymkent qalasyndaǵy Á.Qýatbekov atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Raıhan Dosjannyń «Batys Qazaqstan oblysynyń jer-sý ataýlary» atty monografııasy da oqyrman qolyna tıip jatyr.
«Ulttyq onomastıkanyń bir salasy toponımıka ulttyń tarıhymen tyǵyz baılanysty, tarıhı jadynyń tildik birlikter arqyly saqtalǵan rýhanı qoımasy retinde búgingi urpaq úshin asa qundy. Tarıhı toponımıkada ultymyzdyń júrip ótken san ǵasyrlyq joly, ulttyq tanymy men túsinigi, dúnıeniń tildik beınesi saqtalǵan. Sondyqtan da ultymyzdyń toponımıkalyq júıesin «til-sana-ult» syndy úsh taǵan aýqymynda ultymyzdyń jınaqtalǵan tanym tájirıbesi turǵysynan zerttep, búgingi jas urpaqqa usynyp otyrýdyń mańyzy zor», deıdi oblystyq basqarma basshysy Qýanyshbek Muqanǵalıev.
Dál osy oıdy semınarǵa qatysqan ǵalymdar da, oblystyq onomastıka komıssııasynyń músheleri de aıtyp ótti.
Aıta keteıik, BQO ákimdigi janynan qurylǵan oblystyq onomastıka komıssııasy nátıjeli jumys istep keledi. Máselen, ótken jyly ǵana Terekti aýdanynyń Novopavlovka aýyly – Qumaqsaı, Báıterek aýdanynyń Trekın aýyly – Baıqonys, Karpovo aýyly – Tyńdala, Bórli aýdanynyń Tıhonov aýyly – Qaraqudyq, Báıterek aýdanynyń Krasnyı Svet aýyly – Aqbıdaı, Terekti aýdanynyń Donesk aýyly – Taqsaı, Sosıalızm aýyly – Kemer, Fedorovka aýyly – Terekti dep baıyrǵy ataýlaryn qaıtardy. Munyń bári júıeli jumystyń nátıjesi.
Dál osy semınarǵa oblys ortalyǵy mańyndaǵy Báıterek, Terekti aýdanyna qarasty aýyldyq okrýg ákimderi de qatysqan bolatyn. Jıyn barysynda olar da sóz alyp, onomastıka salasyndaǵy oń ózgeristerdi jergilikti halyqpen kelise otyryp júrgizýdiń múmkindigi men qıyndyǵyna toqtaldy. Shyn máninde naqty tarıhı dáıek, ǵylymı negiz bolsa, ózgeristi ótkizý qıyn emes. Endeshe, tól topyraqtyń tarıhyn shertetin toponımııalyq ataýlar qaıta jańǵyra bereri sózsiz.
Batys Qazaqstan oblysy
